Shloka 52
एते जनपदा राजनू् दक्षिणं पक्षमाश्रिता: । पट्च्चर, पौण्ड्र, पौरव तथा निषादोंके साथ स्वयं राजा युधिष्ठिर पृष्ठभागमें स्थित हुए। भीमसेन और धृष्टद्युम्न क्रौंचपक्षीके दोनों पंखोंके स्थानपर नियुक्त किये गये। राजन! द्रौपदीके पुत्र, अभिमन्यु और महारथी सात्यकिके साथ पिशाच, दारद, पुण्ड्र, कुण्डीविष, मारुत, धेनुक, तंगण, परतंगण, बाह्लिक, तित्तिर, चोल तथा पाण्ड्य--इन जनपदोंके लोग दाहिने पंखका आश्रय लेकर खड़े हुए || ४८--५१ ह || अनिनिवेश्यास्तु हुण्डाश्न मालवा दानभारय:,अग्निवेश्य, हुण्ड, मालव, दानभारि, शबर, उद्धस, वत्स तथा नाकुल जनपदोंके साथ दोनों भाई नकुल और सहदेवने बायें पंखका आश्रय लिया
ete janapadā rājan dakṣiṇaṁ pakṣam āśritāḥ | paṭaccaraḥ pauṇḍraḥ pauravaś ca tathā niṣādāḥ saha | pṛṣṭhabhāge tu svayaṁ rājā yudhiṣṭhiraḥ sthitaḥ | bhīmaseno dhṛṣṭadyumnaś ca krauñcapakṣiṇoḥ pakṣasthāne niyuktau | draupadeyāś cābhimanyuḥ mahārathaḥ sātyakiś ca saha piśācā dāradāḥ pauṇḍrāḥ kuṇḍīviṣāḥ mārutāḥ dhenukāḥ taṅgaṇāḥ parataṅgaṇāḥ bāhlīkāḥ tittirāḥ colāḥ pāṇḍyāś ca dakṣiṇapakṣam āśritya tasthuḥ || aniniveśyās tu huṇḍāś ca mālavā dānabhāryāḥ śabarā uddasā vatsā nākulāś ca | tayor ubhayor bhrātroḥ nakula-sahadevayoḥ vāmapakṣo 'śritaḥ ||
સંજય બોલ્યો—હે રાજન! આ બધા જનપદોએ જમણા પંખનો આશ્રય લીધો. પટચ્ચર, પૌણ્ડ્ર, પૌરવ અને નિષાદોને ત્યાં ગોઠવવામાં આવ્યા. મહારાજ યુધિષ્ઠિર પોતે પીઠભાગે આધારરૂપે સ્થિત રહ્યા. ‘ક્રૌંચ-વ્યૂહ’ના બંને પંખસ્થાનો પર ભીમસેન અને ધૃષ્ટદ્યુમ્ન નિયુક્ત થયા. દ્રૌપદીના પુત્રો, અભિમન્યુ અને મહારથી સાત્યકી સાથે પિશાચ, દારદ, પુણ્ડ્ર, કુણ્ડીવિષ, મારુત, ધેનુક, તંગણ, પરતંગણ, બાહ્લીક, તિત્તિર, ચોળ અને પાંડ્ય—આ સૌ જમણા પંખમાં આશ્રય લઈને ઊભા રહ્યા. ડાબા પંખમાં અનિનિવેશ્ય, હુણ્ડ, માલવ, દાનભાર્ય, શબર, ઉદ્ધસ, વત્સ અને નાકુલ જનપદો ગોઠવાયા; અને તે ડાબા પંખનું નેતૃત્વ નકુલ તથા સહદેવ—આ બે ભાઈઓએ સંભાળ્યું.
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage highlights dharmic kingship and disciplined leadership in war: a ruler supports the whole host by taking a stabilizing position, while capable commanders are assigned to critical posts. Order, responsibility, and proper delegation are presented as ethical necessities even amid violence.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra how the Pāṇḍava side is arranged in the Krauñca (crane) formation: Yudhiṣṭhira stands in the rear, Bhīma and Dhṛṣṭadyumna hold the wing positions, and various allied peoples are distributed to the right and left wings along with key warriors like Abhimanyu and Sātyaki.