Shloka 45
शरदग्धान्यदृश्यन्त सैन्यानि द्रुपदस्य ह । जैसे ग्रीष्म-ऋतुमें आग लगनेसे सारे वन दग्ध हो जाते हैं, उसी प्रकार द्रुपदकी सारी सेनाएँ भीष्मके बाणोंसे दग्ध दिखायी देने लगीं || ४४ ह ।। अत्यतिष्ठद् रणे भीष्मो विधूम इव पावक:,उस समय भीष्म रणभूमिमें धूमरहित अग्निके समान खड़े थे। जैसे दुपहरीमें अपने तेजसे तपते हुए सूर्यकी ओर देखना कठिन है, उसी प्रकार पाण्डव-सेनाके सैनिक भीष्मकी ओर दृष्टिपात करनेमें भी असमर्थ हो गये
sañjaya uvāca |
śaradagdhāny adṛśyanta sainyāni drupadasya ha |
yathā grīṣma-ṛtau dāvāgninā sarvāṇi vanāni dagdhāni bhavanti, tathā drupadasya sarvāṇi sainyāni bhīṣmasya bāṇair dagdhāni dṛśyante ||
atyatiṣṭhad raṇe bhīṣmo vidhūma iva pāvakaḥ |
yathā madhyāhne svastejasā tapantaṃ sūryaṃ prati draṣṭuṃ duṣkaram, tathā pāṇḍava-sainyasya yodhā bhīṣmaṃ prati dṛṣṭipātaṃ kartum api aśaknuvan ||
સંજય બોલ્યો—દ્રુપદની સેનાઓ દગ્ધ થયેલી જેવી દેખાઈ; જેમ ઉનાળામાં દાવાનળથી વન ભસ્મ થાય, તેમ ભીષ્મના બાણોથી તે આખી સેના ઝુલસી ગઈ. ત્યાર પછી ભીષ્મ રણમાં ધૂમરહિત અગ્નિ સમ અડગ ઊભા રહ્યા; જેમ મધ્યાહ્નના પ્રખર સૂર્ય તરફ જોવું કઠિન, તેમ પાંડવસેનાના યોધાઓને તેમની તરફ નજર કરવી પણ અશક્ય થઈ ગઈ.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how overwhelming martial excellence can function like a force of nature—fire or the midday sun—shaping the ethical atmosphere of war: courage, fear, and duty (kṣatriya-dharma) are tested when a single warrior’s power breaks the enemy’s morale.
Sañjaya describes Bhīṣma’s devastating assault: Drupada’s troops look as if burned by Bhīṣma’s arrows, and Bhīṣma stands immovable on the battlefield like smokeless fire, so formidable that even the Pāṇḍava soldiers struggle to look toward him.