Shloka 24
गौरुडव्यूह-रचना तथा अर्धचन्द्र-प्रत्यव्यूह
Garuḍa Array and the Ardhacandra Counter-Formation
चक्रे भग्ने युगे छिन्ने एकथधुयें हये हत:,जिघांसन्तं युधां श्रेष्ठ तदा55सीत् तुमुलं महत् । संजय कहते हैं--राजन्! पाण्डवपक्षके लाखों क्षत्रियशिरोमणि महारथी विराट सेनापति शूरवीर श्वेतको आगे करके आपके पुत्र दुर्योधनको अपना बल दिखाते हुए शिखण्डीको सामने रखकर भीष्मके सुवर्णभूषित रथपर चढ़ आये। भारत! वे महारथी श्लेतकी रक्षा करना चाहते थे। इसलिये उसे मारनेकी इच्छावाले योद्धाओंमें श्रेष्ठ भीष्मपर उन्होंने धावा किया। उस समय बड़ा भयंकर युद्ध छिड़ गया
cakre bhagne yuge chinne ekathādhūye haye hataḥ | jighāṃsantaṃ yudhāṃ śreṣṭha tadā āsīt tumulaṃ mahat ||
સંજય બોલ્યો—રાજન્! જ્યારે ચક્ર તૂટી ગયું, જૂં તૂટી પડ્યું અને એક ધુરા પર જોડાયેલો ઘોડો પણ મારાયો—અર્થાત્ રથ એક જ ઘોડા પર રહી ગયો—ત્યારે યુદ્ધશ્રેષ્ઠ (ભીષ્મ) મારવા માટે આગળ વધતાં જ મહાન્ અને તુમુલ યુદ્ધ ભભૂકી ઊઠ્યું.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the fragility of worldly power in war: even the greatest warriors become vulnerable when their supports (chariot, horses, equipment) fail. Ethically, it underscores kṣatriya-dharma’s harsh reality—duty-driven combat escalates when a feared slayer advances, compelling others to intervene to protect their side.
Sañjaya describes a critical moment in battle: a chariot is disabled (wheel broken, yoke cut, horse killed), and as the foremost warrior advances with lethal intent, the fighting swells into a fierce, chaotic clash as opposing forces surge to attack or defend.