Shloka 3
Chapter 43: Tumult of Battle-Sounds and the Proliferation of Dvandva
Paired Engagements
ऊर्ध्वमूलमध:शाखमश्चत्थं प्राहुरव्ययम् । छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ।। (गीता १५।१) न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिरनन च सम्प्रतिष्ठा । अश्वत्थमेनं सुविरूढमूल- मसड्ढशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा,इस संसारवृक्षका स्वरूप जैसा कहा है वैसा यहाँ विचारकालमें नहीं पाया जाता; क्योंकि न तो इसका आदि है, न अन्त है तथा न इसकी अच्छी प्रकारसे स्थिति ही है।* इसलिये इस अहंता, ममता और वासनारूप अति दृढ मूलोंवाले संसार-रूप पीपलके वृक्षको दृढ वैराग्यरूप शस्त्रद्वारा काटकर|ं---
ūrdhva-mūlam adhaḥ-śākham aśvatthaṁ prāhur avyayam | chandāṁsi yasya parṇāni yas taṁ veda sa veda-vit || (gītā 15.1) na rūpam asyeha tathopalabhyate nānto na cādir na ca sampratiṣṭhā | aśvattham enaṁ su-virūḍha-mūlam asaṅga-śastreṇa dṛḍhena chittvā ||
તેઓ અવ્યય અશ્વત્થ વૃક્ષનું વર્ણન કરે છે—જેનુ મૂળ ઉપર છે અને શાખાઓ નીચે; જેના પર્ણો વેદના છંદો છે—જે તેને યથાર્થ જાણે છે તે વેદવિત્ છે. પરંતુ અહીં તેનું સાચું સ્વરૂપ તેમ જ પકડાતું નથી: ન તેનો આદિ છે, ન અંત, ન દૃઢ પ્રતિષ્ઠા. તેથી અહંતા-મમતા-વાસનાથી ગાઢમૂલ થયેલ આ સંસાર-રૂપ અશ્વત્થને દૃઢ વૈરાગ્ય-રૂપ શસ્ત્રથી કાપીને, આસક્તિના જાળમાંથી વિમુખ થઈ, પરમ શ્રેયનું અનુસંધાન કરવું જોઈએ।
अजुन उवाच
Educational Q&A
Saṁsāra is portrayed as an inverted, impermanent-yet-continuing world-tree whose visible structure cannot be securely grasped as ultimate reality. Freedom requires cutting its deep roots—attachment, egoism, and craving—using the disciplined ‘weapon’ of non-attachment, thereby turning toward liberating knowledge.
In the teaching context of the Gītā, the speaker introduces a vivid metaphor: the aśvattha tree represents worldly existence and its entangling growth. The instruction is practical and ethical-spiritual: recognize the instability of worldly supports and actively sever attachment through firm inner discipline.