Shloka 103
।। सम्प्रेक्ष्य वै महाबुद्धिश्रचिन्तयित्वा च भारत,भारत! हंसोंके जाते समय उन्हें देखकर परम बुद्धिमान् भीष्मने कुछ चिन्तन करके उनसे कहा---मैं सूर्यके दक्षिणायन रहते किसी प्रकार यहाँसे प्रस्थान नहीं करूँगा। यह मेरे मनका निश्चित विचार है
saṃprekṣya vai mahābuddhiś cintayitvā ca bhārata, bhārata! haṃsānāṃ jāte samaye tān dṛṣṭvā parama-buddhimān bhīṣmaḥ kiñcid vicārya tān uvāca—ahaṃ sūryasya dakṣiṇāyane vartamāne kathaṃcid api ihaḥ prāṇān parityajya na yāsyāmi; eṣa me manasaḥ niścitaḥ saṅkalpaḥ.
સંજય બોલ્યો—હે ભારત! હંસો પ્રસ્થાન કરતાં સમયે તેમને જોઈ પરમ બુદ્ધિમાન ભીષ્મે થોડું વિચારીને કહ્યું—“જ્યાં સુધી સૂર્ય દક્ષિણાયનમાં છે, ત્યાં સુધી હું કોઈ રીતે અહીંથી પ્રસ્થાન નહીં કરું. આ જ મારો દૃઢ નિશ્ચય છે.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights disciplined resolve (saṅkalpa) and self-mastery: Bhīṣma, even amid suffering, chooses the ethically and ritually significant time for departure, showing steadiness of mind and fidelity to a vow rather than being driven by pain or circumstance.
Sañjaya narrates that Bhīṣma observes swans preparing to depart, reflects, and declares that he will not leave his body while the sun is in dakṣiṇāyana; he will remain where he is until the auspicious shift of the sun’s course.