Shloka 36
Bhīṣma’s Fall, the Arrow-bed (śara-talpa), and the Establishment of Guard
'सेनाके प्रमुख भागमें हाहाकार और किलकिलाहटके शब्द सुनायी देते हैं। तुम द्रपदकुमार धृष्टद्युम्मका सामना करनेके लिये जाओ और मैं युधिष्ठिरपर चढ़ाई करूँगा ।। दुर्गमं ह्ान्तरं राज्ञो व्यूहस्यामिततेजस: । समुद्रकुक्षिप्रतिमं सर्वतोडतिरथै: स्थितै:,“अमित तेजस्वी राजा युधिष्ठिरके व्यूहके भीतर प्रवेश करना समुद्रके अंदर प्रवेश करनेके समान बहुत कठिन है; क्योंकि उनके चारों ओर अतिरथी योद्धा खड़े हैं
sañjaya uvāca |
senāke pramukha bhāgameṃ hāhākāra aura kilakilāhaṭake śabda sunāyī dete haiṃ | tuma drapadakumāra dhṛṣṭadyummakā sāmānā karane ke liye jāo aura maiṃ yudhiṣṭhirapara caṛhāī karūṃ ||
durgamaṃ hy antaraṃ rājño vyūhasyāmitatejasaḥ |
samudrakukṣipratimaṃ sarvato ’tirathaiḥ sthitaiḥ ||
સંજય બોલ્યો—સેનાના અગ્રભાગમાં હાહાકાર અને કિલકિલાહટના શબ્દો સંભળાય છે। તું દ્રુપદપુત્ર ધૃષ્ટદ્યુમ્નનો સામનો કરવા જા, અને હું યુધિષ્ઠિર પર ચઢાઈ કરીશ। અમિત તેજસ્વી રાજાના વ્યૂહના અંદરના ભાગમાં પ્રવેશ કરવો સમુદ્રના ઉદરમાં પ્રવેશ સમાન અતિ દુર્ગમ છે; કારણ કે ચારેય તરફથી અતિરથી યોદ્ધાઓ ઊભા છે।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical and practical weight of leadership in war: a righteous king’s position is protected not merely by force but by disciplined order and loyal guardianship. It also underscores prudence—recognizing when an objective is ‘durgama’ (hard to penetrate) and requires strategy rather than reckless assault.
Sañjaya reports intense noise and turmoil at the front. A commander issues tactical instructions: one warrior should engage Dhṛṣṭadyumna, while the speaker intends to attack Yudhiṣṭhira. Yet Yudhiṣṭhira’s formation is described as extremely difficult to enter, surrounded on all sides by elite chariot-fighters, likened to entering the ocean’s depths.