Mahabharata — Ashvamedhika Parva, Shloka 54
Mind as Charioteer; Kṣetrajña, Tapas, and Dhyāna-Yoga
Adhyātma-Upadeśa
एवं दशविधो ज्ञेयः शब्द आकाशसम्भव: । षड़्ज, ऋषभ, गान्धार, मध्यम, पञ्चम, निषाद, धैवत, इष्ट (प्रिय), अनिष्ट (अप्रिय) और संहत (श्लिष्ट)--इस प्रकार विभागवाले आकाशजनित शब्दके दस भेद हैं ।।
evaṁ daśavidho jñeyaḥ śabda ākāśasambhavaḥ | ṣaḍja ṛṣabha gāndhāra madhyama pañcama niṣāda dhaivata iṣṭa (priya) aniṣṭa (apriya) ca saṁhata (śliṣṭa) iti—evaṁ vibhāgavān ākāśajanitaḥ śabdo daśadhā | ākāśam uttamaṁ bhūtam ahaṅkāras tataḥ paraḥ; ahaṅkārāt paraṁ buddhiḥ, buddher ātmā paraḥ; ātmanaḥ param avyaktā prakṛtiḥ, prakṛter api paraḥ puruṣaḥ |
આ રીતે આકાશસમ્ભવ શબ્દ દસ પ્રકારનો જાણવો—ષડ્જ, ઋષભ, ગાન્ધાર, મધ્યમ, પંચમ, નિષાદ, ધૈવત, ઇષ્ટ (પ્રિય), અનિષ્ટ (અપ્રિય) અને સંહત (મિશ્ર/એકત્ર). આ રીતે આકાશજન્ય શબ્દના દસ ભેદ છે. ભૂતોમાં આકાશ શ્રેષ્ઠ છે; આકાશથી ઉપર અહંકાર, અહંકારથી ઉપર બુદ્ધિ, બુદ્ધિથી ઉપર આત્મા, આત્માથી ઉપર પરમ અવ્યક્ત પ્રકૃતિ અને પ્રકૃતિથી ઉપર પુરુષ છે.
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The passage links sensory experience to metaphysics: sound is rooted in ākāśa and can be classified (musical notes plus affective qualities), and it then presents a hierarchy of principles—ākāśa < ahaṅkāra < buddhi < ātman < unmanifest prakṛti < puruṣa—guiding the listener from the gross element toward the highest conscious reality.
Vāyudeva is instructing the audience in a doctrinal exposition: first defining and classifying ‘sound’ as an attribute arising from space, then expanding into a Sāṅkhya-like ordering of cosmic and psychological principles culminating in puruṣa.