Shloka 19
Pañcahotṛ-Vidhāna and the Dispute of the Five Vāyus (पञ्चहोतृविधानम् — पञ्चवायूनां श्रेष्ठत्वविवादः)
मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति सर्वे प्राणा: प्राणभूतां शरीरे । मयि प्रचीर्णे च पुनश्चरन्ति श्रेष्ठो हाहं पश्यत मां प्रलीनम्
mayi pralīne pralayaṁ vrajanti sarve prāṇāḥ prāṇabhūtāṁ śarīre | mayi pracīrṇe ca punaś caranti śreṣṭho hāhaṁ paśyata māṁ pralīnam ||
બ્રાહ્મણે કહ્યું—“હું લય પામું ત્યારે દેહધારી પ્રાણીઓના શરીરમાં જીવનરૂપ સર્વ પ્રાણ પણ લય પામે છે. અને હું ફરી સંચરું ત્યારે તે બધા ફરી ચાલવા લાગે છે. તેથી હું જ શ્રેષ્ઠ છું. જુઓ—હવે હું લય પામી રહ્યો છું (પછી તમારું પણ લય થશે).”
(ब्राह्मण उवाच
Educational Q&A
The verse asserts the dependence of all embodied life-functions (prāṇas) on a governing principle identified here as the speaker’s ‘I’: when that principle withdraws, the prāṇas cease; when it becomes active, they function again. It frames a hierarchy in which the animating principle is ‘foremost’ because it conditions the operation of the vital breaths.
In a didactic exchange, the brāhmaṇa speaker makes a demonstrative claim of superiority by describing (and theatrically indicating) his own ‘dissolution’ and ‘re-emergence,’ using it to show that the prāṇas in the body follow his state—ceasing when he withdraws and moving when he moves.