Shloka 56
अध्याय ६ — युधिष्ठिरस्य वैराग्य-वाक्यं धृतराष्ट्रस्य वनगमनाभिलाषश्च
Chapter 6: Yudhiṣṭhira’s Renunciatory Appeal and Dhṛtarāṣṭra’s Resolve for the Forest
वृद्धिक्षयौ च विज्ञेयौ स्थानं च कुरुसत्तम | युधिष्ठिर! तुम इस मण्डलको अच्छी तरह जानो; क्योंकि राज्यकी रक्षाके संधि-विग्रह आदि छ: उपायोंका उचित उपभोग इन्हींके अधीन है। कुरुश्रेष्ठ! राजाको चाहिये कि वह अपनी वृद्धि, क्षय और स्थितिका सदा ही ज्ञान रखे
vṛddhikṣayau ca vijñeyau sthānaṃ ca kurusattama | yudhiṣṭhira! tvaṃ imaṃ maṇḍalaṃ suṣṭhu vijānīhi; yataḥ rājyasya rakṣaṇe sandhi-vigrahādayaḥ ṣaḍupāyāḥ samyagupabhogaḥ etad-adhīnaḥ | kurūśreṣṭha! rājñā nityaṃ svavṛddhi-kṣaya-sthiti-jñānaṃ kartavyam |
કુરુસત્તમ! વૃદ્ધિ, ક્ષય અને સ્થિર સ્થિતિ—આ બધું સ્પષ્ટ રીતે જાણવું જોઈએ. યુધિષ્ઠિર! નીતિના આ મંડળને સારી રીતે સમજો; કારણ કે રાજ્યની રક્ષા માટે સંધિ-વિગ્રહ વગેરે છ ઉપાયોના યોગ્ય ઉપયોગનો આધાર આ પર જ છે. તેથી કુરુશ્રેષ્ઠ! રાજાએ પોતાની વૃદ્ધિ, હાનિ અને સ્થિતિનુ સદા યથાર્થ જ્ઞાન રાખવું જોઈએ.
धघतयाट्र उवाच
Educational Q&A
A ruler must continually assess three realities—growth (vṛddhi), decline (kṣaya), and stable position (sthāna). Only with this clear self-knowledge can he correctly apply the six instruments of policy (ṣaḍupāya) such as peace (sandhi) and war (vigraha) to protect the kingdom.
An elder adviser addresses Yudhiṣṭhira, instructing him in practical rajadharma: to understand the political ‘circle’ (maṇḍala) and to govern by informed judgment, using diplomatic and military options appropriately based on the kingdom’s current condition.