Shloka 13
अध्याय ३३ — धृतराष्ट्रस्य कुशलप्रश्नाः तथा विदुरस्य योगसमाधिः
Chapter 33: Dhṛtarāṣṭra’s Welfare-Inquiries and Vidura’s Yogic Absorption
गतिमन्तकश्न तेनेष्टवा नानन््ये नित्या भवत्न्युत | नित्येडस्मिन् पञ्चके वर्गे नित्ये चात्मनि पूरुष:,इसलिये नित्य जीव यज्ञोंद्वारा देववाओंकी आराधना करके लोकान्तरमें जानेकी शक्ति पाते हैं। जो यज्ञ नहीं करते, वे वैसे नहीं हो पाते। यह पाञज्चभौतिक वर्ग नित्य है और आत्मा भी नित्य है। ऐसी दशामें जो मनुष्य उस आत्माका अनेक प्रकारके देहोंसे सम्बन्ध तथा उनके जन्म और नाशसे आत्माका भी जन्म और नाश समझता है, उसकी बुद्धि व्यर्थ है। इसी प्रकार किसीसे किसीका वियोग हो जानेपर जो अत्यन्त शोक करता है, वह भी मेरे मतमें बालक ही है
vaiśampāyana uvāca | gatim antakaś ca tena iṣṭvā nānanye nityā bhavanty uta | nitye ’smin pañcake varge nitye cātmani pūruṣaḥ |
વૈશંપાયન બોલ્યા—યજ્ઞ કરીને દેવતાઓની આરાધના કરવાથી પ્રાણીઓ લોકાંતરમાં જવાની શક્તિ મેળવે છે; જે યજ્ઞ કરતા નથી, તેઓ એવી ગતિ પામતા નથી. આ પંચભૌતિક સમૂહ પ્રવાહરૂપે નિત્ય છે અને પુરુષની અંદર રહેલો આત્મા પણ નિત્ય છે. તેથી અનેક પ્રકારના દેહોના સંયોગને કારણે—જેનાં જન્મ અને નાશ દેખાય છે—આત્માનો પણ જન્મ અને નાશ થાય છે એમ જે માને છે, તેની બુદ્ધિ વ્યર્થ છે. તેમ જ વિયોગ થતાં જે અતિશય શોક કરે છે, તે મારા મતમાં બાળક જ છે.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Ritual action (yajña) is presented as a means to attain higher courses of existence, but the deeper ethical-philosophical point is discernment: the body and elemental aggregate undergo change, while the Self is not truly born or destroyed; therefore excessive grief over separation arises from immature understanding.
In Vaiśampāyana’s narration, a reflective instruction is given in the Ashramavāsika context: it contrasts those who perform yajñas with those who do not, then turns to a consolatory teaching about the enduring Self and the folly of thinking the Self perishes with the body, thereby criticizing extreme mourning.