Shloka 15
धृतराष्ट्रस्य युधिष्ठिरं प्रति व्यवहार-रक्षा-नियमनोपदेशः | Dhṛtarāṣṭra’s Instruction on Administration, Punishment, and Daily Governance
Devanagari script
अर्हस्त्वमपि दातुं वै नादातुं भरतर्षभ । “आप अपने बड़े भाई ऐश्वर्यशशाली महाराज युधिष्छिरके बर्तावसे शिक्षा ग्रहण करें। भरतश्रेष्ठ] आप भी दूसरोंको देनेके ही योग्य हैं; दूसरोंसे लेनेके योग्य नहीं! ।।
Translation
“હે ભરતશ્રેષ્ઠ! તું પણ આપવા જ યોગ્ય છે; લેવા માટે નહીં।” એમ કહેતા બીભત્સુને ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે પણ સન્માન આપ્યું।
Word by Word
अर्हःworthy/fit
अर्हः:
Karta
TypeAdjective
Rootअर्ह (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
त्वम्you
त्वम्:
Karta
TypeNoun
Rootयुष्मद्
Form—, Nominative, Singular
अपिalso/even
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि
दातुम्to give
दातुम्:
TypeVerb
Rootदा (दाने)
FormTumun (infinitive), Parasmaipada (usage-neutral here)
वैindeed/surely
वै:
TypeIndeclinable
Rootवै
नnot
न:
TypeIndeclinable
Rootन
आदातुम्to take/receive
आदातुम्:
TypeVerb
Rootआ + दा (ग्रहणे)
FormTumun (infinitive), Parasmaipada (usage-neutral here)
भरतर्षभO bull among the Bharatas (best of Bharatas)
भरतर्षभ:
TypeNoun
Rootभरत-ऋषभ (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Vocative, Singular
Speaker
वैशम्पायन उवाच
Character Dynamics
Dharma Sankata (Moral Dilemma)
War Context
Verse Rasa (Emotional Essence)
Philosophical Teaching
Political Layer
Geographic Context
Meter (Chandas)
Sandhi Notes