Shloka 43
Dāyavibhāga (Inheritance Apportionment) and Household Precedence — Dialogue of Yudhiṣṭhira and Bhīṣma
शिष्टानां क्षत्रियाणां च धर्म एब सनातन: । युधिष्ठिर! इस प्रकार ब्याहने योग्य वरको बुलाकर उसके साथ कन्याका विवाह करना उत्तम ब्राह्मणोंका धर्म-ब्राह्मविवाह है। जो धन आदिके द्वारा वरपक्षको अनुकूल करके कन्यादान किया जाता है
śiṣṭānāṃ kṣatriyāṇāṃ ca dharma eṣa sanātanaḥ | yudhiṣṭhira! evaṃ vivāhane yogyaṃ varaṃ āhūya tena saha kanyāyā vivāhaḥ kartavya iti—eṣa brāhmaṇānāṃ śreṣṭhānāṃ dharmaḥ, brāhma-vivāhaḥ | yaḥ dhana-ādibhiḥ varapakṣaṃ anukūlya kṛtvā kanyādānaṃ kriyate, sa śiṣṭa-brāhmaṇa-kṣatriyāṇāṃ sanātano dharmaḥ smṛtaḥ (ayam eva prājāpatya-vivāhaḥ) | yadi vaḥ śulkato niṣṭhā na pāṇigrahaṇāt tathā | lājāntaram upāsīta prāptaśulka iti smṛtiḥ ||
ભીષ્મ બોલ્યા—હે યુધિષ્ઠિર! શિષ્ટજન અને ક્ષત્રિયોનો આ સનાતન ધર્મ છે કે યોગ્ય વરને બોલાવી કન્યાનું વિવાહ તેને આપવું; આ બ્રાહ્મ વિવાહ છે, જેને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો પ્રશંસે છે. અને જ્યારે ધન વગેરે દ્વારા વરપક્ષને અનુકૂળ બનાવી કન્યાદાન થાય, તે પણ શિષ્ટ બ્રાહ્મણો અને ક્ષત્રિયોનો પ્રાચીન ધર્મ છે; તેને પ્રાજાપત્ય વિવાહ કહે છે. સ્મૃતિ કહે છે—જેઓની નિષ્ઠા પાણિગ્રહણમાં નહીં, માત્ર શુલ્કમાં હોય, તેઓ બીજો વર શોધે; એવા લોકો ‘પ્રાપ્ત-શુલ્ક’ કહેવાય છે।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes approved marriage norms: marrying a maiden to a worthy groom (Brahma marriage) is ideal, while giving a daughter after making the groom’s side favorable through wealth is also treated as an established practice (identified here with Prajapatya). It cautions against treating marriage as a transaction centered on bride-price rather than the sacred rite.
In the Anushasana Parva’s dharma instruction, Bhishma answers Yudhishthira’s questions by classifying marriage practices and their ethical standing, citing Smriti-style authority to warn against mercenary motives in arranging marriages.