Shloka 17
Vipulopākhyāna—Ruci-rakṣā and Śakra’s Māyā (विपुलोपाख्यानम्—रुचिरक्षणं शक्रमाया च)
ऋणमुन्मुच्य देवानामृषीणां च तथैव च । 8 ॥ विप्राणामतिथीनां च पठचमम्
ṛṇam unmucya devānām ṛṣīṇāṁ ca tathaiva ca | viprāṇām atithīnāṁ ca ||
ભીષ્મે સમજાવ્યું—ગૃહસ્થએ જીવનના પવિત્ર ક્રમમાં દેવો, ઋષિઓ, પિતૃઓ, બ્રાહ્મણો અને અતિથિઓ પ્રત્યેના ‘ઋણ’ ક્રમશઃ ચૂકવવા જોઈએ: યજ્ઞ-યાગથી દેવઋણ, વેદસ્વાધ્યાયથી ઋષિઋણ, ઉત્તમ પુત્રોત્પત્તિ અને શ્રાદ્ધથી પિતૃઋણ, દાનથી બ્રાહ્મણઋણ, અને আতિથ્ય-સત્કારથી અતિથિઋણ. જે શુદ્ધતા અને વિનય સાથે શાસ્ત્રોક્ત કર્મો કરે છે, તે ગૃહસ્થાશ્રમમાં ધર્મથી કદી ભ્રષ્ટ થતો નથી.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A householder preserves dharma by repaying fundamental obligations—through worship/sacrifice, Vedic study, generosity, and hospitality—performed with purity and humility.
In Bhīṣma’s instruction on dharma (Anuśāsana Parva), he outlines the householder’s ethical-religious responsibilities, framing them as ‘debts’ that must be discharged to sustain social and cosmic order.