Shloka 35
तीर्थवंशोपदेशः
Tīrtha-vaṃśa Upadeśa: Instruction on the Fruits of Sacred Waters
(मुहूर्तानां त्रय॑ पूर्वमह्नः प्रातरिति स्मृतम् । जपथध्यानादिभिस्तस्मिन् विप्रैः कार्य शुभव्रतम् ।।
bhīṣma uvāca | muhūrtānāṃ trayaḥ pūrvam ahnaḥ prātar iti smṛtam | japa-dhyānādibhis tasmin vipraiḥ kāryaṃ śubha-vratam || saṅgava-ākhyas tribhāgaṃ tu madhyāhnas tri-muhūrtakaḥ | laukikaṃ saṅgave 'rthyaṃ ca snānādi madhyame || caturtham aparāhṇaṃ tu tri-muhūrtaṃ tu pitṛyakam | sāyāhnas tri-muhūrtaś ca madhyamaṃ kavibhiḥ smṛtam || śrāddhāpavarge viprasya svadhā vai muditā bhavet | kṣatriyasya api yo brūyāt prīyantāṃ pitaras tv iti ||
ભીષ્મે કહ્યું— દિવસના પ્રથમ ત્રણ મુહૂર્ત ‘પ્રાતઃકાલ’ કહેવાય છે. તે સમયે બ્રાહ્મણોએ જપ-ધ્યાન વગેરે દ્વારા પોતાના કલ્યાણ માટે શુભ વ્રત-આચરણ કરવું જોઈએ. ત્યાર પછીના ત્રણ મુહૂર્ત ‘સંગવ’ અને તેના પછીના ત્રણ ‘મધ્યાહ્ન’ કહેવાય છે. સંગવકાળમાં લૌકિક કાર્યો કરવા જોઈએ અને મધ્યાહ્ને સ્નાન તથા સંધ્યાવંદન યોગ્ય છે. મધ્યાહ્ન પછીના ત્રણ મુહૂર્ત ‘અપરાહ્ન’—દિવસનો ચોથો ભાગ—પિતૃકાર્ય માટે ઉપયુક્ત છે. ત્યાર પછીના ત્રણ મુહૂર્ત ‘સાયાહ્ન’ કહેવાય છે, જેને વિદ્વાનો દિવસ અને રાત વચ્ચેનો સંધિકાળ માને છે. બ્રાહ્મણના ઘરમાં શ્રાદ્ધ સમાપ્તીએ ‘સ્વધા’ ઉચ્ચારવાથી પિતૃગણ પ્રસન્ન થાય છે; અને ક્ષત્રિયના ઘરમાં ‘પિતરઃ પ્રીયંતામ્’ એમ કહેવું જોઈએ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma teaches a dharmic ordering of the day: allocate specific time-blocks (muhūrtas) for spiritual practice (japa, dhyāna), worldly responsibilities, purification and sandhyā rites, and ancestral duties (śrāddha/pitṛ-kārya). Right timing is presented as part of right conduct.
In the Anuśāsana Parva’s instruction-setting, Bhīṣma continues his didactic discourse by defining traditional divisions of daytime and prescribing appropriate activities for each, including how to conclude a śrāddha with role-appropriate formulas for brahmins and kṣatriyas.