Shloka 66
Rudra-Śiva: Names, Two Natures, and the Logic of Epithets (रुद्रनाम-बहुरूपत्व-प्रकरणम्)
त्रैविद्यो ब्राह्मणो विद्वानू न चाध्ययनजीवक: । त्रिकर्मा त्रिपरिक्रान्तो मैत्र एष स्मृतो द्विज:
traividyo brāhmaṇo vidvān na cādhyayanajīvakaḥ | trikarmā triparikrānto maitra eṣa smṛto dvijaḥ ||
જે ત્રણેય વેદોમાં નિષ્ણાત અને વિદ્વાન હોય, પરંતુ અધ્યયન-અધ્યાપનથી જીવિકા ન ચલાવતો હોય; જે યજ્ઞ, દાન અને ધર્માચરણ—આ ત્રણ કર્મોનું નિત્ય અનુષ્ઠાન કરતો હોય; જે કામ, ક્રોધ અને લોભ—આ ત્રણ આંતરિક શત્રુઓને પાર કરી ગયો હોય; અને જે સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે મૈત્રીભાવ રાખતો હોય—એવો દ્વિજ જ સાચો બ્રાહ્મણ ગણાય છે.
श्रीमहेश्वर उवाच
Educational Q&A
True brahminhood is characterized by Vedic learning joined to integrity: not commercializing sacred study, performing key dharmic duties (sacrifice, charity, righteous conduct), conquering desire-anger-greed, and cultivating friendliness toward all beings.
In Anuśāsana Parva’s instruction-focused setting, Mahādeva speaks a normative definition of a brāhmaṇa, shifting emphasis from mere social label to ethical and spiritual qualifications.