Shloka 20
Rudra-Śiva: Names, Two Natures, and the Logic of Epithets (रुद्रनाम-बहुरूपत्व-प्रकरणम्)
(अस्माच्छमशानमेध्यं तु नास्ति किंचिदनिन्दिते । निस्सम्पातान्मनुष्याणां तस्माच्छुचितमं स्मृतम् ।।
nārada uvāca |
asmāc chmaśānam edhyaṃ tu nāsti kiñcid anindite |
niḥsampātān manuṣyāṇāṃ tasmāc chucitamaṃ smṛtam ||
sthānaṃ me tatra vihitaṃ vīrasthānam iti priye |
kapālaśatasampūrṇam amabhirūpaṃ bhayānakam ||
madhyāhne sandhyayor vāpi nakṣatre rudradaivate |
āyuṣkāmair aśuddhair vā na gantavyam iti sthitiḥ ||
madanyena na śakyaṃ hi nihantuṃ bhūtajaṃ bhayam |
tatrastho 'haṃ prajāḥ sarvāḥ pālayāmi dine dine ||
manniyogād bhūtasaṅghā na ca ghnantīha kañcana |
tāṃs tu lokahitārthāya śmaśāne ramayāmy aham ||
etat te sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi ||
નારદ બોલ્યા—હે અનિંદિતે! શ્મશાનભૂમિ કરતાં વધુ પવિત્ર બીજું કોઈ સ્થાન નથી; કારણ કે ત્યાં મનુષ્યોનું આવનજાવન ઓછું હોય છે, તેથી તે પરમ શુચિ માનવામાં આવે છે. પ્રિયે! તે ‘વીરસ્થાન’ કહેવાય છે; તેથી મેં ત્યાં મારું નિવાસ નિશ્ચિત કર્યું છે. સૈકડો કપાલોથી ભરેલું તે ભયાનક સ્થાન પણ મને મનોહર લાગે છે. મધ્યાહ્ને, બન્ને સંધ્યાકાળે તથા રુદ્ર-દૈવત આર્દ્રા નક્ષત્રના સમયમાં—દીર્ઘાયુ ઇચ્છનારાઓએ અથવા વિધિથી અશુદ્ધ હોય તેવાઓએ ત્યાં ન જવું—એવો નિયમ સ્થિર છે. મારા સિવાય કોઈ ભૂતજનિત ભયનો નાશ કરી શકતું નથી; તેથી શ્મશાનમાં રહીને હું દરરોજ સર્વ પ્રજાનું રક્ષણ કરું છું. મારી આજ્ઞાથી ભૂતસંઘો અહીં કોઈનું વધ કરતા નથી; લોકહિત માટે હું તેમને શ્મશાનમાં જ રમતા રાખું છું. આ બધું મેં તને કહી દીધું—હવે વધુ શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?
नारद उवाच
Educational Q&A
The passage reframes the cremation-ground as a paradoxically supreme purifier: because it is shunned and free from worldly traffic, it becomes a locus of austerity and truth. It also presents a protective ethic—spirit-forces are not denied, but regulated by divine command so that the world remains safe and ordered.
Nārada reports a discourse in which the deity explains why he abides in the cremation-ground, why it is called a ‘heroes’ place, and what restrictions apply to visiting it (midday, twilights, and during Ārdrā). He asserts that only he can neutralize spirit-born fear and that, by his ordinance, the hosts of spirits are kept from harming people and are confined there for the world’s welfare.