Adhyaya 139
भूमिदान-प्रसङ्गः । काश्यपी-पृथिवी तथा उतथ्य-वरुण-संवादः (Land-gift episode; Pṛthivī Kāśyapī; Utathya–Varuṇa dispute)
Upa-parva: Dāna-Dharma / Exempla of Gift and Moral Authority (episode including Kaśyapa, Pṛthivī-Kāśyapī, and Utathya–Varuṇa)
Vāyu narrates to the king an instructive sequence on moral authority over resources and relationships. First, King Aṅga intends to offer the earth as dakṣiṇā to Brahmins. The Earth (Pṛthivī), personified as Brahmā’s daughter, recoils at being ‘given away’ and seeks to depart from earthhood; Kaśyapa intercepts and enters/stabilizes her, after which she becomes known as Pṛthivī Kāśyapī, symbolizing dharmic grounding through sage-authority. The narration then shifts to Utathya of the Aṅgiras line and Bhadrā, daughter of Soma, given in marriage to Utathya. Varuṇa desires Bhadrā and takes her to his wondrous aquatic city. Informed by Nārada, Utathya demands her return through a message; Varuṇa refuses. Utathya, angered, employs ascetic potency to ‘drink up’ the waters, pressuring the water-lord; he further commands the earth to reveal dry ground, producing an arid tract and causing the sea to recede, and he curses the region’s auspiciousness while directing the river Sarasvatī to become unseen and move toward the desert. Under these conditions Varuṇa returns Bhadrā; Utathya accepts her, releases Varuṇa from distress, and asserts that his tapas secured restitution. The chapter’s didactic force is that dharma regulates gifts, possession, and seizure: even cosmic powers are bounded by ethical accountability and must restore what is wrongfully taken.
Chapter Arc: भीष्म के उपदेश-प्रवाह में ‘धर्म का गुप्त रहस्य’ उद्घाटित होता है—स्कन्ददेवक-रहस्य के अंतर्गत एक ऐसा विधान, जो पाप-शोधन और परलोक-आधिपत्य का वचन देता है। → विष्णु-प्रवचन के रूप में विधि का सूक्ष्म अनुशासन सामने आता है: पौर्णमासी की रात्रि, चन्द्रोदय का क्षण, ताँबे का पात्र, मधु-मिश्रित पक्वान्न—और ठीक उसी समय सोम के लिए बलि-समर्पण। साधक के मन में प्रश्न उठता है: क्या इतना ‘छोटा’ कर्म इतना ‘बड़ा’ फल दे सकता है? → विधान का महात्म्य निर्णायक रूप से घोषित होता है—यह बलि मरुतों और वसुओं द्वारा ग्रहण की जाती है; सोम का वर्धन होता है और ‘महोदधि’ तक की वृद्धि का रूपक देकर कर्म-फल की व्यापकता स्थापित की जाती है। → श्रवण-पाठ का भी फल बताया जाता है: श्रद्धा से सुनने/पढ़ने वाले को विघ्न और भय नहीं सताते, पाप का स्पर्श नहीं होता; वह पापों को धोकर परत्र आधिपत्य पाता है और पुनर्जन्म में भी शौर्य-सम्पन्न होता है।
Shlokas
Verse 1
अपन काल छा | अत-७#-र- चतुस्त्रिंशर्दाधिकशततमो< ध्याय: स्कन्ददेवका धर्मसम्बन्धी रहस्य तथा भगवान् विष्णु और भीष्मजीके द्वारा माहात्म्यका वर्णन स्कन्द उवाच ममाप्यनुमतो धर्मस्तं शृणुध्वं समाहिता: । नीलषण्डस्य शुंगाभ्यां गृहीत्वा मृत्तिकां तु यः:
સ્કંદે કહ્યું—મને પણ અનુમોદિત એવો આ ધર્મ સાંભળો; તમે સૌ એકાગ્ર થઈને શ્રવણ કરો. જે નীলષંડના બે ‘શૃંગ’ (ઉભરેલા અગ્ર) વડે માટી ઉઠાવે છે…
Verse 2
शोधयेदशुभ॑ सर्वमाधिपत्यं परत्र च
તે સર્વ અશુભતાને શુદ્ધ કરે—અહીં પોતાના આધિપત્યના વ્યવહારમાં પણ અને પરલોકમાં પણ.
Verse 3
इदं चाप्यपरं गुह्ं सरहस्यं निबोधत
સ્કંદે કહ્યું—હવે આ બીજો ગૂઢ ઉપદેશ, તેના રહસ્ય સહિત, જાણી લો. પૌર્ણિમાએ ચંદ્રોદયના સમયે જો કોઈ પુરુષ તાંબાના પાત્રમાં મધ મિશ્રિત પક્વાન્ન લઈને ચંદ્ર માટે બલિ અર્પણ કરે, તો તે ધર્મકર્મનું નિત્ય ફળ—શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળો—તેને પ્રાપ્ત થાય છે. તે પુરુષે આપેલી એ બલિને સાધ્ય, રુદ્ર, આદિત્ય, વિશ્વેદેવ, અશ્વિનીકુમાર, મરુદગણ અને વસુ પણ ગ્રહણ કરે છે; અને તેનાથી ચંદ્ર તથા સમુદ્રની વૃદ્ધિ થાય છે—એવું કહેવાય છે. આ રીતે મેં રહસ્ય સહિત સુખદાયક ધર્મનું વર્ણન કર્યું છે.
Verse 4
प्रगृह्मौदुम्बरं पात्र पक््वान्नं मधुना सह | सोमस्योत्तिष्ठमानस्य पौर्णमास्यां बलिं हरेत्
ઔદુંબર લાકડાનું પાત્ર લઈને, પૌર્ણિમાએ ચંદ્ર ઉદય થતો હોય ત્યારે, મધુ સાથેનું પક્વાન્ન સોમ (ચંદ્ર) માટે બલિરૂપે અર્પણ કરવું.
Verse 5
तस्य धर्मफल नित्यं श्रद्दधाना निबोधत । साध्या रुद्रास्तथादित्या विश्वेदेवास्तथाश्विनौ
તે ધર્મકર્મનું નિત્ય ફળ—શ્રદ્ધા ધારણ કરીને—જાણી લો. સાધ્ય, રુદ્ર, આદિત્ય, વિશ્વેદેવ અને અશ્વિનીકુમાર પણ તેને ગ્રહણ કરે છે.
Verse 6
मरुतो वसवश्चैव प्रतिगृह्नन्ति तं बलिम् । सोमश्न वर्धते तेन समुद्रश्चन महोदधि:
સ્કંદે કહ્યું—મરુત અને વસુઓ પણ તે બલિ સ્વીકારે છે. તેનાથી સોમ (ચંદ્ર) વધે છે અને મહાસાગર પણ વૃદ્ધિ પામે છે. આ રીતે મેં રહસ્યસહિત કલ્યાણકારી ધર્મનું વર્ણન કર્યું છે.
Verse 7
एष धर्मो मयोद्दिष्ट: सरहस्य: सुखावह:
આ ધર્મ મેં ઉપદેશ્યો છે—રહસ્યસહિત અને સુખદાયક.
Verse 8
विष्णुरुवाच धर्मगुह्मानि सर्वाणि देवतानां महात्मनाम् | ऋषीणां चैव गुह्मानि यः पठेदाह्विकं सदा
ભગવાન વિષ્ણુએ કહ્યું—દેવતાઓ અને મહાત્મા ઋષિઓએ કહેલા ધર્મસંબંધિત આ સર્વ ગૂઢ રહસ્યોનો જે નિત્ય પાઠ કરે છે,
Verse 9
शृणुयाद् वानसूयुर्य: श्रद्धधान: समाहित: । नास्य विध्न: प्रभवति भयं चास्य न विद्यते
અને જે દોષદૃષ્ટિ વિના, શ્રદ્ધાવાન અને એકાગ્રચિત્ત થઈને સાંભળે છે—તેના પર કોઈ વિઘ્ન પ્રભુત્વ જમાવતું નથી અને તેને ભય પણ રહેતો નથી.
Verse 10
् / (७ १) प, 4 ७4 | जे (0५ ७७६३३३७७७७३७७०४ ७७ जे २३७०० (९७). _/-* 6-3 9 5 च्ज्ल ज ० 2 55 ५ -सक्क ताक ५७] ; ५७. ।॒ बन ये च धर्मा: शुभा: पुण्या: सरहस्या उदाहता: । तेषां धर्मफलं तस्य यः पठेत जितेन्द्रिय:,यहाँ जिन-जिन पवित्र एवं कल्याणकारी धर्मोंका रहस्योंसहित वर्णन किया गया है, उन सबका जो इन्द्रियसंयमपूर्वक पाठ करेगा, उसे उन धर्मोका पूरा-पूरा फल प्राप्त होगा
અહીં રહસ્યસહિત જે શુભ અને પુણ્ય ધર્મો વર્ણવાયા છે—જે ઇન્દ્રિયજય સાથે તેમનો પાઠ કરે છે, તે તે ધર્મોનું સંપૂર્ણ ફળ પામે છે.
Verse 11
नास्य पापं प्रभवति न च पापेन लिप्यते | पठेद् वा श्रावयेद् वापि श्रुत्वा वा लभते फलम्
તેના માટે પાપ ઉત્પન્ન થતું નથી અને તે પાપથી લિપ્ત પણ થતો નથી. જે આનું પાઠ કરે, બીજાને સંભળાવે, અથવા માત્ર સાંભળે—તે પણ તેનું ફળ પામે છે.
Verse 12
भुज्जते पितरो देवा हव्यं कव्यमथाक्षयम् । उसके ऊपर कभी पापका प्रभाव नहीं पड़ेगा, वह कभी पापसे लिप्त नहीं होगा। जो इस प्रसंगको पढ़ेगा, दूसरोंको सुनायेगा अथवा स्वयं सुनेगा, उसे भी उन धर्मोंके आचरणका फल मिलेगा। उसका दिया हुआ हव्य-कव्य अक्षय होगा तथा उसे देवता और पितर बड़ी प्रसन्नतासे ग्रहण करेंगे ।।
દેવતા અને પિતરો હવ્ય અને કવ્ય એવા અર્પણોને અક્ષય રૂપે ગ્રહણ કરે છે. જે મનુષ્ય પર્વના દિવસે સંયમી અને શુદ્ધચિત્ત રહી શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને ધર્મના આ સૂક્ષ્મ રહસ્યોનું શ્રવણ કરાવે છે, તે દેવતા, ઋષિ અને પિતરો તરફથી સદા સન્માન પામે છે; તેને શ્રી-સમૃદ્ધિ મળે છે અને ધર્મમાં તેની પ્રવૃત્તિ અડગ રહે છે.
Verse 13
ऋषीणां देवतानां च पितृणां चैव नित्यदा । भवत्यभिमत: श्रीमान् धर्मेषु प्रयतः सदा
જે સદા ધર્મમાં પ્રયત્નશીલ રહે છે, તે ઋષિ, દેવતા અને પિતરોને નિત્ય પ્રિય અને માન્ય બને છે. તે શ્રી-સમૃદ્ધ થાય છે અને ધર્માચરણમાં અડગ રહે છે.
Verse 14
कृत्वापि पापकं कर्म महापातकवर्जितम् | रहस्यधर्म श्रुत्वेमं सर्वपापै: प्रमुच्यते,मनुष्य महापातकको छोड़कर अन्य पापोंका आचरण करके भी यदि इस रहस्य- धर्मको सुन लेगा तो उन सम्पूर्ण पापोंसे मुक्त हो जायगा
મહાપાતકોને છોડીને અન્ય પાપકર્મ કર્યા હોય તોય, આ રહસ્ય-ધર્મનું શ્રવણ માત્ર કરવાથી તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.
Verse 15
भीष्म उवाच एतद् धर्मरहस्यं वै देवतानां नराधिप । व्यासोद्दिष्टं मया प्रोक्ते सर्वदेवनमस्कृतम्
ભીષ્મ બોલ્યા—હે નરાધિપ! આ જ ધર્મનું રહસ્યસાર છે, જે દેવતાઓમાં પણ પૂજ્ય છે. તેનો સંકેત વ્યાસે કર્યો હતો; એ જ મેં તને કહ્યું છે—જે સર્વ દેવતાઓને પણ નમસ્કારયોગ્ય છે.
Verse 16
अभिषेक त्र्यहं कुर्यात् तस्य धर्म निबोधत । स्कन्दने कहा--देवताओ! अब एकाग्रचित्त होकर मेरी मान्यताके अनुसार भी धर्मका गोपनीय रहस्य सुनो। जो मनुष्य नीले रंगके साँड़की सींगोंमें लगी हुई मिट्टी लेकर इससे तीन दिनोंतक स्नान करता है
સ્કંદે કહ્યું—“ત્રણ દિવસ અભિષેક (સ્નાન-વ્રત) કરવો; તેનો ધર્મ સમજો. પૃથ્વી રત્નોથી પરિપૂર્ણ હોય અને આ ઉપદેશ પણ અનુત્તમ જ્ઞાન હોય, તો પણ ધર્મજ્ઞ એવો જ માને—‘આ જ સાંભળવા યોગ્ય છે.’”
Verse 17
एक ओर रत्नोंसे भरी हुई सम्पूर्ण पृथ्वी प्राप्त होती हो और दूसरी ओर यह सर्वोत्तम ज्ञान मिल रहा हो तो उस पृथ्वीको छोड़कर इस सर्वोत्तम ज्ञानको ही श्रवण एवं ग्रहण करना चाहिये। धर्मज्ञ पुरुष ऐसा ही माने ।।
ભીષ્મે કહ્યું—એક તરફ રત્નોથી ભરેલી સમગ્ર પૃથ્વી મળે અને બીજી તરફ આ પરમ જ્ઞાન મળે, તો તે પૃથ્વી છોડીને આ પરમ જ્ઞાનનું શ્રવણ અને ગ્રહણ કરવું જોઈએ; ધર્મજ્ઞ એવો જ નિર્ણય કરે. આ ઉપદેશ ન શ્રદ્ધાહીનને, ન નાસ્તિકને, ન ધર્મનાશકને, ન નિર્દયને, ન કુતર્કથી દુષ્કર્મ ઢાંકનારને, ન ગુરુદ્વેષીને, અને ન દેહાભિમાનીને આપવો.
Verse 26
यावच्च जायते मर्त्यस्तावच्छूरो भविष्यति । वह अपने सारे पापोंको धो डालता है और परलोकमें आधिपत्य प्राप्त करता है। फिर जब वह मनुष्ययोनिमें जन्म लेता है, तब शूरवीर होता है
સ્કંદે કહ્યું—જ્યાં સુધી મનુષ્ય મર્ત્યરૂપે જન્મ લેતો રહેશે, ત્યાં સુધી તે શૂરવીર જ રહેશે.
Verse 133
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें महादेवजीका धर्मसम्बन्धी रहस्यविषयक एक सौ तैतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના અનુશાસનપર્વના અંતર્ગત દાનધર્મપર્વમાં મહાદેવજી દ્વારા કહેલા ધર્મ-રહસ્ય વિષયક એકસો ત્રેત્રીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
Verse 134
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि स्कन्ददेवरहस्ये चतुस्त्रिंशयदाधिकशततमो<ध्याय:
ઇતિ શ્રીમહાભારતના અનુશાસનપર્વમાં દાનધર્મપર્વના અંતર્ગત સ્કન્દદેવ-રહસ્ય વિષયક એકસો ઓગણચાલીસમો અધ્યાય.
Frequently Asked Questions
Whether land and persons can be treated as transferable property: Aṅga’s proposed earth-gift and Varuṇa’s seizure of Bhadrā both test the limits of ownership, asserting that dharma constrains transfer and demands consent and restitution.
Moral legitimacy outweighs sheer power: tapas and dharma operate as supra-political constraints, ensuring that resources (earth/water) and relationships (marriage) remain ordered through accountability and corrective return.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the chapter functions primarily as an exemplum whose ‘reward’ is implicit—ethical clarity about dāna, non-appropriation, and the necessity of restitution within dharmic governance.