Adhyaya 132

Verse 1

अपना बछ। है २ २4 सप्तविशर्त्याधिेकशततमो< ध्याय: अग्नि, लक्ष्मी, अंगिरा, गार्ग्य, धौम्य तथा जमदगन्निके द्वारा धर्मके रहस्यका वर्णन विभावयुरुवाच सलिलस्यागउ्जलिं पूर्णमक्षताश्व घृतोत्तरा: । सोमस्योत्तिष्ठमानस्य तज्जलं चाक्षतांश्व॒ तान्‌,अग्निदेवने कहा--जो मनुष्य पूर्णिमा तिथिको चन्द्रोदयके समय चन्द्रमाकी ओर मुँह करके उन्हें जलकी भरी हुई एक अंजलि घी और अक्षतके साथ भेंट करता है, उसने अनिनिहोत्रका कार्य सम्पन्न कर लिया। उसके द्वारा गार्हपत्य आदि तीनों अग्नियोंको भलीभाँति आहुति दे दी गयी

ભીષ્મે કહ્યું—પૌર્ણિમાના દિવસે ચંદ્રોદય સમયે જે મનુષ્ય ચંદ્ર તરફ મુખ કરીને જળથી ભરેલી અંજલિ અક્ષત અને ઘી સાથે અર્પે છે, તેણે જાણે અગ્નિહોત્રનું કર્મ પૂર્ણ કર્યું. એ એક કર્મથી ગાર્હપત્ય વગેરે ત્રણેય પવિત્ર અગ્નિઓ પણ યોગ્ય આહુતિથી તૃપ્ત માનવામાં આવે છે.

Verse 2

स्थितो हााभिमुखो मर्त्य: पौर्णमास्यां बलिं हरेत्‌ । अग्निकार्य कृतं तेन हुताश्चास्याग्नयस्त्रय:,अग्निदेवने कहा--जो मनुष्य पूर्णिमा तिथिको चन्द्रोदयके समय चन्द्रमाकी ओर मुँह करके उन्हें जलकी भरी हुई एक अंजलि घी और अक्षतके साथ भेंट करता है, उसने अनिनिहोत्रका कार्य सम्पन्न कर लिया। उसके द्वारा गार्हपत्य आदि तीनों अग्नियोंको भलीभाँति आहुति दे दी गयी

પૌર્ણિમાએ જે મનુષ્ય ઊભો રહી ચંદ્ર તરફ મુખ કરીને બલિ (અર્પણ) કરે છે, તેણે અગ્નિકાર્ય કર્યું એમ માનવામાં આવે છે; અને તેની ત્રણેય અગ્નિઓ પણ આહુતિથી તૃપ્ત ગણાય છે.

Verse 3

वनस्पति च यो हन्यादमावास्यामबुद्धिमान्‌ । अपि होकेन पत्रेण लिप्यते ब्रह्म॒हत्यया,जो मूर्ख अमावास्याके दिन किसी वनस्पतिका एक पत्ता भी तोड़ता है, उसे ब्रह्महत्याका पाप लगता है

અમાવાસ્યાના દિવસે જે બુદ્ધિહીન મનુષ્ય કોઈ વનસ્પતિને હાનિ પહોંચાડે—એક પાન પણ તોડે—તો તે બ્રહ્મહત્યાના પાપથી લિપ્ત થાય છે.

Verse 4

दन्तकाष्ठ॑ तु यः खादेदमावास्यामबुद्धिमान्‌ | हिंसितश्रन्द्रमास्तेन पितरश्रोद्धिजन्ति च,जो बुद्धिहीन मानव अमावास्या तिथिको दन्तधावन काष्ठ चबाता है, उसके द्वारा चन्द्रमाकी हिंसा होती है और पितर भी उससे उद्िग्न हो उठते हैं

અમાવાસ્યાના દિવસે જે બુદ્ધિહીન મનુષ્ય દંતકાષ્ઠ ચબાવે છે, તેનાથી ચંદ્રમાની હિંસા થાય છે એમ કહેવાય છે; અને પિતૃઓ પણ તેથી ઉદ્વિગ્ન થાય છે.

Verse 5

हव्यं न तस्य देवाश्च प्रतिगृह्नन्ति पर्वसु । कुप्यन्ते पितरश्चास्य कुले वंशो5स्य हीयते,पर्वके दिन उसके दिये हुए हविष्यको देवता नहीं ग्रहण करते हैं। उसके पितर भी कुपित हो जाते हैं और उसके कुलमें वंशकी हानि होती है

ભીષ્મે કહ્યું—પર્વોના પવિત્ર દિવસોમાં એવા માણસનું અર્પિત હવ્ય દેવતાઓ સ્વીકારતા નથી. તેના પિતૃઓ પણ રોષે ભરાય છે અને તેના કુળમાં વંશક્ષય થાય છે.

Verse 6

श्रीरुवाच प्रकीर्ण भाजनं यत्र भिन्नभाण्डमथासनम्‌ । योषितश्वैव हन्यते कश्मलोपहते गृहे,लक्ष्मी बोलीं--जिस घरमें सब पात्र इधर-उधर बिखरे पड़े हों, बर्तन फ़ूटे और आसन फटे हों तथा जहाँ स्त्रियाँ मारी-पीटी जाती हों, वह घर पापके कारण दूषित होता है। पापसे दूषित हुए उस गृहसे उत्सव और पर्वके अवसरोंपर देवता और पितर निराश लौट जाते हैं-- उस घरकी पूजा नहीं स्वीकार करते

શ્રી (લક્ષ્મી) બોલ્યાં—જે ઘરમાં વાસણો છૂટાંછવાયા પડ્યાં હોય, ભાંડો તૂટેલો હોય, આસન ફાટેલું હોય અને જ્યાં સ્ત્રીઓને મારવામાં તથા અપમાનવામાં આવે—એ ઘર પાપથી કલુષિત થાય છે. એવા કલુષિત ગૃહમાંથી ઉત્સવ અને પર્વના સમયે દેવતાઓ અને પિતૃઓ નિરાશ થઈ પાછા વળે છે; ત્યાંની પૂજા તેઓ સ્વીકારતા નથી.

Verse 7

देवता: पितरश्वैव उत्सवे पर्वणीषु वा । निराशा: प्रतिगच्छन्ति कश्मलोपहताद गृहात्‌,लक्ष्मी बोलीं--जिस घरमें सब पात्र इधर-उधर बिखरे पड़े हों, बर्तन फ़ूटे और आसन फटे हों तथा जहाँ स्त्रियाँ मारी-पीटी जाती हों, वह घर पापके कारण दूषित होता है। पापसे दूषित हुए उस गृहसे उत्सव और पर्वके अवसरोंपर देवता और पितर निराश लौट जाते हैं-- उस घरकी पूजा नहीं स्वीकार करते

ઉત્સવ કે પર્વના સમયે પણ, પાપથી આઘાત પામેલા એવા ગૃહમાંથી દેવતાઓ અને પિતૃઓ નિરાશ થઈ પાછા વળે છે.

Verse 8

अंगिरा उवाच यस्तु संवत्सरं पूर्ण दद्याद्‌ दीपं करञ्जके । सुवर्चलामूलहस्त: प्रजा तस्य विवर्धते,अंगिराने कहा--जो पूरे एक वर्षतक करंज (करज) वृक्षके नीचे दीपदान करे और ब्राह्मीबूटीकी जड़ हाथमें लिये रहे, उसकी संतति बढ़ती है

અંગિરાએ કહ્યું—જે પૂર્ણ એક વર્ષ કરંજ વૃક્ષની નીચે દીપદાન કરે અને હાથમાં સુવર્ચલા (ઔષધિ)નું મૂળ ધારણ કરે, તેની સંતતિ વધે છે.

Verse 9

गार्ग्य उवाच आतिथ्यं सततं कुर्याद्‌ दीपं दद्यात्‌ प्रतिश्रये । वर्जयानो दिवा स्वापं न च मांसानि भक्षयेत्‌,गार्ग्यने कहा--सदा अतिथियोंका सत्कार करे, घरमें दीपक जलाये, दिनमें सोना छोड़ दे। मांस कभी न खाय। गौ और ब्राह्मणकी हत्या न करे तथा तीनों पुष्कर तीर्थोंका प्रतिदिन नाम लिया करे। यह रहस्यसहित श्रेष्ठतम धर्म महान्‌ फल देनेवाला है

ગાર್ಗ્યે કહ્યું—સદા আতિથ્ય કરવું; પોતાના નિવાસમાં દીવો (પ્રકાશ) આપવો. દિવસે સૂવું ટાળવું અને માંસ ન ખાવું.

Verse 10

गोब्राह्मणं न हिंस्याच्च पुष्कराणि च कीर्तयेत्‌ । एष श्रेष्ठतमो धर्म: सरहस्यो महाफल:,गार्ग्यने कहा--सदा अतिथियोंका सत्कार करे, घरमें दीपक जलाये, दिनमें सोना छोड़ दे। मांस कभी न खाय। गौ और ब्राह्मणकी हत्या न करे तथा तीनों पुष्कर तीर्थोंका प्रतिदिन नाम लिया करे। यह रहस्यसहित श्रेष्ठतम धर्म महान्‌ फल देनेवाला है

ગાર್ಗ્યે કહ્યું—ગાય અને બ્રાહ્મણને હિંસા ન કરવી, અને પુષ્કર તીર્થોના નામો નિયમિત રીતે કીર્તન કરવાં. આ રહસ્યસહિત શ્રેષ્ઠતમ ધર્મ છે અને મહાફળદાયક છે.

Verse 11

अपि क्रतुशतैरिष्टवा क्षयं गच्छति तद्धवि: । नतु क्षीयन्ति ते धर्मा: श्रद्दधानै: प्रयोजिता:,सैकड़ों बार किये हुए यज्ञका फल भी क्षीण हो जाता है; किंतु श्रद्धालु पुरुषोंद्वारा उपर्युक्त धर्मोंका पालन किया जाय तो वे कभी क्षीण नहीं होते

સૈકડો યજ્ઞો કર્યા પછી પણ તે હવિષ્યનું ફળ અંતે ક્ષીણ થઈ જાય છે; પરંતુ શ્રદ્ધાથી આચરેલા તે ધર્મો કદી ક્ષીણ થતા નથી—શ્રદ્ધાળુ દ્વારા કરાતા તેઓ અચલ રહે છે.

Verse 12

इदं च परम॑ गुहां सरहस्यं निबोधत । श्राद्धकल्पे च दैवे च तैर्थिके पर्वणीषु च

આ પણ જાણો—આ પરમ ગુહ્ય ઉપદેશ છે, રહસ્યસહિત. શ્રાદ્ધવિધિમાં, દેવકાર્યોમાં, તીર્થસંબંધિત આચરણમાં અને પર્વદિવસોમાં તેનો પ્રયોગ છે.

Verse 13

रजस्वला च या नारी श्रित्रिकापुत्रिका च या । एताभिश्षक्षुषा दृष्टं हविरनाश्रन्ति देवता:

ગાર్గ્યે કહ્યું—રજસ્વલા સ્ત્રી, તેમજ શ્વિત્ર (શ્વેત કুষ্ঠ) અથવા કાપુત્રિકા (ચર્મરોગ)થી પીડિત સ્ત્રી—એમની નજરે પડેલું હવિષ્ય દેવતાઓ સ્વીકારતા નથી.

Verse 14

पितरश्न न तुष्यन्ति वर्षाण्यपि त्रयोदश । यह परम गोपनीय रहस्यकी बात सुनो। श्राद्धमें, यज्ञमें, तीर्थमें और पर्वोके दिन देवताओंके लिये जो हविष्य तैयार किया जाता है, उसे यदि रजस्वला, कोढ़ी अथवा वन्ध्या स्त्री देख ले तो उनके नेत्रोंद्वारा देखे हुए हविष्यको देवता नहीं ग्रहण करते हैं तथा पितर भी तेरह वर्षोतक असंतुष्ट रहते हैं || १२-१३ $ ।। शुक्लवासा: शुचिर्भूत्वा ब्राह्मणान्‌ स्वस्ति वाचयेत्‌ । कीर्तयेद्‌ भारतं चैव तथा स्यादक्षयं हवि:,श्राद्ध और यज्ञके दिन मनुष्य स्नान आदिसे पवित्र होकर श्वेत वस्त्र धारण करे। ब्राह्मणोंसे स्‍्वस्तिवाचन कराये तथा महाभारत (गीता आदि) का पाठ करे। ऐसा करनेसे उसका हव्य और कव्य अक्षय होता है

ગાર్గ્યે કહ્યું—પિતૃઓ ત્રેયોદશ વર્ષ સુધી પણ તૃપ્ત થતા નથી. આ પરમ ગોપનીય ઉપદેશ સાંભળો. શ્રાદ્ધ, યજ્ઞ, તીર્થ અથવા પર્વદિને દેવતાઓ માટે તૈયાર કરેલું હવિષ્ય જો રજસ્વલા, કুষ্ঠરોગિણી અથવા વંધ્યા સ્ત્રીની નજરે પડે, તો દેવતાઓ તેને સ્વીકારતા નથી અને પિતૃઓ ત્રેયોદશ વર્ષ અસંતોષમાં રહે છે. તેથી શ્રાદ્ધ અને યજ્ઞના દિવસે સ્નાન કરીને શુદ્ધ બની, શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરી, બ્રાહ્મણોથી સ્વસ્તિવાચન કરાવી અને ભારત (મહાભારત)નું પઠન કરવું—એ રીતે હવિષ્ય અક્ષય બને છે.

Verse 15

धौग्य उवाच भिन्नभाण्डं च खट्वां च कुक्कुटं शुनकं॑ तथा । अप्रशस्तानि सर्वाणि यश्न वृक्षो गृहेरुह:,धौम्य बोले-घरमें फूटे बर्तन, टूटी खाट, मुर्गा, कुत्ता और अभश्वत्थादि वृक्षका होना अच्छा नहीं माना गया है

ધૌમ્યએ કહ્યું—ઘરમાં તૂટેલું વાસણ, તૂટી ખાટ, કુકડ અને કૂતરો, તેમજ ઘરના અંદર ઉગેલો કોઈપણ વૃક્ષ—આ બધું અશુભ માનવામાં આવે છે. સુવ્યવસ્થિત ગૃહસ્થધર્મમાં આવા દોષો ટાળવા યોગ્ય છે.

Verse 16

भिन्नभाण्डे कलिं प्राहुः: खट्वायां तु धनक्षय: । कुक्कुटे शुनके चैव हविर्नाश्रन्ति देवता: । वृक्षमूले ध्रुवं सत्त्वं तस्माद्‌ वृक्ष न रोपयेत्‌,फूटे बर्तनमें कलियुगका वास कहा गया है। टूटी खाट रहनेसे धनकी हानि होती है। मुर्गे और कुत्तेके रहनेपर देवता उस घरमें हविष्य नहीं ग्रहण करते तथा मकानके अंदर कोई बड़ा वृक्ष होनेपर उसकी जड़के अंदर साँप, बिच्छू आदि जन्तुओंका रहना अनिवार्य हो जाता है; इसलिये घरके भीतर पेड़ न लगावे

ધૌમ્યએ કહ્યું—તૂટેલા વાસણમાં કલિનો વાસ કહેવાય છે; તૂટી ખાટથી ધનક્ષય થાય છે. જ્યાં કુકડ અને કૂતરો રહે ત્યાં દેવતાઓ હવિ ગ્રહણ કરતા નથી. અને ઘરના અંદર વૃક્ષની મૂળ હોય તો સાપ-વિચ્છુ વગેરે જીવ અવશ્ય વસે; તેથી ઘરના અંદર વૃક્ષ ન રોપવું જોઈએ.

Verse 17

जगदग्निरुवाच यो यजेदश्वमेधेन वाजपेयशतेन ह । अवाक्‌शिरा वा लम्बेत सत्र॑ वा स्फीतमाहरेत्‌,जमदग्नि बोले--कोई अश्वमेध या सैकड़ों बाजपेय यज्ञ करे, नीचे मस्तक करके वृक्षमें लटके अथवा समृद्धिशाली सत्र खोल दे; किंतु जिसका हृदय शुद्ध नहीं है, वह पापी निश्चय ही नरकमें जाता है; क्योंकि यज्ञ, सत्य और हृदयकी शुद्धि तीनों बराबर हैं (फिर भी हृदयकी शुद्धि सर्वश्रेष्ठ है)

જમદગ્નિએ કહ્યું—કોઈ અશ્વમેધ યજ્ઞ કરે, અથવા સૈકડો વાજપેય યજ્ઞો કરે; અથવા માથું નીચે કરીને વૃક્ષે લટકી તપ કરે, અથવા સમૃદ્ધ સત્રયજ્ઞનું આયોજન કરે—

Verse 18

न यस्य हृदयं शुद्ध॑ नरक स ध्रुवं ब्रजेत्‌ । तुल्य॑ यज्ञश्न॒ सत्यं च हृदयस्य च शुद्धता,जमदग्नि बोले--कोई अश्वमेध या सैकड़ों बाजपेय यज्ञ करे, नीचे मस्तक करके वृक्षमें लटके अथवा समृद्धिशाली सत्र खोल दे; किंतु जिसका हृदय शुद्ध नहीं है, वह पापी निश्चय ही नरकमें जाता है; क्योंकि यज्ञ, सत्य और हृदयकी शुद्धि तीनों बराबर हैं (फिर भी हृदयकी शुद्धि सर्वश्रेष्ठ है)

—પરંતુ જેના હૃદયમાં શુદ્ધતા નથી, તે પાપી નિશ્ચિત જ નરકમાં જાય છે. યજ્ઞ, સત્ય અને હૃદયની શુદ્ધતા—ત્રણેય સમાન મૂલ્યવાન કહેવાય છે; છતાં હૃદયશુદ્ધિ સર્વોચ્ચ પ્રમાણ છે.

Verse 19

शुद्धेन मनसा दत्त्वा सक्तुप्रस्थं द्विजातये । ब्रह्मलोकमनुप्राप्त: पर्याप्तं तन्निदर्शनम्‌,(प्राचीन समयमें एक ब्राह्मण) शुद्ध हृदयसे ब्राह्मणको सेरभर सत्तू दान करके ही ब्रह्मलोकको प्राप्त हुआ था। हृदयकी शुद्धिका महत्त्व बतानेके लिये यह एक ही दृष्टान्त पर्याप्त होगा

શુદ્ધ મનથી એક દ્વિજ બ્રાહ્મણને સત્તુનો એક પ્રસ્થ દાન આપતાં જ એક પુરુષ બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત થયો—અંતઃશુદ્ધિના મહત્ત્વને દર્શાવવા આ એક જ દૃષ્ટાંત પૂરતો છે.

Verse 126

इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपरव्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें देवताओंका रहस्यविषयक एक सौ छब्बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

આ રીતે પવિત્ર મહાભારતના અનુશાસનપર્વમાં અંતર્ગત દાનધર્મપર્વમાં દેવ-રહસ્ય વિષયક એકસો છવ્વીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।

Verse 127

इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि देवरहस्ये सप्तविंशत्यधिकशततमो<ध्याय:

ઇતિ શ્રીમહાભારતના અનુશાસનપર્વમાં, દાનધર્મપર્વમાં, ‘દેવરહસ્ય’ પ્રકરણનો એકસો સત્તાવીસમો અધ્યાય સમાપ્ત।