Shloka 22
अध्याय १२८: शिव–उमा संवादः — तिलोत्तमा, श्मशान-मेध्यता, तथा चातुर्वर्ण्य-धर्मः
Chapter 128: Śiva–Umā Dialogue—Tilottamā, the Ritual Valence of the Śmaśāna, and the Fourfold Duty-Code
(सुदुर्विनीत: पुत्रो वा जामाता वा प्रमार्जक: । दारा वा प्रतिकूलास्ते तेनासि हरिण: कृश: ।।
sudurvinītaḥ putro vā jāmātā vā pramārjakaḥ | dārā vā pratikūlāste tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||
bhrātaro'tīva viṣamāḥ pitā vā kṣutkṣato mṛtaḥ | mātā jyeṣṭho gururvāpi tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||
brāhmaṇo vā hato gaurvā brahmasvaṃ vā hṛtaṃ purā | devasvaṃ vādhikaṃ kāle tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||
hṛtadāro'tha vṛddho vā loke dviṣṭo'tha vā naraiḥ | avijñānena vā vṛddhastenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||
vārthakārthaṃ dhana dṛṣṭvā svāṃ śrīrvāpi paraiḥ hṛtā | vṛttirvā durjanāpekṣā tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||
iṣṭabhāryasya te nūnaṃ prātiveśyo mahādhanaḥ | yuvā sulalitaḥ kāmī tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||
બ્રાહ્મણે કહ્યું— “કદાચ તારો પુત્ર દુર્વિનીત હશે, અથવા જમાઈ ઘરનું ધન ‘ઝાડૂ મારી’ સાફ કરી લઈ જનાર હશે; અથવા તારી પત્ની પ્રતિકૂળ સ્વભાવની હશે—એથી, હે હરિણ, તું કૃશ અને ફિક્કો થતો જાય છે. અથવા તારા ભાઈઓ અત્યંત કૂટિલ હશે; અથવા તારો પિતા ભૂખથી ક્ષીણ થઈ મરી ગયો હશે; અથવા માતા, જ્યેષ્ઠ ભાઈ કે ગુરુજન પણ તેમ જ પરલોક પામ્યા હશે—એથી તું કૃશ અને ફિક્કો છે. અથવા એક વખત તું કોઈ બ્રાહ્મણ કે ગાયનો વધ કર્યો હશે; અથવા પહેલાં બ્રાહ્મણ-ધન હરણ કર્યું હશે; અથવા ક્યારેક દેવસ્વને અતિશય રીતે લઈ લીધો હશે—એથી તું કૃશ અને ફિક્કો છે. અથવા તારી પત્ની અપહૃત થઈ હશે; અથવા તું વૃદ્ધ થયો હશે; અથવા લોકમાં લોકો તારો દ્વેષ કરવા લાગ્યા હશે; અથવા અજ્ઞાનથી જ તું ‘વધ્યો’ હશે—એથી તું કૃશ અને ફિક્કો છે. અથવા વૃદ્ધાવસ્થાના માટે સંગ્રહેલું ધન જોઈ બીજાઓએ તારી પોતાની શ્રી છીનવી લીધી હશે; અથવા જીવનનિર્વાહ માટે તારે દુષ્ટ પુરુષો પર આધાર રાખવો પડે છે—એથી તું કૃશ અને ફિક્કો છે. અથવા નિશ્ચયે, તારી પ્રિય પત્ની હોવાને કારણે તારા પડોશમાં કોઈ મહાધનવાન—યુવાન, સુલલિત અને કામી—વસે છે; એથી, હે હરિણ, તું કૃશ અને ફિક્કો થતો જાય છે.”
ब्राह्मण उवाच
Educational Q&A
The passage probes the moral and social causes behind a person’s visible decline: domestic disorder, dependence on the wicked, social hatred, and especially grave transgressions like harming a Brahmin or cow or stealing sacred property. It implies that inner ethical failure and unresolved wrongdoing manifest outwardly as anxiety, loss of vitality, and misfortune.
A Brahmin addresses a man who appears emaciated and pale, offering a series of possible explanations—ranging from family troubles and bereavement to theft, abduction, old age, social enmity, and serious sins. The repeated refrain ‘therefore you are thin and pale’ functions as a diagnostic, pressing the listener toward self-examination and confession of the true cause.