Adhyaya 77
ययातिः शर्मिष्ठायाः ऋतुप्रार्थनां धर्मसंवादं च शृणोति (Yayāti and Śarmiṣṭhā: request in ṛtu and discourse on truth and dharma)
Upa-parva: Yayāti–Devayānī–Śarmiṣṭhā Episode (Ādi Parva: Yayātopākhyāna)
Vaiśaṃpāyana recounts Yayāti’s return to a city likened to Indra’s and his placement of Devayānī within the palace precincts near an Aśoka grove. Śarmiṣṭhā, attended and maintained within the household order, observes Devayānī’s successful motherhood and reflects on her own arrival at youth and the seasonal moment of fertility (ṛtu) without a chosen husband. Encountering Yayāti privately near the grove, she petitions him with deferential rhetoric, asserting her worth and requesting that he grant her ṛtu. Yayāti acknowledges her qualities but cites Uśanā Kāvyā’s restriction that Śarmiṣṭhā should not be summoned to Devayānī’s bed. Śarmiṣṭhā responds with an ethical argument about speech and exceptions, contrasting harmful falsehood with permitted untruth in limited contexts, and frames her request as a means to avert adharma and secure rightful progeny. Yayāti articulates the king’s obligation to truthfulness, stating that a ruler who speaks falsely is morally diminished, yet also affirms a vow to give what is asked by supplicants. He then accepts the claim as “true” in his judgment, honors Śarmiṣṭhā, and the encounter results in her conception and the birth of a son—linking private negotiation to dynastic outcome.
Chapter Arc: गुरु-सेवा का व्रत पूर्ण कर कच को विदा मिलती है; उसी क्षण देवयानी अपने उपकारों और स्मृतियों का अधिकार लेकर उसे रोकती है—‘जिसे मैंने बार-बार मृत्यु से छुड़ाया, वह मुझे छोड़ कैसे सकता है?’ → देवयानी कच के कुल, तप, विद्या और ब्राह्मण-तेज का स्मरण कर विवाह का आग्रह करती है; कच धर्म-सीमा का संकेत देता है—वह गुरु-पुत्र के पुत्र के रूप में उसके लिए ‘भ्राता’ तुल्य है, अतः यह नियोग ‘अनियोज्य’ है। → कच का निर्णायक वचन: ‘धर्मतः तुम मेरी भगिनी हो’—वह देवयानी के प्रेम को स्वीकारते हुए भी विवाह को अधर्म मानकर अस्वीकार करता है, और उसे गुरु-आराधना तथा सावधानी का उपदेश देकर विदा लेता है। → कच देव-लोक (त्रिदशेशालय) की ओर प्रस्थान करता है; देवता उसके अद्भुत उपकार (संजीवनी-विद्या का लाभ) की प्रशंसा करते हैं—कथा का केंद्र प्रेम-निरसन से विद्या-फल की ओर मुड़ता है। → देवयानी के अपमानित प्रेम और अस्वीकार का परिणाम आगे किस पर गिरेगा—उसकी प्रतिज्ञा/क्रोध किस वंश-गति को मोड़ेगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल ७४ श्लोक हैं) ऑपन--माज बछ। अकाल सप्तसप्ततितमो<ध्याय: देवयानीका कचसे पाणिग्रहणके लिये अनुरोध
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—કચે પોતાનું વ્રત પૂર્ણ કર્યું અને ગુરુએ તેને વિદાય આપી; ત્યારબાદ તે ત્રિદશોના નિવાસ—દેવલોક—તરફ પ્રસ્થાન કર્યો. એ સમયે દેવયાનીએ તેને આ રીતે કહ્યું.
Verse 2
ऋषेरड्लिरस: पौत्र वृत्तेनाभिजनेन च । भ्राजसे विद्यया चैव तपसा च दमेन च
“હે ઋષિ અંગિરાના પૌત્ર! તું સદાચાર અને ઉત્તમ કુળથી, તેમજ વિદ્યા, તપસ્યા અને ઇન્દ્રિયદમથી પણ તેજસ્વી છે.”
Verse 3
ऋषिर्य थाड्रिरा मान्य: पितुर्मम महायशा: । तथा मान्यश्न पूज्यश्चन मम भूयो बृहस्पति:
વૈશંપાયન બોલ્યા— જેમ મહાયશસ્વી ઋષિ અંગિરા મારા પિતાને માન્ય છે, તેમ જ તારા પિતા બૃહસ્પતિ મને તો વધુ જ માન્ય અને પૂજ્ય છે.
Verse 4
एवं ज्ञात्वा विजानीहि यद् ब्रवीमि तपोधन । व्रतस्थे नियमोपेते यथा वर्ताम्यहं त्वयि
તપોધન! આ જાણીને હું જે કહું છું તે સારી રીતે સમજી લે. તું વ્રત અને નિયમોમાં સ્થિર હતો ત્યારે મેં તારી સાથે જેવો વ્યવહાર કર્યો હતો, તે તું ભૂલ્યો નહીં હોય.
Verse 5
स समावृतविद्यो मां भक्तां भजितुम्सि । गृहाण पार्णिं विधिवन्मम मन्त्रपुरस्कृतम्
હવે તું વ્રત પૂર્ણ કરીને ઇચ્છિત વિદ્યા પ્રાપ્ત કરી છે. હું તને પ્રેમ કરું છું; મને સ્વીકાર અને વૈદિક મંત્રોચ્ચાર સાથે વિધિવત્ મારું પાણિગ્રહણ કર.
Verse 6
कच उवाच पूज्यो मान्यश्न भगवान् यथा तव पिता मम । तथा त्वमनवद्याड़ि पूजनीयतरा मम
કચે કહ્યું— નિર્દોષ અંગવાળી દેવયાની! જેમ તારા પિતા ભગવાન્ શુક્રાચાર્ય મારા માટે પૂજ્ય અને માન્ય છે, તેમ તું પણ છે; ખરેખર તો તેમના કરતાં પણ વધુ મારી પૂજનીયા છે.
Verse 7
प्राणेभ्यो5पि प्रियतरा भार्गवस्य महात्मन: । त्वं भद्रे धर्मतः पूज्या गुरुपुत्री सदा मम
ભદ્રે! મહાત્મા ભાર્ગવને તું પ્રાણોથી પણ વધુ પ્રિય છે; પરંતુ ગુરુપુત્રી હોવાથી ધર્મદૃષ્ટિએ તું સદા મારી પૂજનીયા છે.
Verse 8
यथा मम गुरुर्नित्यं मान्य: शुक्र: पिता तव । देवयानि तथैव त्वं नैवं मां वक्तुमहसि
કચે કહ્યું—જેમ તમારા પિતા શુક્રાચાર્ય, જે મારા ગુરુ છે, સદા મારા માટે માનનીય છે, તેમ તમે પણ છો. તેથી દેવયાની, તમે મને આ રીતે બોલવા યોગ્ય નથી.
Verse 9
देवयान्युवाच गुरुपुत्रस्य पुत्रो वै न त्वं पुत्रश्न मे पितु: । तस्मात् पूज्यश्च मान्यश्न ममापि त्वं द्विजोत्तम
દેવયાનીએ કહ્યું—હે દ્વિજોત્તમ! તમે મારા પિતાના ગુરુપુત્રના પુત્ર છો; તમે મારા પિતાના પુત્ર નથી. તેથી મારા માટે પણ તમે પૂજ્ય અને માનનીય છો.
Verse 10
असुरेहन्यमाने च कच त्वयि पुन: पुनः । तदा प्रभृति या प्रीतिस्तां त्वमद्य स्मरस्व मे
દેવયાનીએ કહ્યું—કચ! જ્યારે અસુરો તને વારંવાર મારી નાખતા હતા, તે સમયથી આજ સુધી તારા પ્રત્યે જે પ્રીતિ મારા હૃદયમાં રહી છે, તેને આજે સ્મરણ કર.
Verse 11
सौहारदे चानुरागे च वेत्थ मे भक्तिमुत्तमाम् । न मामहसि धर्मज्ञ त्यक्तुं भक्तामनागसम्
સૌહાર્દ અને અનુરાગના પ્રસંગોમાં તમે મારી ઉત્તમ ભક્તિ જાણી છે. હે ધર્મજ્ઞ! હું તમારા પ્રત્યે ભક્તિ ધરાવતી નિર્દોષા છું; મને ત્યજવું તમને યોગ્ય નથી.
Verse 12
कच उवाच अनियोज्ये नियोगे मां नियुनड्क्षि शुभव्रते । प्रसीद सुभ्रु त्वं महां गुरोर्गुरुतरा शुभे
કચે કહ્યું—હે શુભવ્રતે, સुभ્રુ! તમે મને એવા કાર્યમાં નિયુક્ત કરો છો, જે કરવું યોગ્ય નથી. હે શુભે, પ્રસન્ન થાઓ; મારા માટે તમે ગુરુથી પણ વધુ પૂજ્ય છો.
Verse 13
यत्रोषितं विशालाक्षि त्वया चन्द्रनिभानने । तत्राहमुषितो भद्रे कुक्षौ काव्यस्थ भामिनि
કચ બોલ્યો—હે વિશાળનેત્રિ, હે ચંદ્રમુખી! જ્યાં તું રહી હતી, ભદ્રે, ત્યાં હું પણ રહ્યો છું—કાવ્ય (શુક્રાચાર્ય)ના ગર્ભમાં, હે ભામિની. તેથી ધર્મની દૃષ્ટિએ તું મારી બહેન છે. મારી પાસે એવો સંબંધ ન માગ. તારા ઘરમાં હું સુખથી રહ્યો છું અને તારા પ્રત્યે મારા મનમાં રોષ લેશમાત્ર નથી.
Verse 14
भगिनी धर्मतो मे त्वं मैवं वोच: सुमध्यमे | सुखमस्म्युषितो भद्रे न मन्युर्विद्यते मम
કચ બોલ્યો—ધર્મથી તું મારી બહેન છે, હે સુમધ્યમે; મારી સાથે આ રીતે ન બોલ. ભદ્રે, હું અહીં સુખથી રહ્યો છું; મારા મનમાં ક્રોધ નથી.
Verse 15
आपूृच्छे त्वां गमिष्यामि शिवमाशंस मे पथि । अविरोधेन धर्मस्य स्मर्तव्यो5स्मि कथान्तरे । अप्रमत्तोत्थिता नित्यमाराधय गुरुं मम
કચ બોલ્યો—હું તને વિદાય માગું છું; હું પ્રસ્થાન કરું છું. માર્ગમાં મારું મંગળ થાય એવો આશીર્વાદ આપ. ધર્મનો વિરોધ ન થાય તેમ રાખીને, વાતચીતના યોગ્ય પ્રસંગે મને પણ યાદ કરજે. અને સદા સાવધાન રહીને મારા ગુરુની નિત્ય સેવા અને આરાધના કરજે.
Verse 16
देवयान्युवाच यदि मां धर्मकामार्थे प्रत्याख्यास्यसि याचित: । ततः कच न ते विद्या सिद्धिमेषा गमिष्यति
દેવયાની બોલી—કચ! ધર્મ અને કામને અનુરૂપ એવા સંયોગ માટે મેં તને વિનંતી કરી છે. આમ વિનંતી કર્યે છતાં જો તું મને નકારી દેશે, તો તારી આ વિદ્યા સિદ્ધિ પામશે નહીં.
Verse 17
कच उवाच गुरुपुत्रीति कृत्वाहं प्रत्याचक्षे न दोषत: । गुरुणा चाननुज्ञात: काममेवं शपस्व माम्
કચ બોલ્યો—મેં તને ગુરુપુત્રી માનીને જ તારી વિનંતી નકારી છે; તારા કોઈ દોષને કારણે નહીં. અને આ બાબતમાં ગુરુની મંજૂરી પણ મને નથી. તેથી, તને જેમ યોગ્ય લાગે તેમ મને શાપ આપ.
Verse 18
आर्ष धर्म ब्रुवाणो5हं देवयानि यथा त्वया । शप्तो नाहोंडस्मि शापस्य कामतोडद्य न धर्मत:
કચ બોલ્યો—દેવયાની, હું તો ઋષિ-સંમત પ્રાચીન ધર્મની વાત કરતો હતો; તે સ્થિતિમાં હું તારા શાપનો પાત્ર ન હતો. આજે તું ધર્મ મુજબ નહીં, કામવશ થઈને મને શાપ આપ્યો છે; તેથી તારા હૃદયની ઇચ્છા પૂર્ણ નહીં થાય—કોઈ પણ ઋષિપુત્ર, કોઈ પણ બ્રાહ્મણયુવક, કદી તારો પાણિગ્રહણ નહીં કરે।
Verse 19
तस्माद् भवत्या यः: कामो न तथा स भविष्यति | ऋषिपुत्रो न ते कश्चिज्जातु पार्णिं ग्रहीष्यति
અતએવ તારા હૃદયની ઇચ્છા તારા મનગમતા પ્રમાણે પૂર્ણ નહીં થાય. હે બહેન, કોઈ પણ ઋષિપુત્ર કદી તારો પાણિગ્રહણ નહીં કરે. હું આર્ષ-ધર્મની જ વાત કરતો હતો; તે સ્થિતિમાં હું શાપાર્હ ન હતો. પરંતુ તું ધર્મ મુજબ નહીં, રાગવશ થઈને મને શાપ આપ્યો—એથી તારી અભિલાષા નિષ્ફળ રહેશે।
Verse 20
फलिष्यति न ते विद्या यत् त्वं मामात्थ तत् तथा | अध्यापयिष्यामि तु यं तस्य विद्या फलिष्यति
તમે મને જે કહ્યું કે તમારી વિદ્યા ફળશે નહીં—તે એમ જ. પરંતુ હું જેને આ વિદ્યા શીખવાડીશ, તેની વિદ્યા તો નિશ્ચયે ફળશે।
Verse 21
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! द्विजश्रेष्ठ कच देवयानीसे ऐसा कहकर तत्काल बड़ी उतावलीके साथ इन्द्रलोकको चले गये
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે જનમેજય, દેવયાનીને આમ કહી દ્વિજશ્રેષ્ઠ કચ તત્કાળ મહા ઉતાવળ સાથે ઇન્દ્રલોક તરફ નીકળી ગયો।
Verse 22
तमागतमभिप्रेक्ष्य देवा इन्द्रपुरोगमा: । बृहस्पतिं सभाज्येदं कचं वचनमन्रुवन्,उन्हें आया देख इन्द्रादि देवता बृहस्पतिजीकी सेवामें उपस्थित हो कचसे यह वचन बोले
તેને આવેલો જોઈ ઇન્દ્રના નેતૃત્વમાં દેવોએ પહેલાં બૃહસ્પતિનું યથોચિત સન્માન કર્યું, પછી કચને આ વચન કહ્યાં।
Verse 23
वैशम्पायन उवाच एवमुक्त्वा द्विजश्रेष्ठो देवयानीं कचस्तदा । त्रिदशेशालयं शीघ्र॑ं जगाम द्विजसत्तम:
વૈશંપાયન બોલ્યા—દેવયાનીને એમ કહી દ્વિજશ્રેષ્ઠ કચ તત્કાળ ત્રિદશેશ (ઇન્દ્ર)ના ધામે ઝડપથી ગયો. દેવોએ કહ્યું—“અમારા હિત માટે તું જે પરમ અદ્ભુત કાર્ય કર્યું છે, તેથી તારો યશ કદી નાશ પામશે નહીં; અને તું યજ્ઞમાં ભાગ મેળવવાનો અધિકારી બનશે.”
Verse 76
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें ययात्युपाख्यानविषयक छिह्तत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના આદિપર્વના અંતર્ગત સંભવપર્વમાં યયાતિ-ઉપાખ્યાનવિષયક સત્તોતેરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
Verse 77
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि ययात्युपाख्याने सप्तसप्ततितमो<ध्याय:
ઇતિ શ્રીમહાભારતના આદિપર્વના સંભવપર્વમાં યયાતિ-ઉપાખ્યાનનો સત્તોતેરમો અધ્યાય સમાપ્ત.
Frequently Asked Questions
Yayāti must reconcile competing obligations: adherence to truthfulness and prior constraints associated with Devayānī’s household order versus responsiveness to a petitioner’s request framed as preventing adharma and enabling legitimate progeny.
The chapter models rāja-dharma as accountability: a ruler’s credibility depends on disciplined speech and principled action, while ethical decisions often require balancing vows, social norms, and situational duties rather than applying a single rule mechanically.
No explicit phalaśruti is stated here; the narrative instead provides an implicit meta-commentary through consequence—ethical negotiation in the royal household directly produces genealogical results, reinforcing the epic’s causal linkage between conduct and lineage history.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.