Adhyaya 49
Āstīka’s Commission and Approach to Janamejaya’s Sarpa-satra (आस्तीक-प्रेषणं यज्ञप्रवेशोपक्रमश्च)
Upa-parva: Āstīkopākhyāna (Āstīka Episode) — Sarpa-satra Context
The chapter opens with Jaratkāru (Vāsuki’s sister) summoning her son Āstīka at Vāsuki’s request and stating that the decisive time has arrived for the purpose for which she was given in marriage. Āstīka asks for the factual cause; she recounts the nāgas’ origin under Kadru and the curse that condemns them to perish in Janamejaya’s serpent-sacrifice, a curse affirmed by Brahmā. The narrative recalls the gods’ petition and Brahmā’s resolution: a brahmin born of Jaratkāru and Jaratkāru will become the instrument of release. Jaratkāru then urges Āstīka to act, specifically to protect Vāsuki and his kin from the sacrificial fire. Āstīka consoles the distressed Vāsuki, vows truthful effort, and outlines a strategy: approach the consecrated king with auspicious speech so the rite’s procedure is satisfied while opening a space for intervention. He departs swiftly, reaches the radiant sacrificial arena filled with learned officiants, is halted by gatekeepers, and begins praising the sacrifice as a formal prelude to entry.
Chapter Arc: जनमेजय, पिता परीक्षित् के अंत का रहस्य जानने को व्याकुल होकर पूछता है—ऐसा धर्मात्मा राजा काल के वश कैसे आया? → सौति (उग्रश्रवा) के माध्यम से मंत्रियों का कथन आता है: परीक्षित् का रूप-गुण, सत्यवचन, दृढ़ पराक्रम और प्रजाप्रियता—सबका वर्णन होते हुए भी कथा शिकार-प्रसंग की ओर मुड़ती है, जहाँ राजधर्म और क्षणिक आवेग टकराने लगते हैं। → शिकार के थकान-तृष्णा से ग्रस्त राजा शमीक मुनि के आश्रम में पहुँचकर मौन-व्रती तपस्वी को अनादर करता है—और मुनि क्रोध न करके भी (सर्प-प्रसंग/अपमान-चिह्न) के साथ स्थिर रहता है; यही क्षण आगे के शाप और विनाश-श्रृंखला का बीज बनता है। → अध्याय का निष्कर्ष यह स्थापित करता है कि परीक्षित् मूलतः धर्ममय और गुणवान थे; पतन किसी स्थायी दुष्टता से नहीं, बल्कि परिस्थितिजन्य प्रमाद/अविवेक से आरम्भ हुआ—और मंत्रियों की वाणी से घटनाक्रम ‘यथावृत्त’ रूप में दर्ज हो जाता है। → मुनि ने कुछ कहा नहीं—पर यह मौन ही भयावह संकेत है: अब शाप किसके मुख से, किस रूप में प्रकट होगा, और राजा का अंत कैसे निश्चित होगा?
Shlokas
Verse 1
न 2ॉजजि:इ: एकोनपज्चाशत्तमो<ड्ध्याय: राजा परीक्षित्॒के धर्ममय आचार तथा उत्तम गुणोंका वर्णन
શૌનકે કહ્યું—“હે સૂતનંદન! તે સમયે રાજા જનમેજયે પોતાના મંત્રીઓને પોતાના પિતા પરીક્ષિતના સ્વર્ગગમન વિષે જે પૂછ્યું હતું, તે મને વિસ્તારે ફરી કહો।”
Verse 2
सौतिर्वाच शणु ब्रह्मन् यथापृच्छन्मन्त्रिणो नृपतिस्तदा । यथा चाख्यातवन्तस्ते निधनं तत् परीक्षित:
સૌતિએ કહ્યું—“હે બ્રહ્મન! સાંભળો. તે સમયે નૃપતિએ મંત્રીઓને જે રીતે પૂછ્યું હતું, અને તેમણે પરીક્ષિતના નિધન વિષે જે રીતે વર્ણન કર્યું હતું—તે બધું હું કહું છું।”
Verse 3
जनमेजय उवाच जानन्ति सम भवन्तस्तदू यथा वृत्तं पितुर्मम । आसीदू यथा स निधन गत: काले महायशा:
જનમેજયે કહ્યું—મારા પિતાનું આચરણ અને જીવનક્રમ ખરેખર કેવું હતું તે તમે નિશ્ચય જાણતા હશો. તેમજ સમય પૂર્ણ થતાં તે મહાયશસ્વી રાજાએ કેવી રીતે અંત પ્રાપ્ત કર્યો તે પણ કહો.
Verse 4
श्रुत्वा भवत्सकाशाद्ि पितुर्वत्तमशेषत: । कल्याणं प्रतिपत्स्यामि विपरीतं न जातुचित्,आपलोगोंसे अपने पिताके सम्बन्धमें सारा वृत्तान्त सुनकर ही मुझे शान्ति प्राप्त होगी; अन्यथा मैं कभी शान्त न रह सकूँगा
તમારા પાસેથી મારા પિતાનો સમગ્ર વર્તાંત એક પણ અંશ છોડ્યા વિના સાંભળ્યા પછી જ મને શાંતિ અને કલ્યાણ મળશે; નહિંતર હું ક્યારેય તેની વિરુદ્ધ સ્થિતિમાંથી મુક્ત થઈ શકીશ નહીં.
Verse 5
सौतिर्वाच मन्त्रिणो5थाब्रुवन् वाक्यं पृष्टास्तेन महात्मना । सर्वे धर्मविद: प्राज्ञा राजानं जनमेजयम्
સૌતિએ કહ્યું—તે મહાત્મા રાજાએ પૂછતાં, ધર્મજ્ઞ અને પ્રાજ્ઞ એવા બધા મંત્રીઓએ રાજા જનમેજયને આ રીતે ઉત્તર આપ્યો.
Verse 6
मन्त्रिण ऊचु. शृणु पार्थिव यद् ब्रूषे पितुस्तव महात्मन: । चरित॑ पार्थिवेन्द्रस्य यथा निष्ठां गतश्च॒ सः
મંત્રીઓએ કહ્યું—હે પાર્થિવ! તું જે પૂછે છે તે સાંભળ. અમે તારા મહાત્મા પિતા, સમ્રાટ પરીક્ષિતનું ચરિત્ર અને તેઓ કેવી રીતે અંતને પ્રાપ્ત થયા તે બધું કહીએ છીએ.
Verse 7
धर्मात्मा च महात्मा च प्रजापाल: पिता तव | आसीदिह यथावृत्त: स महात्मा शृणुष्व तत्
મહારાજ, તમારા પિતા ધર્માત્મા, મહાત્મા અને પ્રજાપાલક હતા. આ લોકમાં તે મહામનસ્વી નરેશ જેમ આચરણ કરતા હતા, તે સાંભળો.
Verse 8
चातुर्वर्ण्य स्वधर्मस्थं स कृत्वा पर्यरक्षत । धर्मतो धर्मविद् राजा धर्मो विग्रहवानिव
તેણે ચાતુર્વર્ણ્યને તેમના-તેમના સ્વધર્મમાં દૃઢપણે સ્થાપિત કરીને ધર્માનુસાર તેમની રક્ષા કરી. તે રાજા પરીક્ષિત માત્ર ધર્મજ્ઞ જ નહોતા—માનવદેહમાં ધર્મ જ મૂર્તિમાન થયો હોય તેમ જણાતાં.
Verse 9
ररक्ष पृथिवीं देवीं श्रीमानतुलविक्रम: । देष्टारस्तस्य नैवासन् स च द्वेष्टि न कंचन
શ્રીસમ્પન્ન અને અતુલ પરાક્રમી બની તેમણે દેવી પૃથ્વીની રક્ષા કરી. જગતમાં તેમના પ્રત્યે દ્વેષ રાખનાર કોઈ ન હતો, અને તેઓ પણ કોઈનો દ્વેષ કરતા ન હતા.
Verse 10
सम: सर्वेषु भूतेषु प्रजापतिरिवा भवत् । ब्राह्मणा: क्षत्रिया वैश्या: शूद्राश्वैव स्वकर्मसु
તેઓ પ્રજાપતિ સમાન સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે સમભાવ ધરાવતા હતા. તેમના રાજ્યમાં બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર—બધા પોતાના-પોતાના નિયત કર્મોમાં લાગેલા રહેતા.
Verse 11
स्थिता: सुमनसो राजंस्तेन राज्ञा स्वधिष्ठिता: । विधवानाथविकलान् कृपणांश्व बभार स:
હે રાજન, તે રાજાના સુસ્થાપિત શાસનમાં પ્રજા સ્થિર અને પ્રસન્નચિત્ત રહેતી. તેઓ વિધવાઓ, અનાથો, વિકલાંગો અને દીન-દરિદ્રોનું પણ પાલન-પોષણ કરતા.
Verse 12
सुदर्श: सर्वभूतानामासीत् सोम इवापर: । तुष्टपुष्टजन: श्रीमान् सत्यवाग दृढविक्रम:
તેઓ બીજા ચંદ્રમા સમાન સર્વ પ્રાણીઓ માટે સુદર્શન હતા. તેમના રાજ્યમાં પ્રજા તૃપ્ત અને પુષ્ટ હતી. તેઓ શ્રીસમ્પન્ન, સત્યવચન અને દૃઢ પરાક્રમી હતા.
Verse 13
धनुर्वेदे तु शिष्यो5भून्रुप: शारद्वतस्य सः । गोविन्दस्य प्रियश्वञासीत् पिता ते जनमेजय,राजा परीक्षित् धरनुर्वेदमें कृपाचार्यके शिष्य थे। जनमेजय! तुम्हारे पिता भगवान् श्रीकृष्णके भी प्रिय थे
હે જનમેજય રાજા, તારા પિતા રાજા પરિક્ષિત ધનુર્વેદમાં શારદ્વત કૃપાચાર્યના શિષ્ય બન્યા; અને તેઓ ગોવિંદ (શ્રીકૃષ્ણ)ના પણ પ્રિય હતા.
Verse 14
लोकस््य चैव सर्वस्य प्रिय आसीन्महायशा: । परिक्षीणेषु कुरुषु सोत्तरायामजीजनत्
તે મહાયશસ્વી સર્વ લોકનો પ્રિય હતો. જ્યારે કુરુવંશ ક્ષીણપ્રાય થયો હતો, ત્યારે ઉત્તરાના ગર્ભમાંથી તેનો જન્મ થયો.
Verse 15
परीक्षिदभवत् तेन सौभद्रस्यात्मजो बली । राजधर्मार्थकुशलो युक्त: सर्वगुणैर्वत:
આ રીતે સૌભદ્ર (અભિમન્યુ)નો બળવાન પુત્ર પરિક્ષિત જન્મ્યો—રાજધર્મ અને અર્થનીતિમાં કુશળ, તથા સર્વ ગુણોથી યુક્ત.
Verse 16
जितेन्द्रियश्षात्मवांक्ष॒ मेधावी धर्मसेविता । षड्वर्गजिन्महाबुद्धिर्नीतिशास्त्रविदुत्तम:
તે જિતેન્દ્રિય હતો, મનને વશમાં રાખનાર, મેધાવી અને ધર્મસેવી હતો. કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ, મદ અને માત્સર્ય—આ છ આંતરિક શત્રુઓ પર તેણે વિજય મેળવ્યો હતો. તેની બુદ્ધિ વિશાળ હતી અને નીતિશાસ્ત્રના વિદ્વાનોમાં તે શ્રેષ્ઠ હતો.
Verse 17
प्रजा इमास्तव पिता षष्टिवर्षाण्यपालयत् | ततो दिष्टान्तमापन्न: सर्वेषां दु:खमावहन्
તારા પિતાએ આ પ્રજાજનોનું સાઠ વર્ષ સુધી પાલન-રક્ષણ કર્યું. ત્યારબાદ વિધિના અંતને પામી, સૌને શોકમાં મૂક્યા.
Verse 18
ततस्त्व॑ पुरुषश्रेष्ठ धर्मेण प्रतिपेदिवान् । इदं वर्षसहस्राणि राज्यं कुरुकुलागतम् । बाल एवाभिकषिक्तस्त्वं सर्वभूतानुपालक:
ત્યાર પછી, પુરુષશ્રેષ્ઠ, તું ધર્મ અનુસાર તે રાજ્ય સ્વીકાર્યું, જે સહસ્રો વર્ષોથી કુરુકુલમાં પરંપરાથી ચાલતું આવ્યું છે. તું બાળ અવસ્થામાં જ અભિષિક્ત થયો; ત્યારથી તું આ રાજ્યના સર્વ પ્રાણીઓનો પાલક અને રક્ષક-રાજા રહ્યો છે.
Verse 19
जनमेजय उवाच नास्मिन् कुले जातु बभूव राजा यो न प्रजानां प्रियकृत् प्रियश्न । विशेषत: प्रेक्ष्य पितामहानां वृत्तं महद्वृत्तपरायणानाम्
જનમેજયે કહ્યું—મંત્રિઓ! અમારા આ કુળમાં ક્યારેય એવો રાજા થયો નથી કે જે પ્રજાને પ્રિય કાર્ય કરનાર ન હોય અને પોતે પ્રજાનો પ્રિય ન હોય. વિશેષ કરીને મહાત્મા અને ઉત્તમ આચરણમાં નિષ્ઠાવાન અમારા પૂર્વજોના વર્તનને જોતા તો એવું જ લાગે છે કે તેઓ મોટાભાગે ધર્મમાં અડગ હતા.
Verse 20
कथं निधनमापन्न: पिता मम तथाविध: । आचक्षध्वं यथावन्मे श्रोतुमिच्छामि तत्त्वत:
મારા એવા ધર્માત્મા પિતાનું મૃત્યુ કેવી રીતે થયું? આપ લોકો મને યથાવત્ વર્ણન કરો; આ વિષયનું સત્ય હું તત્ત્વતઃ સાંભળવા ઇચ્છું છું.
Verse 21
सौतिर्वाच एवं संचोदिता राज्ञा मन्त्रिणस्ते नराधिपम् | ऊचुः सर्वे यथावृत्तं राज्ञ: प्रियहितैषिण:
સૌતિએ કહ્યું—શૌનક! રાજાએ આ રીતે પૂછતાં, રાજાના પ્રિય અને હિતૈષી એવા તે મંત્રીઓએ જે બન્યું હતું તે બધું યથાવત્ નરાધિપને કહ્યું.
Verse 22
मन्त्रिण ऊचु. स राजा पृथिवीपाल: सर्वशस्त्रभृतां वर: । बभूव मृगयाशीलस्तव राजन् पिता सदा
મંત્રીઓએ કહ્યું—તે રાજા પૃથ્વીનો પાલક અને શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ હતો. હે રાજન, તમારા પિતા સદા મૃગયા—શિકાર—માં આસક્ત રહેતા હતા.
Verse 23
यथा पाण्डुर्महाबाहुर्धनुर्धरवरो युधि । अस्मास्वासज्य सर्वाणि राजकार्याण्यशेषत:
જનમેજયે કહ્યું—જેમ મહાબાહુ પાંડુ, યુદ્ધમાં ધનુર્ધરોમાં શ્રેષ્ઠ, અમારો આશ્રય લઈને રાજકાર્યનાં સર્વ કર્તવ્યો નિઃશેષ રીતે પૂર્ણ કરતો હતો.
Verse 24
स कदाचिद् वनगतो मृगं विव्याध पत्रिणा । विद्ध्वा चान्वसरत् तूर्ण तं॑ मृगं गहने वने
એક વખત તેઓ વનમાં ગયા અને પંખવાળા બાણથી એક મૃગને વીંધી નાખ્યો. વીંધીને તરત જ તે ઘન વનમાં તે ઘાયલ મૃગનો ઝડપી પીછો કરવા લાગ્યા.
Verse 25
मन्त्री बोले--राजन्! समस्त शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ तुम्हारे पिता भूपाल परीक्षित्का सदा महाबाहु पाण्डुकी भाँति हिंसक पशुओंको मारनेका स्वभाव था और युद्धमें वे उन्हींकी भाँति सम्पूर्ण धनुर्थर वीरोंमें श्रेष्ठ सिद्ध होते थे। एक दिनकी बात है
પગપાળા, બાજુએ તલવાર બાંધી અને શસ્ત્રસામગ્રીથી સજ્જ થઈ તમારા પિતા આગળ વધ્યા; પરંતુ તે ઘન વનમાં તે ઘાયલ મૃગ અદૃશ્ય થઈ ગયું, અને ઘણું શોધ્યા છતાં તેઓ તેને મેળવી ન શક્યા.
Verse 26
परिश्रान्तो वयःस्थश्न षष्टिवर्षो जरान्वित: । क्षुधित: स महारण्ये ददर्श मुनिसत्तमम्
વયના ભારથી—પ્રૌઢાવસ્થામાં, સાઠ વર્ષના અને જરાગ્રસ્ત—તે અત્યંત થાકી ગયો. તે મહાઅરણ્યમાં ભૂખથી પીડાતો હતો; એ જ સ્થિતિમાં તેણે ત્યાં મુનિશ્રેષ્ઠ શમીકને જોયા.
Verse 27
सतं पप्रच्छ राजेन्द्रो मुनिं मौनव्रते स्थितम् । न च किंचिदुवाचैनं पृष्टोडपि स मुनिस्तदा
રાજેન્દ્રે મૌનવ્રતમાં સ્થિત તે મુનિને પૂછ્યું; પરંતુ પૂછ્યા છતાં તે સમયે તે મુનિએ કંઈ જ કહ્યું નહીં.
Verse 28
ततो राजा क्षुच्छुमार्तस्तं मुनिं स्थाणुवत् स्थितम् | मौनव्रतधरं शान्तं सद्यो मन्युवशं गत:
ત્યારે ભૂખ-તરસ અને થાકથી વ્યાકુળ થયેલા રાજાએ તે મુનિને થાંભલા સમા અચળ, મૌનવ્રતધારી અને શાંત અવસ્થામાં સ્થિત જોયા; તે જોઈને તરત જ તે ક્રોધવશ થયો.
Verse 29
न बुबोध च तं राजा मौनव्रतधरं मुनिम् । सतं क्रोधसमाविष्टो धर्षबामास ते पिता,राजाको यह पता नहीं था कि महर्षि मौनव्रतधारी हैं; अतः क्रोधमें भरे हुए आपके पिताने उनका तिरस्कार कर दिया
રાજાને ખબર ન પડી કે તે મુનિ મૌનવ્રતધારી છે; તેથી ક્રોધમાં ભરાઈ તેણે તે સદ્ગુણી તપસ્વીનું અપમાન કર્યું.
Verse 30
मृतं सर्प धनुष्कोट्या समुत्क्षिप्प धरातलात् | तस्य शुद्धात्मन: प्रादात् स्कन्धे भरतसत्तम
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! તેણે ધનુષ્યની નોકે ધરતી પર પડેલો એક મરેલો સાપ ઉઠાવી તે શુદ્ધાત્મા મહર્ષિના ખભા પર મૂકી દીધો.
Verse 31
न चोवाच स मेधावी तमथो साध्वसाधु वा । तस्थौ तथैव चाक्रुद्ध: सर्प स्कन्धेन धारयन्
પરંતુ તે મેધાવી મુનિએ આ બાબતે તેને ન સારું કહ્યું ન ખરાબ. ક્રોધ વિના ખભા પર મરેલો સર્પ ધારણ કરીને પણ તેઓ પૂર્વવત્ શાંતભાવે સ્થિર રહ્યા.
Verse 48
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपरवके अन्तर्गत आस्तीकपव॑र्में आस्तीककी उत्पत्तिविषयक अड़तालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના આદિપર્વના અંતર્ગત આસ્તીકપર્વમાં આસ્તીકની ઉત્પત્તિ વિષયક અડતાલીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
Verse 49
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि पारीक्षितीये एकोनपज्चाशत्तमो5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपव॑के अन्तर्गत आस्तीकपर्वमें परीक्षित्-चरित्रविषयक उनचासवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના આદિપર્વના અંતર્ગત આસ્તીકપર્વમાં, પરીક્ષિત્-ચરિત્રવિષયક ઓગણપચાસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।
Frequently Asked Questions
Āstīka must reconcile loyalty to maternal kin (nāgas) with respect for a king’s consecrated ritual authority, choosing an ethically compliant method—truthful, auspicious speech and procedural engagement—rather than disruption.
The chapter models how satya and kāla operate together: truthful intent must be enacted at the correct moment and through culturally valid forms (praise, respectful address, ritual etiquette) to become effective moral agency.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is narrative-teleological—identifying Āstīka as the prophesied agent whose understanding of curse-causality and ritual protocol enables a later salvific outcome.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.