Adhyaya 48
सर्पसत्रे ऋत्विजः सदस्याश्च — Officiants and Assembly at Janamejaya’s Serpent-Sacrifice
Upa-parva: Janamejaya-Sarpasatra Parva (Serpent-Sacrifice Episode)
Śaunaka asks Sauti to identify the principal ṛtvij priests and the learned assembly-members (sadasya) present at King Janamejaya’s sarpasatra, described as severe and fear-inducing for the Nāgas. Sauti enumerates the ritual roles: Caṇḍabhārgava as hotṛ; Kautsārya Jaimini as udgātṛ; Śārṅgarava as brahmā; and Bodhapiṅgala as adhvaryu. He then lists prominent sages as sadasyas, including Vyāsa (with son and disciples), Uddālaka, Śamaṭhaka, Śvetaketu, Asita Devala, Nārada, Parvata, Ātreya, Kuṇḍajaṭhara, Kuṭighaṭa, Vātsya, Śrutaśravā, Kahoḍa, Devaśarmā, Maudgalya, and Śamasaubhara, among others. As the priests pour offerings, serpents are drawn into the fire; the text depicts the sensory and corporeal consequences (sounds, burning, flowing fat/grease channels), emphasizing the scale of suffering. Takṣaka, hearing of the consecrated king, seeks refuge in Indra’s abode; Indra reassures him, citing prior appeasement of Pitāmaha (Brahmā). Meanwhile Vāsuki, with diminished retinue, experiences acute distress and turns to his sister, recalling her earlier marriage to Jaratkāru for the Nāgas’ protection, and points to Āstīka as the anticipated agent who can halt the rite and secure release.
Chapter Arc: सर्पों के भविष्य पर छाया भय—जनमेजय के सर्पसत्र की अग्नि का पूर्वाभास—और उसी अंधकार में एक आशा का नाम उभरता है: ‘आस्तीक’। → वासुकि को अत्यन्त अप्रिय समाचार सुनाया जाता है कि आगे चलकर सर्पों का विनाश निश्चित-सा है; फिर भी देव-सहित पितामह की पुरानी वाणी स्मरण कराई जाती है कि एक मुनिकुमार उस यज्ञ से उन्हें छुड़ाएगा। वासुकि के सामने उपाय एक ही है—बहन जरत्कारु को ऐसे संयोग के लिए तैयार करना जिससे वह उद्धारक पुत्र जन्मे। → वासुकि, जो स्वयं ‘दीनतर’ हो उठता है, बहन से वह वचन ग्रहण करता है—‘एवमस्तु’—और उद्धार की योजना को संकल्प का रूप देता है: पन्नग-हितार्थ एक पुत्र होगा, जो सर्पसत्र से मोक्ष दिलाएगा। → आस्तीक के नाम और उत्पत्ति का सूत्र स्थिर होता है—गर्भस्थ शिशु के लिए पिता का ‘अस्ति’ कहना ही आगे चलकर उसके नाम ‘आस्तीक’ का कारण बनता है; बाल्यावस्था में ही उसका ब्रह्मचर्य, तेज और देवतुल्य आभा सर्पों में हर्ष जगाती है। → जिस पुत्र से मुक्ति की आशा बंधी है, वही आगे चलकर जनमेजय के सर्पयज्ञ के बीच किस प्रकार वाणी और धर्म से अग्नि को रोकेगा—यह अभी शेष है।
Shlokas
Verse 1
3 5 >> > ब्ैतकाकका अर्थ यह है--श्वा
સૌતિએ કહ્યું—હે તપોધન શૌનક! પતિ નીકળતાં જ નાગકન્યા જરત્કારુ પોતાના ભાઈ વાસુકિ પાસે જઈ, તેમના જવાના પ્રસંગનો સર્વ હવાલો જેમ બન્યો તેમ જ કહી સંભળાવ્યો।
Verse 2
ततः स भुजगश्रेष्ठ: श्रुत्वा सुमहदप्रियम् । उवाच भगिनीं दीनां तदा दीनतर: स्वयम्,यह अत्यन्त अप्रिय समाचार सुनकर सर्पॉमें श्रेष्ठ वासुकि स्वयं भी बहुत दुःखी हो गये और दु:खमें पड़ी हुई अपनी बहिनसे बोले
અત્યંત અપ્રિય અને દુઃખદ સમાચાર સાંભળી સર્પોમાં શ્રેષ્ઠ વાસુકિ પોતે પણ વધુ શોકગ્રસ્ત થયો અને પહેલેથી જ દુઃખિત પોતાની બહેનને સંબોધીને બોલ્યો।
Verse 3
वायुकिरुवाच जानासि भद्रे यत् कार्य प्रदाने कारणं च यत् । पन्नगानां हितार्थाय पुत्रस्ते स्थात् ततो यदि
વાયુકિએ કહ્યું—ભદ્રે! આ કાર્યનો હેતુ અને તને વિવાહમાં આપવાનું કારણ તને જાણીતું જ છે. જો તે સંયોગથી તારા ગર્ભથી પુત્ર જન્મે, તો તે પન્નગવંશ માટે મહાન હિતકારક થશે।
Verse 4
स सर्पसत्रात् किल नो मोक्षयिष्यति वीर्यवान् | एवं पितामह: पूर्वमुक्तवांस्तु सुरै: सह
તક્ષકે કહ્યું—એ વીર્યવાન મુનિકુમાર જ નિશ્ચયે અમને જનમેજયના સર્પસત્રમાંથી મુક્ત કરશે. આ વાત પિતામહ બ્રહ્માએ દેવતાઓ સાથે પહેલાં કહી હતી।
Verse 5
अप्यस्ति गर्भ: सुभगे तस्मात् ते मुनिसत्तमात् । न चेच्छाम्यफलं तस्य दारकर्म मनीषिण:
તક્ષકે કહ્યું—સુભગે! શું તે મુનિશ્રેષ્ઠથી તને ગર્ભ રહ્યો છે? હું નથી ઈચ્છતો કે તે મનીષી મહાત્માનું લગ્નકર્મ નિષ્ફળ રહે. ભાઈ થઈને આવા અંતરંગ વિષયમાં પૂછવું યોગ્ય નથી, પરંતુ કાર્યની મહત્તા વિચારીને હું તને બધું જણાવવા વિનંતી કરું છું।
Verse 6
कार्य च मम न न्याययं प्रष्ठं त्वां कार्यमीदृशम्। किंतु कार्यगरीयस्त्वात् ततस्त्वाहमचूचुदम्
તક્ષકે કહ્યું—આવા વિષયમાં તને પૂછવું મારા માટે યોગ્ય નથી. પરંતુ કાર્યનું મહત્ત્વ ભારે હોવાથી, સુભગે, મેં તને આ વિષયમાં બોલવા વિનંતી કરી છે।
Verse 7
दुर्वार्यतां विदित्वा च भर्तुस्तेडतितपस्विन: । नैनमन्वागमिष्यामि कदाचिद्धि शपेत् स माम्
તક્ષકે કહ્યું—તમારા અતિ તપસ્વી પતિને રોકવું કોઈ માટે પણ અતિ દુષ્કર છે, એ જાણીને હું તેમને પાછા લાવવા માટે તેમના પાછળ નહીં જાઉં. જો હું પાછા ફરવા માટે આગ્રહ કરું, તો કદાચ તેઓ મને શાપ પણ આપી દે.
Verse 8
आचक्ष्व भदरे भर्तु: स्वं सर्वमेव विचेष्टितम् । उद्धरस्व च शल्यं मे घोरं हृदि चिरस्थितम्
તક્ષકે કહ્યું—ભદ્રે! તમારા પતિની સર્વ ચેષ્ટાઓ મને સંપૂર્ણ રીતે કહો; અને મારા હૃદયમાં લાંબા સમયથી ગાઢ રીતે ઘૂસી રહેલું આ ભયંકર શલ્ય કાઢી નાંખો.
Verse 9
जरत्कारुस्ततो वाक्यमित्युक्ता प्रत्यभाषत । आश्चवासयन्ती संतप्तं वासुकि पन्नगेश्वरम्,भाईके इस प्रकार पूछनेपर तब जरत्कारु अपने संतप्त भ्राता नागराज वासुकिको धीरज बँधाती हुई इस प्रकार बोली
આ રીતે પૂછવામાં આવતા જરત્કારુએ ઉત્તર આપ્યો. દુઃખથી દગ્ધ નાગરાજ વાસુકિને ધીરજ આપતી, તેને આશ્વસ્ત કરવા માટે તે બોલી.
Verse 10
जरत्कारुस्वाच पृष्टो मयापत्यहेतो: स महात्मा महातपा: । अस्तीत्युत्तरमुद्दिश्य ममेदं गतवांश्ष सः
જરત્કારુએ કહ્યું—ભાઈ! સંતાન માટે મેં તે મહાત્મા મહાતપસ્વીને પૂછ્યું હતું. મારા ગર્ભ વિષે માત્ર ‘અસ્તિ’ (છે) એટલું કહીને તેઓ ચાલ્યા ગયા.
Verse 11
स्वैरेष्वपि न तेनाहं स्मरामि वितथं वच: । उक्तपूर्व कुतो राजन् साम्पराये स वक्ष्यति
રાજન! સહજ ક્ષણોમાં પણ તેમણે કદી અસત્ય કહ્યું હોય એવું મને સ્મરણ નથી. તો સંકટના સમયે તેઓ ખોટું કેમ બોલે? તેમના સત્યવ્રત પર મારો અડગ વિશ્વાસ છે.
Verse 12
न संतापस्त्वया कार्य: कार्य प्रति भुजड़मे । उत्पत्स्यति च ते पुत्रो ज्वलनार्कसमप्रभ:
તક્ષકે કહ્યું— “નાગકન્યા! તું શોક ન કર. આ કાર્ય વિષે ચિંતા ન કર. તારા ગર્ભમાંથી અગ્નિ અને સૂર્ય સમાન તેજસ્વી પુત્ર જન્મશે.”
Verse 13
इत्युक्त्वा स हि मां भ्रातर्गतो भर्ता तपोधन: । तस्माद् व्येतु परं दुःखं तवेदं॑ मनसि स्थितम्
ભાઈ! આમ કહીને મારા તપોધન પતિ ચાલ્યા ગયા. તેથી તારા મનમાં વસેલું આ ઘોર દુઃખ દૂર થઈ જાય.
Verse 14
सौतिरुवाच 2 नागेन्द्रो वासुकि: परया मुदा | एवमस्त्विति तद् वाक््यं भगिन्या: प्रत्यगृह्लत
સૌતિએ કહ્યું— આ સાંભળી નાગરાજ વાસુકિ પરમ આનંદથી બોલ્યા— “એવમસ્તુ.” આ રીતે તેમણે બહેનના વચનને વિશ્વાસપૂર્વક સ્વીકાર્યું.
Verse 15
सान्त्वमानार्थदानैश्न पूजया चानुरूपया । सोदर्या पूजयामास स्वसारं पन्नगोत्तम:
પછી પન્નગોમાં શ્રેષ્ઠે પોતાની સહોદરા બહેનને સાંત્વનાવચન, ધનદાન અને યથોચિત પૂજા-સન્માનથી આદરપૂર્વક સત્કાર કર્યો.
Verse 16
ततः प्रववृधे गर्भो महातेजा महाप्रभ: । यथा सोमो द्विजश्रेष्ठ शुक्लपक्षोदितों दिवि
ત્યારબાદ તે મહાતેજસ્વી, મહાપ્રભ ગર્ભ વધવા લાગ્યો— હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ— જેમ શુક્લપક્ષમાં આકાશમાં ઉદિત ચંદ્રમા દિવસે દિવસે વધે છે તેમ.
Verse 17
अथ काले तु सा ब्रह्मन् प्रजज्ञे भुजगस्वसा । कुमार देवगर्भाभ॑ पितृमातृभयापहम्
પછી સમય પાકતાં, હે બ્રાહ્મણ, નાગોની બહેને એક દિવ્ય પુત્રને જન્મ આપ્યો—દેવબાળક સમો તેજસ્વી. તે પુત્ર પિતૃ અને માતૃ—બન્ને વંશોના ભયને દૂર કરનાર થવાનો હતો.
Verse 18
ववृधे स तु तत्रैव नागराजनिवेशने । वेदांश्नाधिजगे साड्रान् भार्गवाच्च्यवनान्मुने:,वह वहीं नागराजके भवनमें बढ़ने लगा। बड़े होनेपर उसने भृगुकुलोत्पन्न च्यवन मुनिसे छहों अंगोंसहित वेदोंका अध्ययन किया
તે ત્યાં જ નાગરાજના નિવાસમાં ઉછર્યો. યુવાન થતાં તેણે ભૃગુવંશીય ચ્યવન મુનિ પાસેથી છ વેદાંગો સહિત વેદોનું સંપૂર્ણ અધ્યયન કર્યું.
Verse 19
चीर्णव्रतो बाल एव बुद्धिसत्त्वगुणान्वित: । नाम चास्याभवत् ख्यातं लोकेष्वास्तीक इत्युत
તે બાળપણથી જ વ્રતચર્યામાં સ્થિર, બુદ્ધિમાન અને સત્ત્વગુણથી યુક્ત હતો. લોકમાં તેનું નામ ‘આસ્તીક’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું.
Verse 20
अस्तीत्युक्त्वा गतो यस्मात् पिता गर्भस्थमेव तम् | वन॑ तस्मादिदं तस्य नामास्तीकेति विश्रुतम्
બાળક ગર્ભસ્થ હતો ત્યારે જ તેના પિતાએ ‘અસ્તિ’ કહીને વનમાં પ્રસ્થાન કર્યું; તેથી જ જગતમાં તેનું નામ ‘આસ્તીક’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું.
Verse 21
स बाल एव तत्रस्थश्नरन्नमितबुद्धिमान् | गृहे पन्नगराजस्य प्रयत्नात् परिरक्षित:
અમિત બુદ્ધિમાન આસ્તીક બાળપણથી જ ત્યાં રહી બ્રહ્મચર્યનું પાલન અને ધર્માચરણ કરવા લાગ્યો. નાગરાજના ગૃહમાં તેને અત્યંત પ્રયત્નપૂર્વક રક્ષિત અને પોષિત કરવામાં આવ્યો. તે દિવસે દિવસે વધતો જઈ, સુવર્ણ સમો કાંતિમાન અને શૂલપાણિ દેવેશ્વર શિવ સમાન જણાતો, સર્વ નાગોના આનંદને વધારવા લાગ્યો.
Verse 22
भगवानिव देवेश: शूलपाणिहिरिण्मय: । विवर्धमान: सर्वास्तान् पन्नगानभ्यहर्षयत्
તક્ષકે કહ્યું—“ત્રિશૂલધારી દેવેશ્વર ભગવાન શિવ સમાન, સુવર્ણ જેવી કાંતિ ધરાવતો તે બાળક દિવસે દિવસે વધતો ગયો; અને તેની વૃદ્ધિથી જ સર્વ પન્નગો આનંદિત થયા.” પ્રસંગમાં આગળ કહેવામાં આવ્યું છે કે આસ્તીક બાળાવસ્થામાં જ ત્યાં રહી બ્રહ્મચર્યનું પાલન અને ધર્માચરણ કરવા લાગ્યો. નાગરાજના ભવનમાં તેનું યત્નપૂર્વક લાલન-પાલન થયું; અને તે વધતો વધતો સર્વ નાગોના આનંદમાં વધારો કરતો રહ્યો।
Verse 47
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत आस्तीकपर्वमें जरत्कारुका तपस्याके लिये निष्क्रणविषयक सैंतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના આદિપર્વના અંતર્ગત આસ્તીકપર્વમાં, જરત્કારુના તપસ્યા માટેના નિષ્ક્રમણ વિષયક સત્તેંચાળીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।
Verse 48
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि आस्तीकोत्पत्तौ अष्टचत्वारिंशो5ध्याय:
ઇતિ શ્રીમહાભારતના આદિપર્વમાં આસ્તીકપર્વમાં, આસ્તીકોત્પત્તિ-પ્રકરણનો અડતાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a dilemma of retaliatory justice versus collective harm: a king’s sanctioned ritual response can exceed proportional bounds and endanger an entire community, raising questions about ethical limits on institutional power.
Authority—whether royal or ritual—requires discernment and restraint; learned counsel (sadasya) and informed inquiry are positioned as safeguards against actions whose consequences extend beyond the original grievance.
No explicit phalaśruti occurs here; the meta-function is archival and causal—cataloging ritual personnel and establishing narrative conditions for Āstīka’s later intervention within the dharma–karma framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.