Adhyaya 42

Verse 1

ऑपन-माज बछ। अकाल द्विचत्वारिशोड ध्याय: शमीकका अपने पुत्रको समझाना और गौरमुखको राजा परीक्षित्‌के पास भेजना

શમીકે કહ્યું—પુત્ર, આ સાહસ હોય કે દોષકૃત્ય થયું હોય, તો પણ હવે તે થઈ ગયું. તે તને પ્રિય લાગે કે અપ્રિય, ઉચ્ચારેલું વચન મિથ્યા બની શકતું નથી.

Verse 2

नैवान्यथेदं भविता पितरेष ब्रवीमि ते । नाहं मृषा ब्रवीम्येवं स्वैरेष्वपि कुत: शपन्‌

પિતાજી, હું તમને સત્ય કહું છું—હવે આ અન્યથા થવાનું નથી. હું તો હાસ્ય-વિનોદમાં પણ ખોટું બોલતો નથી; તો શાપ આપતાં સમયે અસત્ય કેવી રીતે બોલી શકું?

Verse 3

शमीक उवाच जानाम्युग्रप्रभाव॑ं त्वां तात सत्यगिरं तथा । नानृतं चोक्तपूर्व ते नैतन्मिथ्या भविष्यति

શમીકે કહ્યું—પુત્ર, હું જાણું છું કે તારો પ્રભાવ ઉગ્ર છે અને તારી વાણી સત્ય છે. તું પહેલાં ક્યારેય અસત્ય બોલ્યો નથી; તેથી આ શાપ મિથ્યા નહીં થાય.

Verse 4

पित्रा पुत्रो वयःस्थो5पि सततं वाच्य एव तु । यथा स्याद्‌ गुणसंयुक्तः प्राप्तुयाच्च महद्‌ यश:

પુત્ર વયે મોટો થઈ ગયો હોય તોય પિતાએ તેને સતત ઉપદેશ આપવો જોઈએ, જેથી તે ગુણસંપન્ન રહે અને મહાન યશ પ્રાપ્ત કરે.

Verse 5

कि पुनर्बाल एव त्वं तपसा भावित: सदा । वर्धते च प्रभवतां कोपो5तीव महात्मनाम्‌

પછી તમને ઉપદેશ આપવાની વાત જ શું—તમે તો હજી બાળક જ છો. તમે સદા તપસ્યાથી પોતાને દિવ્ય તેજથી પરિષ્કૃત અને શક્તિસંપન્ન કર્યા છે. મહાપ્રભાવશાળી મહાત્માઓનો પણ ક્રોધ અત્યંત વધે છે; તો તમારા જેવા યુવકમાં ક્રોધ ઊઠે તેમાં આશ્ચર્ય શું?

Verse 6

सो<हं पश्यामि वक्तव्यं त्वयि धर्मभूतां वर । पुत्रत्वं बालतां चैव तवावेक्ष्य च साहसम्‌

આથી, ધર્માત્માઓમાં શ્રેષ્ઠ પુત્ર! તારી બાળાવસ્થા અને તારા દુઃસાહસભર્યા કર્મને જોઈને મને લાગે છે કે તને થોડો સમય ઉપદેશ આપવો જરૂરી છે.

Verse 7

स त्वं शमपरो भूत्वा वनन्‍्यमाहारमाचरन्‌ | चर क्रोधमिमं हत्वा नैवं धर्म प्रहास्यसि

શમ અને ઇન્દ્રિયનિગ્રહમાં તત્પર બની, વનના કંદ-મૂળ-ફળનો આહાર કરીને નિયમિત જીવન જીવો. આ ક્રોધનો નાશ કરીને ઉત્તમ આચરણ કરો; એમ કરવાથી તમારો ધર્મ હાનિ પામશે નહીં.

Verse 8

क्रोधो हि धर्म हरति यतीनां दुःखसंचितम्‌ । ततो धर्मविहीनानां गतिरिष्टा न विद्यते,क्रोध प्रयत्तशील साधकोंके अत्यन्त दुःखसे उपार्जित धर्मका नाश कर देता है। फिर धर्महीन मनुष्योंको अभीष्ट गति नहीं मिलती है

ક્રોધ તપસ્વીઓએ અત્યંત કષ્ટથી સંગ્રહિત કરેલો ધર્મ હરી લે છે. તેથી ધર્મવિહિન લોકોને ઇચ્છિત ગતિ પ્રાપ્ત થતી નથી.

Verse 9

शम एव यतीनां हि क्षमिणां सिद्धिकारक: । क्षमावतामयं लोक: परश्रैव क्षमावताम्‌

ક્ષમાશીલ યતિઓને સિદ્ધિ અપાવનાર શમ જ છે. જેમમાં ક્ષમા છે, તેમના માટે જ આ લોક અને પરલોક—બંને—કલ્યાણકારી છે.

Verse 10

तस्माच्चरेथा: सततं क्षमाशीलो जितेन्द्रिय: । क्षमया प्राप्स्यसे लोकान्‌ ब्रह्मण: समनन्तरान्‌,इसलिये तुम सदा इन्द्रियोंको वशमें रखते हुए क्षमाशील बनो। क्षमासे ही ब्रह्माजीके निकटवर्ती लोकोंमें जा सकोगे

અતએવ તું સદા ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખીને ક્ષમાશીલ બની વર્ત. ક્ષમા દ્વારા જ તું બ્રહ્માના સમીપવર્તી ઉત્તમ લોકોને પ્રાપ્ત કરીશ.

Verse 11

मया तु शममास्थाय यच्छक्यं कर्तुमद्य वै । तत्‌ करिष्याम्यहं तात प्रेषयिष्ये नृपाय वै

તાત! હું શાંતિ ધારણ કરીને આજે જે શક્ય છે તે કરીશ; અને નિશ્ચયે રાજાને સંદેશ મોકલીશ.

Verse 12

मम पुत्रेण शप्तोडसि बालेन कृशबुद्धिना । ममेमां धर्षणां त्वत्त: प्रेक्ष्य राजन्नमर्षिणा

હે રાજન! તારા દ્વારા મને થયેલા આ અપમાનને જોઈને, અલ્પબુદ્ધિ મારા બાલક પુત્રે ક્રોધથી ભરાઈ તને શાપ આપ્યો છે.

Verse 13

सौतिर्वाच एवमादिश्य शिष्यं स प्रेषयामास सुव्रत: । परिक्षिते नृपतये दयापन्नो महातपा:

સૌતિ બોલ્યા—આ રીતે આદેશ આપી, ઉત્તમ વ્રતધારી, દયાસંપન્ન મહાતપસ્વી શમીક મુનિએ પોતાના શિષ્યને રાજા પરીક્ષિત પાસે મોકલ્યો.

Verse 14

संदिश्य कुशलप्रश्न॑ कार्यवृत्तान्तमेव च । शिष्यं गौरमुखं नाम शीलवन्तं समाहितम्‌

કુશળ-પ્રશ્ન, કાર્યસંદેશ અને સમગ્ર વૃત્તાંત જણાવવા કહી, શીલવાન અને સમાહિત મનવાળા ગૌરમુખ નામના શિષ્યને મોકલ્યો.

Verse 15

सो$5भिगम्य ततः शीघ्र नरेन्द्र कुरुवर्धनम्‌ । विवेश भवन राज्ञ: पूर्व द्वा:स्थै्निवेदित:

તેને મળીને પછી તે તત્કાળ—હે કુરુવંશવર્ધક નરેન્દ્ર—રાજા પાસે ગયો. દ્વારપાલોએ પહેલાં તેના આગમનની જાણ કરી; ત્યારબાદ રાજાની આજ્ઞા મળતાં તે રાજભવનમાં પ્રવેશ્યો.

Verse 16

पूजितस्तु नरेन्द्रेण द्विजो गौरमुखस्तदा । आचख्यौ च परिश्रान्तो राज्ञ: सर्वमशेषत:

ત્યારે નરેન્દ્ર દ્વારા વિધિવત્ પૂજિત દ્વિજ ગૌરમુખ, પરિશ્રમથી થાકેલો હોવા છતાં, રાજાને સર્વ વાત એક પણ બાકી ન રાખી કહી સંભળાવી.

Verse 17

गौरयुख उवाच शमीको नाम राजेन्द्र वर्तते विषये तव

ગૌરમુખ બોલ્યો—“હે રાજેન્દ્ર! તમારા રાજ્યમાં શમીક નામના એક મહર્ષિ રહે છે—જિતેન્દ્રિય, મનોજયી અને મહાતપસ્વી. હે નરવ્યાઘ્ર! મૌનવ્રત ધારણ કરેલા તે મહાત્માને તમે ધનુષ્યની નોકે ઉચકી તેના ખભા પર એક મરેલો સાપ મૂકી દીધો હતો. મુનિએ તો તે કર્મ માટે તમને ક્ષમા કરી; પરંતુ તેમના પુત્રે તેને સહન ન કર્યું.”

Verse 18

ऋषि: परमधर्मात्मा दान्त: शान्तो महातपा: । तस्य त्वया नरव्याघ्र सर्प: प्राणैर्वियोजित:

તે ઋષિ પરમ ધર્માત્મા, દાંત, શાંત અને મહાતપસ્વી છે; છતાં હે નરવ્યાઘ્ર! તમે તેમના પર પ્રાણરહિત (મરેલો) સાપ મૂક્યો.

Verse 19

अवसक्तो धनुष्कोट्या स्कन्धे मौनान्वितस्य च । क्षान्तवांस्तव तत्‌ कर्म पुत्रस्तस्य न चक्षमे

મૌનવ્રત ધારણ કરેલા તે મહાત્માના ખભા પર તમે ધનુષ્યની નોકે (મૃત સાપ) અટકાવ્યો. તમારા તે કર્મને મુનિએ ક્ષમા કર્યું; પરંતુ તેમના પુત્રે તેને સહન ન કર્યું.

Verse 20

तेन शप्तो<5सि राजेन्द्र पितुरज्ञातमद्य वै । तक्षक: सप्तरात्रेण मृत्युस्तव भविष्यति

ગૌરમુખે કહ્યું—રાજેન્દ્ર! આજે તને શાપ અપાયો છે, તે પણ પિતાની અજાણમાં. સાત રાત્રિમાં તક્ષક નાગ તારા મૃત્યુનું કારણ બનશે, હે રાજા!

Verse 21

तत्र रक्षां कुरुष्वेति पुन: पुनरथाब्रवीत्‌ । तदन्यथा न शक्‍्यं च कर्तु केनचिदप्युत,इस दशामें आप अपनी रक्षाकी व्यवस्था करें। यह मुनिने बार-बार कहा है। उस शापको कोई भी टाल नहीं सकता

પછી તેણે વારંવાર કહ્યું—“ત્યાં જ પોતાની રક્ષા માટે વ્યવસ્થા કરો.” કારણ કે તે શાપનું પરિણામ કોઈ પણ રીતે કોઈથી બદલાઈ શકતું નથી; તેને ટાળી શકાય નહીં.

Verse 22

न हि शक्नोति त॑ यन्तुं पुत्र कोपसमन्वितम्‌ । ततोऊहं प्रेषितस्तेन तव राजन्‌ हितार्थिना

ક્રોધથી ભરેલા તે પુત્રને તેઓ રોકી શકતા નથી. તેથી, રાજન! તમારા હિતની ઇચ્છાથી તેમણે મને અહીં મોકલ્યો છે.

Verse 23

सौतिर्वाच इति श्रुत्वा वचो घोरं स राजा कुरुनन्दन: । पर्यतप्यत तत्‌ पापं कृत्वा राजा महातपा:

સૌતિએ કહ્યું—આ ઘોર વચન સાંભળી કુરુનંદન રાજા, તે પાપકર્મ કરી બેઠો હોવાથી, મનમાં જ દહન થવા લાગ્યો.

Verse 24

तं च मौनव्रतं श्रुत्वा वने मुनिवरं तदा । भूय एवाभवदू्‌ राजा शोकसंतप्तमानस:,वे श्रेष्ठ महर्षि उस समय वनमें मौन-व्रतका पालन कर रहे थे, यह सुनकर राजा परीक्षित्‌का मन और भी शोक एवं संतापमें डूब गया

અને તે સમયે વનમાં તે શ્રેષ્ઠ મુનિ મૌનવ્રત પાળતા હતા, એવું સાંભળીને રાજાનું મન વધુ જ શોકથી દગ્ધ થયું.

Verse 25

अनुक्रोशात्मतां तस्य शमीकस्यावधार्य च । पर्यतप्यत भूयो5पि कृत्वा तत्‌ किल्बिषं मुने:,शमीक मुनिकी दयालुता और अपने द्वारा उनके प्रति किये हुए उस अपराधका विचार करके वे अधिकाधिक संतप्त होने लगे

શમીક મુનિની કરુણામય પ્રકૃતિને સ્મરીને અને તે તપસ્વી પ્રત્યે પોતે કરેલા અપરાધનો વિચાર કરીને, તે વારંવાર વધુ ને વધુ પશ્ચાત્તાપથી વ્યથિત થવા લાગ્યો।

Verse 26

न हि मृत्युं तथा राजा श्रुत्वा वै सोडन्वतप्यत । अशोचदमरप्रख्यो यथा कृत्वेह कर्म तत्‌

રાજાએ પોતાની મૃત્યુનો શાપ સાંભળીને એટલો સંતાપ ન કર્યો; દેવતુલ્ય હોવા છતાં, અહીં તેણે કરેલા તે કર્મને—મુનિ પ્રત્યેના અયોગ્ય વર્તનને—સ્મરીને જેટલો શોકમગ્ન થયો, એટલો નહીં।

Verse 27

ततस्तं प्रेषयामास राजा गौरमुखं तदा । भूय: प्रसाद भगवान्‌ करोत्विह ममेति वै,तदनन्तर राजाने यह संदेश देकर उस समय गौरमुखको विदा किया कि “भगवान्‌ शमीक मुनि यहाँ पधारकर पुनः मुझपर कृपा करें”

ત્યારે રાજાએ ગૌરમુખને આ સંદેશ આપી વિદાય કર્યો—“ભગવાન શમીક મુનિ અહીં પધારી ફરીથી મારા પર પ્રસન્ન થઈ કૃપા કરે.”

Verse 28

तस्मिंश्न गतमात्रे5थ राजा गौरमुखे तदा । मन्त्रिभिर्मन्त्रयामास सह संविग्नमानस:,गौरमुखके चले जानेपर राजाने उद्विग्नचित्त हो मन्त्रियोंके साथ गुप्त मन्त्रणा की

ગૌરમુખ જતાં જ, રાજા તે સમયે ચિંતિત મનથી મંત્રીઓ સાથે ગુપ્ત પરામર્શ કરવા લાગ્યો।

Verse 29

सम्मन्त्रय मन्सत्रिभिश्वैव स तथा मन्त्रतत्त्ववित्‌ प्रासादं कारयामास एकस्तम्भं सुरक्षितम्‌

મંત્રતત્ત્વના જાણકાર તે મહારાજે મંત્રીઓ સાથે સમ્યક પરામર્શ કરીને એક ઊંચો પ્રાસાદ બનાવડાવ્યો—ચારેય બાજુથી સુરક્ષિત અને વિશેષરૂપે એક જ સ્તંભવાળો।

Verse 30

रक्षां च विदधे तत्र भिषजश्नौषधानि च । ब्राह्मणान्‌ मन्त्रसिद्धांश्व॒ सर्वतो वै न्‍्ययोजयत्‌

ત્યાં તેણે રક્ષા માટે જરૂરી પ્રબંધ કર્યો. તેણે સર્વ પ્રકારની ઔષધિઓ એકત્ર કરી અને વૈદ્યો તથા મંત્રસિદ્ધ બ્રાહ્મણોને ચારે તરફ નિયુક્ત કર્યા.

Verse 31

राजकार्याणि तत्रस्थ: सर्वाण्येवाकरोच्च स: । मन्सत्रिभि: सह धर्मज्ञ: समन्तात्‌ परिरक्षित:,वहीं रहकर वे धर्मज्ञ नरेश सब ओरसे सुरक्षित हो मन्त्रियोंक साथ सम्पूर्ण राज- कार्यकी व्यवस्था करने लगे

ત્યાં જ રહીને ધર્મજ્ઞ રાજાએ મંત્રીઓ સાથે, ચારે તરફથી સુરક્ષિત રહી, સર્વ રાજકાર્યોનું આયોજન અને સંચાલન શરૂ કર્યું.

Verse 32

न चैनं कश्चिदारूढं लभते राजसत्तमम्‌ | वातो5पि निन्षरंस्तत्र प्रवेशे विनिवार्यते,उस समय महलनमें बैठे हुए महाराजसे कोई भी मिलने नहीं पाता था। वायुको भी वहाँसे निकल जानेपर पुनः प्रवेशके समय रोका जाता था

અંતઃપુરમાં પ્રવેશેલા તે રાજશ્રેષ્ઠ સુધી કોઈ પહોંચી શકતું નહોતું. ત્યાંથી બહાર ગયેલી હવા પણ ફરી પ્રવેશ કરતી વખતે અટકાવવામાં આવતી—એવી કડક રક્ષા હતી.

Verse 33

प्राप्तेच दिवसे तस्मिन्‌ सप्तमे द्विजसत्तम: | काश्यपो< भ्यागमद्‌ विद्वांस्तं राजानं चिकित्सितुम्‌,सातवाँ दिन आनेपर मन्त्रशास्त्रके ज्ञाता द्विजश्रेष्ठ काश्यप राजाकी चिकित्सा करनेके लिये आ रहे थे

સાતમો દિવસ આવતા જ દ્વિજશ્રેષ્ઠ, વિદ્વાન કાશ્યપ તે રાજાની ચિકિત્સા કરવા ત્યાં આવી પહોંચ્યા.

Verse 34

श्रुतं हि तेन तदभूद्‌ यथा तं राजसत्तमम्‌ | तक्षकः पन्नगश्रेष्ठो नेष्पते यमसादनम्‌,उन्होंने सुन रखा था कि 'भूपशिरोमणि परीक्षित्‌को आज नागोंमें श्रेष्ठ तक्षक यमलोक पहुँचा देगा

તેને સાંભળ્યું હતું કે પન્નગોમાં શ્રેષ્ઠ તક્ષક તે રાજશ્રેષ્ઠને યમસદન સુધી લઈ જશે.

Verse 35

त॑ दष्ट॑ पन्नगेन्द्रेण करिष्येडहमपज्वरम्‌ । तत्र मे<र्थश्न धर्मश्न भवितेति विचिन्तयन्‌

તે મનમાં વિચારવા લાગ્યો—નાગરાજે દંશ કરેલા મહારાજનું વિષ ઉતારીને હું તેમને જીવિત કરી દઈશ. આમ કરવાથી ત્યાં મને ધન પણ મળશે અને લોકહિતકારી રાજાને બચાવવાથી ધર્મ પણ થશે.

Verse 36

त॑ ददर्श स नागेन्द्रस्तक्षक: काश्यपं पथि । गच्छन्तमेकमनसं द्विजो भूत्वा वयोडतिग:

માર્ગમાં નાગરાજ તક્ષકે કાશ્યપને જોયા. તેઓ એકાગ્ર મનથી આગળ વધી રહ્યા હતા. ત્યારે તક્ષકે વૃદ્ધ બ્રાહ્મણનો વેશ ધારણ કરીને મુનિવર કાશ્યપને પૂછ્યું—“તમે એટલી ઉતાવળથી ક્યાં જઈ રહ્યા છો અને કયું કાર્ય કરવા ઇચ્છો છો?”

Verse 37

तमब्रवीत्‌ पन्नगेन्द्र: काश्यपं मुनिपुड्भवम्‌ । क्व भवांस्त्वरितो याति कि च कार्य चिकीर्षति

ત્યારે પન્નગેન્દ્રે મુનિપુંગવ કાશ્યપને કહ્યું—“ભદ્ર! તમે એટલી ત્વરાથી ક્યાં જઈ રહ્યા છો અને કયું કાર્ય કરવા ઇચ્છો છો?”

Verse 38

काश्यप उवाच नृपं कुरुकुलोत्पन्नं परिक्षितमरिन्दमम्‌ | तक्षक: पन्नगश्रेष्ठस्तेजसाद्य प्रधक्ष्यति

કાશ્યપે કહ્યું—“કુરુકુલમાં જન્મેલા શત્રુદમન રાજા પરીક્ષિતને આજે પન્નગશ્રેષ્ઠ તક્ષક પોતાના તેજસ્વી વિષથી દગ્ધ કરશે.”

Verse 39

त॑ दष्ट॑ पन्नगेन्द्रेण तेनाग्निसमतेजसा । पाण्डवानां कुलकरं राजानममितौजसम्‌ । गच्छामि त्वरितं सौम्य सद्य: कर्तुमपज्वरम्‌

કાશ્યપે કહ્યું—“અગ્નિસમાન તેજ ધરાવતા પન્નગેન્દ્રે તે અમિતપરાક્રમી રાજાને દંશ કર્યો છે, જે પાંડવોની વંશપરંપરાનો રક્ષક છે. તેથી, સૌમ્ય! હું તત્કાળ દોડી જઈને વિષજ્વર ઉતારી તેમને જીવિત કરવા જઈ રહ્યો છું.”

Verse 40

तक्षक उवाच अहं स तक्षको ब्रह्वांस्तं धक्ष्यामि महीपतिम्‌ । निवर्तस्व न शक्तस्त्वं मया दष्टं चिकित्सितुम्‌

તક્ષકે કહ્યું—હે બ્રાહ્મણ! હું જ તે તક્ષક છું. આજે હું તે રાજાને ભસ્મ કરી દઈશ. પાછા વળી જા; જેને મેં દંશ કર્યો હોય, તેની સારવાર તું કરી શકતો નથી.

Verse 41

इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपव॑के अन्तर्गत आस्तीकपर्वनें परीक्षितू-शापविषयक इकतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

કાશ્યપે કહ્યું—હું તે રાજા પાસે જઈ, તારા દંશથી પીડિત તેને વિષ અને દાહથી મુક્ત કરી દઈશ. આ મારો નિશ્ચય છે; મારી બુદ્ધિ વિદ્યાબળથી સમર્થ છે.

Verse 42

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि काश्यपागमने द्विचत्वारिंशो5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपवव॑के अन्तर्गत आस्तीकपवर्में काश्यपागमनविषयक बयालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

આ રીતે શ્રીમહાભારતના આદિપર્વના અંતર્ગત આસ્તીકપર્વમાં કાશ્યપાગમન વિષયક બયાલીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.

Verse 163

शमीकवचरन घोरं यथोक्तं मन्सत्रिसन्निधौ | महाराज परीक्षितने उस समय गौरमुख ब्राह्मणका बड़ा सत्कार किया। जब उसने विश्राम कर लिया

ત્યારે મહારાજ પરીક્ષિતે તે ગૌરમુખ બ્રાહ્મણનો બહુ સન્માન કર્યો. બ્રાહ્મણ વિશ્રામ કરી લીધા પછી, શમીકે કહેલા ઘોર અને કઠોર વચનોને મંત્રીઓની હાજરીમાં રાજા સમક્ષ યથાવત્ સંપૂર્ણ રીતે કહી સંભળાવ્યા.