Adhyaya 33
Ādi-parva Adhyāya 33: Vāsuki’s Council on Averting the Sarpa-satra
Upa-parva: Āstīka Upākhyāna (Sarpa-śāpa and Sarpa-satra Context)
Sauti narrates that Vāsuki, having heard from his mother of a decisive curse upon the serpents, experiences acute anxiety and convenes counsel with his brothers and dharma-inclined Nāgas (e.g., Airāvata). Vāsuki articulates the severity of a maternal curse, treating it as uniquely difficult to counter, and urges the assembly to seek a means of collective protection before time overtakes them. The council then generates a spectrum of proposals aimed at preventing or undermining Janamejaya’s snake-sacrifice: some advocate assuming Brahmin form to petition the king; others propose entering the royal advisory circle to dissuade the rite; others suggest neutralizing the officiating ritual specialist(s) or the ṛtvij priests; some argue for dharma-based restraint, warning against brahma-hatyā and the wider disorder of adharmic escalation. Additional tactics include extinguishing the sacrificial fire through storm-cloud transformation, stealing implements, inducing fear by biting attendees, contaminating food supplies, bribery-like manipulation via serving as priests, abducting the king, or directly assassinating him. After hearing these, Vāsuki rejects the most extreme options as not acceptable to him, indicating a search for an alternative resolution that preserves both survival and ethical legitimacy—preparing the narrative ground for later mediation rather than mere sabotage.
Chapter Arc: Sauti narrates how Garuda, having resolved to win amrita to ransom his mother Vinata from Kadru’s bondage, reaches the guarded precinct of the nectar—where divine contrivances whirl like doom itself. → Near the amrita he beholds a ceaselessly revolving iron chakra ringed with razor-blades, blazing like fire and sun—an engineered terror set by the gods. Beyond it stand two ever-wakeful, wrath-eyed guardians whose unblinking gaze can reduce any intruder to ash. Garuda must outwit not merely strength, but divine surveillance and celestial machinery. → As Garuda bears away the amrita, the imperishable Vishnu appears in the sky and offers him a boon. Garuda, in turn, seeks a boon of his own—thus the theft becomes a covenant: power meets dharma, and the act of taking is transformed by divine recognition. → Vishnu grants Garuda’s wish and makes him his own dhvaja—placing the king of birds above himself as the emblem on his banner. Indra strikes Garuda with the vajra, yet Garuda declares the thunderbolt causes him no pain; he releases a single feather, demonstrating invincibility without descending into needless slaughter. The chapter closes with Garuda continuing his return with the amrita, now marked by Vishnu’s favor. → Garuda still must deliver the amrita to the Nagas to secure Vinata’s freedom—yet the gods’ designs and Indra’s intent to recover the nectar remain poised to unfold.
Shlokas
Verse 1
अफ्-४#-राल जा त्रयस्त्रिंशो5 ध्याय: गरुडका अमृत लेकर लौटना
સૌતિ બોલ્યા—ત્યારબાદ પક્ષિરાજ ગરુડે જાંબૂનદ-સુવર્ણમય સ્વરૂપ ધારણ કરી, સૂર્યકિરણોના સમૂહ સમાન તેજસ્વી બની, જ્યાં અમૃત રાખેલું હતું ત્યાં બળપૂર્વક પ્રવેશ કર્યો—જેમ જળનો વેગ સમુદ્રમાં ઘૂસી જાય તેમ।
Verse 2
सचक्र क्षुरपर्यन्तमपश्यदमृतान्तिके । परिभ्रमन्तमनिशं तीक्ष्णधारमयस्मयम्
તેણે અમૃતની નજીક એક લોખંડનું ચક્ર જોયું, જેના કિનારે ચારે તરફ ક્ષુરધાર છરીઓ જડેલી હતી. તે અવિરત ફરતું હતું અને તેની ધાર અત્યંત તીક્ષ્ણ હતી।
Verse 3
ज्वलनार्कप्रभं घोरं छेदन॑ं सोमहारिणाम् | घोररूपं तदत्यर्थ यन्त्र देवैः सुनिर्मितम्
તે ભયંકર ચક્ર અગ્નિ અને સૂર્ય સમાન પ્રજ્વલિત હતું. દેવતાઓએ તે અત્યંત ઘોર યંત્ર આ માટે સુનિર્મિત કર્યું હતું કે અમૃત હરણ કરવા આવેલા સોમહારી ચોરોને કાપી નાંખે।
Verse 4
तस्यान्तरं स दृष्टवैव पर्यवर्तत खेचर: । अरान्तरेणाभ्यपतत संक्षिप्याडुं क्षणेन ह
તેની અંદરનું છિદ્ર—પ્રવેશમાર્ગ—જોતાં જ આકાશગામી ગરુડ થોભ્યો અને માર્ગનો અંદાજ લેવા ચક્કર લગાવતો રહ્યો. પછી એક જ ક્ષણે દેહ સંકોચી, ફરતા ચક્રની આરાઓ વચ્ચેની સાંકડી જગ્યા પરથી વીજવેગે અંદર પ્રવેશી ગયો.
Verse 5
अधक्षक्रस्य चैवात्र दीप्तानलसमद्युती । विद्युज्जिल्नौ महावीर्यों दीप्तास्यां दीप्तलोचनौ
ત્યાં ઇન્દ્રના ચક્રની નીચે અમૃતની રક્ષા માટે બે શ્રેષ્ઠ સર્પો નિયુક્ત હતા. તેમની કાંતિ પ્રજ્વલિત અગ્નિ જેવી હતી; તેમની જીભો વીજળી જેવી લપલપતી હતી. દીપ્ત મુખ અને ચમકતા નેત્રો ધરાવતા તે બંને મહાપરાક્રમી—ભયંકર, નિત્ય ક્રોધી અને અત્યંત વેગશાળી હતા. ગરુડે તે બે રક્ષકોને જોયા.
Verse 6
चक्षुविषौ महाघोरौ नित्यं क्रुद्धीं तरस्विनौ । रक्षार्थमेवामृतस्य ददर्श भुजगोत्तमौ
ગરુડે અમૃતની રક્ષા માટે જ નિયુક્ત બે શ્રેષ્ઠ ભુજગોને જોયા. તેમના નેત્રોમાં જ વિષ હતું; તેઓ અત્યંત ઘોર, નિત્ય ક્રોધી અને પ્રચંડ વેગશાળી—અમૃત જેવી નિધિ માટે સદા ચેતન રક્ષક હતા.
Verse 7
सदा संरब्धनयनौ सदा चानिमिषेक्षणौ । तयोरेको<पि यं पश्येत् स तूर्ण भस्मसाद् भवेत्
તેમના નેત્રો સદા ક્રોધથી પ્રજ્વલિત રહેતા અને તેમની દૃષ્ટિ સદા અનિમેષ હતી. તે બંનેમાંથી એક પણ જેને જોઈ લે, તે તરત જ ભસ્મ થઈ જાય.
Verse 8
तयोश्चक्षूंषि रजसा सुपर्ण: सहसावृणोत् । ताभ्यामदृष्टरूपो सौ सर्वतः समताडयत्,सुंदर पंखवाले गरुडजीने सहसा धूल झोंककर उनकी आँखें बंद कर दीं और उनसे अदृश्य रहकर ही वे सब ओरसे उन्हें मारने और कुचलने लगे
ત્યારે સુપર્ણ ગરુડે સહસા ધૂળ ઉડાવી તેમના નેત્રો ઢાંકી દીધા. તેમને અદૃશ્ય રહી, તે સર્વ દિશાઓથી પ્રહાર કરી તેમને કચડી અને મારવા લાગ્યો.
Verse 9
तयोरज्जे समाक्रम्य वैनतेयोन्तरिक्षग: । आच्छिनत् तरसा मध्ये सोममभ्यद्रवत् ततः
આકાશમાં વિહરતા મહાપરાક્રમી વિનતા-નંદન ગરુડે વેગપૂર્વક આક્રમણ કરીને તે બંને સર્પોના શરીરોને મધ્યમાંથી કાપી નાખ્યા. ત્યારબાદ તે સોમરૂપ અમૃત તરફ ઝપાટો માર્યો; રક્ષક ચક્રને ચકનાચૂર કરીને અમૃતનું પાત્ર ઉઠાવી, અતિ ઝડપથી ત્યાંથી આકાશમાર્ગે ઉડી ગયો.
Verse 10
समुत्पाट्यामृतं तत्र वैनतेयस्ततो बली । उत्पपात जवेनैव यन्त्रमुन्मथ्य वीर्यवान्
પછી બલવાન વૈનતેય (ગરુડ) ત્યાંથી અમૃતને ઉઠાવી લઈને તરત જ મહા વેગથી ઉપર ઉછળી પડ્યો. પરાક્રમી ગરુડે રક્ષક યંત્રને ધ્વસ્ત કરીને અમૃતનું પાત્ર ધારણ કર્યું અને આકાશમાર્ગે ઝડપથી ઉડી ગયો.
Verse 11
अपीत्वैवामृतं पक्षी परिगृह्माशु निःसृतः । आगच्छदपरिश्रान्त आवार्यार्कप्रभां ततः
પક્ષીએ અમૃત પીધું નહીં; માત્ર તેને લઈને તે તરત જ ત્યાંથી નીકળી ગયો. પછી તે થાક્યા વિના, જાણે સૂર્યપ્રભાને પણ ઢાંકી દેતો હોય તેમ, અડગ સંકલ્પ સાથે આગળ વધ્યો.
Verse 12
विष्णुना च तदाकाशे वैनतेय: समेयिवान् । तस्य नारायणस्तुष्टस्तेनालौल्येन कर्मणा
એ જ સમયે આકાશમાં વૈનતેય (ગરુડ) ને ભગવાન વિષ્ણુનો સામનો થયો. લોભરહિત પરાક્રમથી કરેલા તેના કાર્યથી નારાયણ અત્યંત પ્રસન્ન થયા.
Verse 13
तमुवाचाव्ययो देवो वरदो5स्मीति खेचरम् । स वत्रे तव तिछेयमुपरीत्यन्तरिक्षग:
ત્યારે અવ્યય દેવ વિષ્ણુએ આકાશચારી ગરુડને કહ્યું, “હું વર આપનાર છું.” અંતરિક્ષમાં વિહરતા ગરુડે વર માગ્યો: “પ્રભુ! હું તમારા ઉપર—તમારા ધ્વજચિહ્નરૂપે—સ્થિત રહું.”
Verse 14
उवाच चैनं भूयो5पि नारायणमिदं वच: । अजरश्नामरश्न स्थाममृतेन विनाप्यहम्,इतना कहकर वे भगवान् नारायणसे फिर यों बोले--“भगवन्! मैं अमृत पीये बिना ही अजर-अमर हो जाऊँ'
શૌનકે કહ્યું—તે ફરી ભગવાન નારાયણને કહ્યું—“ભગવન્! અમૃત પીધા વિના પણ હું અજર અને અમર બની જાઉં.”
Verse 15
एवमस्त्विति तं विष्णुरुवाच विनतासुतम् । प्रतिगृह्य वरो तौ च गरुडो विष्णुमब्रवीत्,तब भगवान् विष्णुने विनतानन्दन गरुडसे कहा--'एवमस्तु/--ऐसा ही हो। वे दोनों वर ग्रहण करके गरुडने भगवान् विष्णुसे कहा--
ભગવાન વિષ્ણુએ વિનતાપુત્ર ગરુડને કહ્યું—“એવમસ્તુ—એવું જ થાઓ.” તે બે વર સ્વીકારી ગરુડે ફરી ભગવાન વિષ્ણુને કહ્યું.
Verse 16
भवते<पि वरं दद्यां वृणोतु भगवानपि | त॑ं वव्रे वाहनं विष्णुर्गरुत्मन्तं महाबलम्,“देव! मैं भी आपको वर देना चाहता हूँ। भगवान् भी कोई वर माँगें।” तब श्रीहरिने महाबली गरुत्मानसे अपना वाहन होनेका वर माँगा
ગરુડે કહ્યું—“દેવ! હું પણ તમને વર આપવા ઇચ્છું છું; ભગવાન પણ કોઈ વર પસંદ કરો.” ત્યારે શ્રીહરિએ મહાબલી ગરુત્માનને પોતાનું વાહન બનવાનો વર માગ્યો.
Verse 17
ध्वजं च चक्रे भगवानुपरि स्थास्यसीति तम् | एवमस्त्विति तं देवमुक्त्वा नारायणं खग:
ભગવાન વિષ્ણુએ ગરુડને પોતાનો ધ્વજ બનાવ્યો અને કહ્યું—“તું મારા ઉપર સ્થિત રહીશ.” ખગશ્રેષ્ઠ ગરુડે નારાયણ દેવને “એવમસ્તુ” કહી ત્યાંથી મહાવેગે પ્રસ્થાન કર્યું. અમૃત અપહરણ કરીને લઈ જતા પક્ષિરાજ ગરુડને જોઈ ઇન્દ્ર ક્રોધે ભરાઈ વજ્રથી તેના પર પ્રહાર કર્યો.
Verse 18
वव्राज तरसा वेगाद् वायुं स्पर्थनू महाजव: । तं व्रजन्तं खगश्रेष्ठं वज्रेणेन्द्रो5भ्यताडयत्
તે મહાજવી અતિ વેગથી ઉડી ગયો, જાણે વાયુ સાથે સ્પર્ધા કરતો હોય. જતા જતા તે ખગશ્રેષ્ઠ પર ઇન્દ્રએ વજ્રથી પ્રહાર કર્યો.
Verse 19
तमुवाचेन्द्रमाक्रन्दे गरूड: पततां वर:
પક્ષીઓમાં શ્રેષ્ઠ ગરુડે ઇન્દ્રને પોકારી કહ્યું. તે યુદ્ધમાં વજ્રથી આઘાત પામ્યો હોવા છતાં હસીને મૃદુ વાણીમાં બોલ્યો— “દેવરાજ! જેમની અસ્થિઓથી આ વજ્ર રચાયું છે તે મહર્ષિનો હું નિશ્ચયે સન્માન કરીશ. શતક્રતુ! ઋષિ સાથે સાથે તમારો અને તમારા વજ્રનો પણ હું આદર કરીશ; તેથી હું મારા પાંખમાંથી એક પંખો ત્યજી દઉં છું—જેનો અંત તમે ક્યારેય શોધી શકશો નહીં.”
Verse 20
प्रहसउश्लक्षणया वाचा तथा वज़्समाहत: । ऋषेर्मान करिष्यामि वज् यस्यास्थिसम्भवम्
વજ્રથી આઘાત પામ્યો હોવા છતાં ગરુડ હસ્યો અને શુભ-લક્ષણ, મૃદુ વાણીમાં બોલ્યો— “જેનાં અસ્થિઓથી આ વજ્ર ઉત્પન્ન થયું છે, તે ઋષિનો હું નિશ્ચયે માન રાખીશ.”
Verse 21
वज्ञस्थ च करिष्यामि तवैव च शतक्रतो । एतत् पत्र त्यजाम्येकं॑ यस्यान्तं नोपलप्स्यसे
શતક્રતુ! તમારો અને તમારા વજ્રનો પણ હું આદર કરીશ. તેથી હું આ એક પંખો ત્યજી દઉં છું—જેનો અંત તમે શોધી શકશો નહીં.
Verse 22
न च वज्ननिपातेन रुजा मे5स्तीह काचन । एवमुक्क्त्वा ततः पत्रमुत्ससर्ज स पक्षिराट्,“तुम्हारे वज्ञके प्रहारसे मेरे शरीरमें कुछ भी पीड़ा नहीं हुई है।" ऐसा कहकर पक्षिराजने अपना एक पंख गिरा दिया
“તમારા વજ્રના પ્રહારથી મારા શરીરમાં અહીં જરા પણ પીડા નથી.” એમ કહી પક્ષિરાજે એક પંખો છોડી દીધો.
Verse 23
तदुत्सृष्टमभिप्रेक्ष्य तस्य पर्णमनुत्तमम् । हृष्टानि सर्वभूतानि नाम चक्रुर्गरुत्मत:,उस गिरे हुए परम उत्तम पंखको देखकर सब प्राणियोंको बड़ा हर्ष हुआ और उसीके आधारपर उन्होंने गरुडका नामकरण किया
તેના દ્વારા ત્યજાયેલું તે પરમ ઉત્તમ પંખો જોઈ સર્વ પ્રાણીઓ આનંદિત થયા; અને એ જ કૃત્યને આધાર બનાવી તેમણે તેનું નામ ‘ગરુત્માન’ રાખ્યું.
Verse 24
सुरूप॑ पत्रमालक्ष्य सुपर्णोडयं भवत्विति । तद् दृष्टवा महदाश्चर्य सहस्राक्ष: पुरन्दर: । खगो महदिदं भूतमिति मत्वाभ्यभाषत
તેના સુઘડ, સુંદર પાંખો જોઈને લોકો બોલ્યા—“જેનાં આવા સુંદર પર્ણ (પાંખ) છે, તે ‘સુપર્ણ’ નામે વિખ્યાત થાઓ.” આ મહાન આશ્ચર્ય જોઈ સહસ્રનેત્ર પુરંદર ઇન્દ્રએ મનમાં વિચાર્યું—“આ સામાન્ય ખગ નથી; ખગરূপે કોઈ મહાન સત્તા છે,” અને પછી તેણે કહ્યું।
Verse 25
शक्र उवाच बल॑ विज्ञातुमिच्छामि यत् ते परमनुत्तमम् | सख्यं चानन्तमिच्छामि त्वया सह खगोत्तम
શક્ર (ઇન્દ્ર) બોલ્યા—“હે ખગોત્તમ! તારો પરમ, અનુત્તમ બળ હું જાણવા ઇચ્છું છું; અને તારી સાથે અંત ન હોય એવી અનંત મિત્રતા પણ સ્થાપવા ઇચ્છું છું—જે કદી સમાપ્ત ન થાય.”
Verse 32
इस प्रकार श्रीमह्ोा भारत आदिपव॑के अन्तर्गत आस्तीकपवरमें गरुडचरित्रविषयक बत्तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના આદિપર્વના અંતર્ગત આસ્તીકપર્વમાં ગરુડચરિત્ર-વિષયક બત્રીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।
Verse 33
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सौपर्णे त्रयस्त्रिंशो5ध्याय:
ઇતિ શ્રીમહાભારતના આદિપર્વના આસ્તીકપર્વના સૌપર્ણ-પ્રકરણનો તેત્રીસમો અધ્યાય।
Verse 183
हरन्तममृतं रोषाद् गरुडं पक्षिणां वरम् | भगवान् विष्णुने गरुडको अपना ध्वज बना लिया--उन्हें ध्वजके ऊपर स्थान दिया और कहा--'इस प्रकार तुम मेरे ऊपर रहोगे।' तदनन्तर उन भगवान् नारायणसे “एवमस्तु' कहकर पक्षी गरुड वहाँसे वेग-पूर्वक चले गये। महान् वेगशाली गरुड उस समय वायुसे होड़ लगाते चल रहे थे। पक्षियोंके सरदार उन खगश्रेष्ठ गरडको अमृतका अपहरण करके लिये जाते देख इन्द्रने रोषमें भरकर उनके ऊपर वज़से आघात किया
શૌનકે કહ્યું—પક્ષીઓમાં શ્રેષ્ઠ ગરુડ જ્યારે અમૃત લઈને જઈ રહ્યા હતા, ત્યારે ક્રોધથી ભરાયેલા શક્ર ઇન્દ્રએ તેમના પર વજ્રનો પ્રહાર કર્યો. તે પહેલાં ભગવાન નારાયણ (વિષ્ણુ)એ ગરુડને પોતાનો ધ્વજ બનાવી લીધો હતો; ધ્વજના અગ્રભાગે તેમને સ્થાન આપી કહ્યું હતું—“આ રીતે તું મારા ઉપર નિવાસ કરશ.” ત્યારે ગરુડે “એવમસ્તુ” કહી સંમતિ આપી અને મહાવેગે ત્યાંથી નીકળી ગયા—જાણે પવન સાથે સ્પર્ધા કરતા હોય. ખગશ્રેષ્ઠ ગરુડ અમૃતનું અપહરણ કરીને લઈ જાય છે એમ જોઈ દેવરાજ ઇન્દ્ર રોષાવેશમાં તેમના પર તૂટી પડ્યા।
Frequently Asked Questions
The Nāgas must choose between expedient disruption of a hostile royal ritual (including coercive or lethal tactics) and dharma-aligned restraint, balancing collective preservation against actions that would intensify moral and social disorder.
Even under existential threat, counsel must weigh means as well as ends: policies that secure short-term advantage through adharmic escalation (e.g., brahma-hatyā or indiscriminate harm) risk compounding suffering and undermining legitimacy.
No explicit phalaśruti appears in this passage; the chapter functions as narrative-ethical scaffolding that clarifies why later resolution must occur through lawful intervention and persuasive speech rather than purely force-based prevention.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.