Adhyaya 229

Verse 1

अ-क्राछ एकोनत्रिशर्दाधिकद्वधिशततमो< ध्याय: जरिताका अपने बच्चोंकी रक्षाके लिये चिन्तित होकर विलाप करना वैशमग्पायन उवाच ततः प्रज्वलिते वह्लौ शार्कषकास्ते सुदु:खिता: । व्यथिता: परमोद्विग्ना नाधिजग्मु: परायणम्‌

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે જનમેજય! ત્યારબાદ જ્યારે અગ્નિ પ્રજ્વલિત થયો, ત્યારે તે શાર્ઙ્ગક બચ્ચાં અત્યંત દુઃખી થયા. વ્યથિત અને પરમ ઉદ્વિગ્ન બની તેઓને કોઈ આશ્રય મળ્યો નહીં.

Verse 2

निशम्य पुत्रकान्‌ बालान्‌ माता तेषां तपस्विनी । जरिता शोकदुः:खार्ता विललाप सुदु:ःखिता,उन बच्चोंको छोटे जानकर उनकी तपस्विनी माता शोक और दु:खसे आतुर हुई जरिता बहुत दुःखी होकर विलाप करने लगी

પુત્રો હજી બાળકો છે એમ સાંભળી તેમની તપસ્વિની માતા જરિતા શોક અને દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ અત્યંત દુઃખમાં વિલાપ કરવા લાગી.

Verse 3

जरितोवाच अयमन्निर्दहन्‌ कक्षमित आयाति भीषण: | जगत्‌ संदीपयन्‌ भीमो मम दुःखविवर्धन:

જરિતા બોલી—આ ભયંકર અગ્નિ ઝાડઝાંખરાં દહન કરતો કરતો અમારી તરફ જ આગળ વધે છે. જાણે આખા જગતને જ પ્રજ્વલિત કરી ભસ્મ કરી નાખશે. તેનો સ્વરૂપ વિકરાળ છે અને તે મારું દુઃખ જ વધારતો જાય છે.

Verse 4

इमे च मां कर्षयन्ति शिशवो मन्दचेतस: । अबह॒श्चविरणैहीना: पूर्वेषां न: परायणा:

આ અલ્પબુદ્ધિ શિશુઓ મને પોતાની તરફ ખેંચે છે. એમને હજી પાંખો ઊગી નથી અને પગમાં પણ બળ નથી; છતાં એ જ અમારા પૂર્વજોની વંશપરંપરાનો આધાર અને આશ્રય છે.

Verse 5

त्रासयंश्नायमायाति लेलिहानो महीरुहान्‌ । अजातफ फक्षाश्न सुता न शक्ता: सरणे मम

બધાને ભયભીત કરતી અને વૃક્ષોને ચાટતી આ અગ્નિજ્વાળા અમારી તરફ જ ધસી આવે છે. હાય! મારા બાળકો હજી પાંખ વિનાના છે; મારી સાથે ઉડીને આશ્રય લઈ શકતા નથી.

Verse 6

आदाय च न शक्नोमि पुत्रांस्तरितुमात्मना । नच त्यक्तुमहं शक्ता हृदयं दूयतीव मे,मैं स्वयं भी इन्हें लेकर इस आगसे पार नहीं हो सकूँगी। इन्हें छोड़ भी नहीं सकती। मेरे हृदयमें इनके लिये बड़ी व्यथा हो रही है

પુત્રોને લઈને પણ હું મારા બળે આ અગ્નિને પાર કરી શકતી નથી; અને તેમને ત્યજી દેવા પણ અસમર્થ છું. એમના માટે મારું હૃદય જાણે દહે છે.

Verse 7

क॑ तु जह्यामहं पुत्र कमादाय व्रजाम्पहम्‌ । कि नु मे स्यात्‌ कृतं कृत्वा मन्यध्वं पुत्रका: कथम्‌

હું કયા બાળકને છોડું અને કાને સાથે લઈ જાઉં? કયું કર્મ કરીને હું સાચે કૃતકૃત્ય બની શકું? મારા બાળકોએ, તમારું શું મત છે—હું શું કરું?

Verse 8

चिन्तयाना विमोक्षं वो नाधिगच्छामि किंचन । छादयिष्यामि वो गात्रै: करिष्ये मरणं सह

“I keep thinking of some way to free you, yet I can find nothing at all. Very well—then I shall cover you with my own limbs and meet death together with you.”

Verse 9

जरितारौ कुल॑ होतज्ज्येष्ठत्वेन प्रतिष्ठितम्‌ सारिसृक्‍्क: प्रजायेत पितृणां कुलवर्धन:

Vaiśaṃpāyana said: “Your harsh father had already departed after declaring this: ‘Jaritarī is the eldest and therefore established as the one who will bear the responsibility of protecting the lineage. The second son, Sārisṛkka, will be born as an increaser of the forefathers’ family. Stambhamitra will undertake austerities, and Droṇa will become foremost among the knowers of Brahman.’”

Verse 10

स्तम्बमित्रस्तप: कुर्याद्‌ द्रोणो ब्रह्म॒विदां वर: । इत्येवमुक्त्वा प्रययौ पिता वो निर्घण: पुरा

Vaiśaṃpāyana said: “Having spoken thus, your pitiless father departed long ago, O son: ‘Stambhamitra shall undertake austerities, and Droṇa shall become the foremost among knowers of Brahman.’” The statement frames a father’s harsh, duty-centered allocation of each son’s life-path, privileging lineage-protection and prescribed roles over tenderness.

Verse 11

कमुपादाय शकक्‍्येयं गन्तुं कष्टापदुत्तमा । कि नु कृत्वा कृतं कार्य भवेदिति च विह्नला । नापश्यत्‌ स्वधिया मोक्ष स्वसुतानां तदानलातू

Vaiśaṃpāyana said: Overwhelmed by the gravest distress, Jaritā thought, “Taking whom can I possibly cross this terrible danger? What should I do so that my duty is truly accomplished?” Thus, wavering and confused, she could not, by her own understanding, see any means of rescuing her sons from the fire at that moment.

Verse 12

वैशम्पायन उवाच एवं ब्रुवाणां शार्स्तिे प्रत्यूचुरथ मातरम्‌ | स्नेहमुत्सृज्य मातस्त्वं पत यत्र न हव्यवाट्‌

Vaiśampāyana said: As their mother spoke thus in lamentation, the young śārṅga-birds replied to her: “Mother, set aside your attachment and fly away to a place where there is no fire.”

Verse 13

अस्मास्विह विनष्टेषु भवितार: सुतास्तव । त्वयि मातर्विनष्टायां न नः स्यात्‌ कुलसंतति:

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—“માતા! અમે અહીં નષ્ટ થઈ જઈએ તો પણ તને બીજા પુત્રો થઈ શકે; પરંતુ તું, અમારી માતા, નષ્ટ થઈ જાય તો અમારા કુળની સંતતિ-પરંપરા જ લુપ્ત થઈ જશે.”

Verse 14

अन्ववेक्ष्यैतदुभयं क्षेमं स्थाद्‌ यत्‌ कुलस्य न: । तद्‌ वै कर्तु पर: कालो मातरेष भवेत्‌ तव,“माँ! इन दोनों बातोंपर विचार करके जिस प्रकार हमारे कुलका कल्याण हो, वही करनेको तुम्हारे लिये यह उत्तम अवसर है

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—“આ બન્ને વાતોનું વિચારપૂર્વક તોલમાપ કરીને અમારા કુળનું કલ્યાણ જે રીતે સુરક્ષિત થાય તે જ કર. માતા! તારા માટે આ જ કાર્ય કરવાનો સર્વોત્તમ અને નિર્ણાયક સમય છે.”

Verse 15

मा त्वं सर्वविनाशाय स्नेहं कार्षी: सुतेषु न: । न हीदं कर्म मोघं स्थाल्लोककामस्य नः पितु:

“અમારા પુત્રો પર એવો મોહ-સ્નેહ ન કર કે સૌનો વિનાશ થઈ જાય. ઉત્તમ લોકની ઇચ્છા ધરાવતા અમારા પિતાનું આ કર્મ વ્યર્થ ન ઠરે.”

Verse 16

जरितोवाच इदमाखोर्बिलं भूमौ वृक्षस्थास्य समीपत: । तदाविशध्वं त्वरिता वल्लेरत्र न वो भयम्‌

જરિતા બોલી—“મારા બાળકો! આ વૃક્ષની પાસે જમીનમાં ઉંદરનું બિલ છે. તમે તરત જ તેમાં પ્રવેશો. આ વેલથી ઢંકાયેલા ખાડામાં તમને આગનો ભય નહીં રહે.”

Verse 17

ततोऊहं पांसुना छिद्रमपिधास्यामि पुत्रका: । एवं प्रतिकृतं मन्‍्ये ज्वलत: कृष्णवर्त्मन:

પછી તેણીએ કહ્યું—“બાળકો! તમે અંદર પ્રવેશ્યા પછી હું આ બિલનું મોઢું ધૂળથી બંધ કરી દઈશ. ધુમાડાથી કાળી થયેલી માર્ગવાળી આ ધગધગતી આગથી આમ કરવાથી તમારો બચાવ થશે—એવો મને વિશ્વાસ છે.”

Verse 18

तत एष्याम्यतीतेडग्नौ विहन्तुं पांसुसंचयम्‌ । रोचतामेष वो वादो मीक्षार्थ च हुताशनात्‌,फिर आग बुझ जानेपर मैं धूल हटानेके लिये यहाँ आ जाऊँगी। आगसे बचनेके लिये मेरी यह बात तुमलोगोंको पसंद आनी चाहिये

પછી જ્યારે અગ્નિ શાંત થઈ જશે, ત્યારે હું ફરી અહીં આવી ધૂળનો ઢગલો દૂર કરી દઈશ. દહકતી આગથી તમારું રક્ષણ થાય એ માટે જ મારી આ વાત—તમને સ્વીકાર્ય થાઓ.

Verse 19

शाड्गका ऊचु. अबर्हन्‌ मांसभूतान्‌ न: क्रव्यादाखुर्विनाशयेत्‌ । पश्यमाना भयमिदं प्रवेष्टं नात्र शकनुम:

શાડ્ગકના બચ્ચાં બોલ્યા—અમે હજી પાંખ વિનાના બાળ છીએ; અમારું શરીર તો નરમ માંસનો પિંડ માત્ર છે. ઉંદર માંસભક્ષી છે—તે અમને નષ્ટ કરી નાખશે. આ ભય જોઈને અમે આ બિલ્લામાં પ્રવેશી શકતા નથી.

Verse 20

कथमन्निर्न नो धक्ष्येत्‌ कथमाखुर्न नाशयेत्‌ | कथं न स्यात्‌ पिता मोघ: कथं माता प्रियेत न:

અમે વિચારીએ છીએ—કઈ રીતે અગ્નિ અમને ન બળાવે, ઉંદર અમને ન નાશ કરે, અમારા પિતાનો સંતાનોત્પત્તિનો પ્રયત્ન નિષ્ફળ ન જાય, અને અમારી માતા પણ જીવતી રહી અમને પ્રિય રહે?

Verse 21

बिल आखोर्विनाश: स्यादग्नेराकाशचारिणाम्‌ । अन्ववेक्ष्यैतदुभयं श्रेयान्‌ दाहो न भक्षणम्‌

બિલ્લામાં રહીએ તો ઉંદરથી વિનાશ, અને આકાશમાં ઉડીયે તો અગ્નિથી વિનાશ. આ બંને પરિણામો વિચારીને, ઉંદરનું ભોજન બનવા કરતાં અગ્નિમાં દહન થવું જ અમને શ્રેયસ્કર લાગે છે.

Verse 22

गर्हितं मरणं न: स्थादाखुना भक्षिते बिले । शिष्टादिष्ट: परित्याग: शरीरस्य हुताशनात्‌

એવું ન થાય કે આ બિલ્લામાં ઉંદર દ્વારા ખવાઈ જઈને આપણું નિંદનીય મરણ થાય. શિષ્ટ અને ધર્મજ્ઞોએ તો અગ્નિ દ્વારા દેહત્યાગ કરવાનું જ વિહિત ગણાવ્યું છે.

Verse 229

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि मयदर्शनपर्वणि जरिताविलापे एकोनत्रिंशदधिकद्विशततमो<ध्याय:

આ રીતે શ્રીમહાભારતના આદિપર્વના મયદર્શનપર્વ અંતર્ગત ‘જરિતાવિલાપ’ પ્રસંગનો બે સો ઓગણત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થાય છે.