Adhyaya 209
Ādi-parva Adhyāya 209: Śaraṇāgati of the Cursed Apsarases; Nārītīrtha-prasiddhi; Arjuna’s Vimocana
Upa-parva: Tīrtha–Śāpa–Mokṣa Episode (Nārītīrtha-prasiddhi and Apsaras-śāpa-vimocana)
The chapter opens with a collective speaker (Varga) describing the group’s distress and their approach to a brāhmaṇa ascetic as a refuge. They confess moral error—pride in beauty and youth leading to improper conduct—and argue from dharma that women are not to be harmed, while also invoking the brāhmaṇa’s expected friendliness toward all beings and the obligation to protect those who surrender. Vaiśaṃpāyana then reports the brāhmaṇa’s gracious response. The brāhmaṇa articulates a conditional timeline and a concrete mechanism for their restoration: when someone lifts them from the water to land while they are seizing men like crocodiles, they will regain their original forms; he also asserts his commitment to truthfulness. He further declares that the associated sacred places will become renowned as “Nārītīrthas,” gaining purificatory status. The group departs, seeking rapid relief, and soon encounters Devarṣi Nārada, who, after hearing their account, directs them to five southern coastal tīrthas and prophesies that Arjuna (Dhanaṃjaya) will liberate them. The narrative confirms the prophecy: Arjuna releases them from the curse, they regain their bodies and disappear as before. After cleansing the tīrthas and taking leave, Arjuna proceeds to Maṇalūra to see Citrāṅgadā; the chapter closes by noting their son Babhruvāhana and Arjuna’s subsequent movement toward Gokarṇa.
Chapter Arc: नारद ऋषि उत्सव के शांत होते ही सुन्द और उपसुन्द के प्रस्थान का वृत्तांत उठाते हैं—दो दैत्य-भ्राता, वर-बल से उन्मत्त, त्रिलोकी को रौंदने निकल पड़ते हैं। → दैत्य-वृद्ध मंत्रियों और सुहृदों की अनुमति लेकर वे रात्रि में मघा नक्षत्र के योग में प्रस्थान करते हैं; गदा, पट्टिश, शूल, मुद्गर और कवचधारी विशाल दैत्यसेना उनके साथ चलती है। उनके आगमन और ब्रह्मा-वरदान का स्मरण कर देवगण त्रिविष्टप छोड़ ब्रह्मलोक की ओर पलायन करते हैं। सुन्द-उपसुन्द रूप बदल-बदल कर (हाथी, सिंह, व्याघ्र, अदृश्य) दुर्गम आश्रमों तक में छिपे मुनियों को खींचकर यमसदन भेजते हैं। → पृथ्वी का धर्म-तंत्र टूटता दिखता है—यज्ञ-स्वाध्याय रुक जाते हैं, द्विज और नृपति लुप्त-से हो जाते हैं, उत्सव-यज्ञ उजड़ जाते हैं; श्राद्ध, वषट्कार और मंगल का नाम मिटता है। उनके क्रूर कर्म को देखकर चन्द्र, सूर्य, ग्रह-तारा तक विषाद में डूबे प्रतीत होते हैं—मानो सृष्टि का प्रकाश भी भय से सिकुड़ गया हो। → समस्त दिशाओं को जीतकर वे निःसपत्न हो जाते हैं और कुरुक्षेत्र में अपना निवास जमाते हैं—विजय का शिखर, पर उसी में विनाश का बीज छिपा। → कुरुक्षेत्र में उनका अडिग पड़ाव संकेत देता है कि अब उनके अहंकार और वरदान की परीक्षा निकट है—कौन-सा कारण उन्हें स्वयं अपने ही हाथों टूटने को बाध्य करेगा?
Shlokas
Verse 1
अपन क्राता बछ। 5 नवाधिकद्विशततमो< ध्याय: सुन्द और उपसुन्दद्वारा क्रूरतापूर्ण कर्मोंसे त्रिलोकीपर विजय प्राप्त करना नारद उवाच उत्सवे वृत्तमात्रे तु त्रैलोक्याकाड्क्षिणावु भौ । मन्त्रयित्वा ततः सेनां तावाज्ञापयतां तदा
નારદે કહ્યું—હે યુધિષ્ઠિર! ઉત્સવ μόડું જ સમાપ્ત થતાં, ત્રિલોકને પોતાના અધિકારમાં લેવા ઇચ્છાથી તે બંનેએ પરસ્પર મંત્રણા કરી; પછી તરત જ સેનાને કૂચ કરવાની આજ્ઞા આપી।
Verse 2
सुहृद्धिरप्यनुज्ञाती दैत्यर्वृद्धैश्व मन्त्रिभि: । कृत्वा प्रास्थानिकं रात्रौ मघासु ययतुस्तदा
દૈત્યવૃદ્ધો અને તેમના મંત્રીઓની અનુમતિ મેળવી સુહૃદ્ધિએ પ્રસ્થાનસંબંધિત વિધિ કરી. પછી મઘા નક્ષત્રની રાત્રિએ તેઓ બંને નીકળી પડ્યા અને યાત્રા આરંભી.
Verse 3
गदापट्टिशधारिण्या शूलमुद्गरहस्तया । प्रस्थितौ सह वर्मिण्या महत्या दैत्यसेनया
તેમની સાથે ગદા, પટ્ટિશ, શૂલ, મુદ્ગર અને કવચથી સજ્જ દૈત્યોની વિશાળ સેના ચાલતી હતી. તે બંને એ જ સેનાની સાથે પ્રસ્થાન કરતા હતા. ચારણો વિજયસૂચક મંગળધ્વનિ અને સ્તુતિપાઠ કરતા તેમના ગુણ ગાતા ગાતા સાથે ચાલ્યા. આમ તે બંને દૈત્ય મહા ઉત્સાહથી આગળ વધ્યા.
Verse 4
मड़लै: स्तुतिभिश्चापि विजयप्रतिसंहितै: । चारणै: स्तूयमानौ तौ जग्मतु: परया मुदा
વિજયનિશ્ચયથી ભરેલા મંગળધ્વનિ અને સ્તુતિઓ સાથે, ચારણો દ્વારા સ્તુત થતાં તેઓ બંને પરમ આનંદથી આગળ વધ્યા.
Verse 5
तावन्तरिक्षमुत्प्लुत्य दैत्यौ कामगमावुभौ । देवानामेव भवनं जम्मतुर्युद्धदुर्मदौ
યુદ્ધના ઉન્માદથી મત્ત, ઇચ્છાનુસાર સર્વત્ર જઈ શકનારા તે બંને દૈત્ય આકાશમાં ઉછળી અને સૌપ્રથમ દેવતાઓના જ ભવન પર જઈ ચઢ્યા.
Verse 6
तयोरागमन ज्ञात्वा वरदानं च तत् प्रभो: । हित्वा त्रिविष्टपं जम्मुर्ब्रह्मलोक॑ तत: सुरा:,उनका आगमन सुनकर और ब्रह्माजीसे मिले हुए उनके वरदानका विचार करके देवतालोग स्वर्ग छोड़कर ब्रह्मलोकमें चले गये
તેમના આગમનનું જાણીને અને પ્રભુ દ્વારા અપાયેલ તેમના વરદાનનો વિચાર કરીને, દેવતાઓએ ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ) ત્યજી પછી બ્રહ્મલોકમાં પ્રસ્થાન કર્યું.
Verse 7
ताविन्द्रलोक॑ निर्जित्य यक्षरक्षोगणांस्तदा | खेचराण्यपि भूतानि जष्नतुस्तीतव्रविक्रमौ
પછી ઇન્દ્રલોકને જીતીને તે બે તીવ્ર પરાક્રમી દૈત્યોએ યક્ષ-રાક્ષસોના ગણોને તથા આકાશચારી અન્ય ભૂતોને પણ મારવા અને પીડા આપવા માંડ્યા।
Verse 8
अन्तर्भूमिगतान् नागाज्जित्वा तौ च महारथौ | समुद्रवासिनी: सर्वा म्लेच्छजातीर्विजिग्यतु:
તે બંને મહારથીઓએ પહેલાં ભૂમિના અંદરના પાતાળમાં વસતા નાગોને જીતી લીધા; ત્યારબાદ સમુદ્રકાંઠે વસતી સર્વ મ્લેચ્છ જાતિઓને પણ પરાજિત કરી।
Verse 9
ततः सर्वा महीं जेतुमारब्धावुग्रशासनौ । सैनिकांश्व समाहूय सुतीक्ष्णं वाक्यमूचतु:
ત્યારબાદ ઉગ્ર શાસન કરનારા તે બંને દૈત્ય સમગ્ર પૃથ્વી જીતવા માટે પ્રવૃત્ત થયા; પોતાના સૈનિકોને બોલાવી તેમણે અત્યંત કઠોર વચનો કહ્યા।
Verse 10
राजर्षयो महायज्ञै्हव्यकव्यैद्धिजातय: । तेजो बलं च देवानां वर्धयन्ति श्रियं तथा
નારદે કહ્યું— “આ પૃથ્વી પર ઘણા રાજર્ષિ અને દ્વિજ બ્રાહ્મણો વસે છે; તેઓ મહાયજ્ઞો કરીને તથા હવ્ય-કવ્ય અર્પણ કરીને દેવતાઓનું તેજ, બળ અને શ્રી પણ વધારતા રહે છે.”
Verse 11
तेषामेवंप्रवृत्तानां सर्वेषामसुरद्धिषाम् । सम्भूय सर्वैरस्माभि: कार्य: सर्वात्मना वध:
નારદે કહ્યું— “આ રીતે યજ્ઞાદિ કર્મોમાં પ્રવૃત્ત રહેનારા તે બધા અસુરોના દ્વેષી છે. તેથી આપણે સૌએ એકત્ર થઈ, સંપૂર્ણ દૃઢનિશ્ચયથી, તેમનો સર્વથા વધ કરવો જોઈએ.”
Verse 12
एवं सर्वान् समादिश्य पूर्वतीरे महोदथे: । क्रूरां मतिं समास्थाय जग्मतु: सर्वतोमुखौ,समुद्रके पूर्वतटपर अपने समस्त सैनिकोंको ऐसा आदेश देकर मनमें क्रूर संकल्प लिये वे दोनों भाई सब ओर आक्रमण करने लगे
મહાસાગરના પૂર્વ કિનારે પોતાની સમગ્ર સેનેને આ રીતે આદેશ આપી, મનમાં ક્રૂર સંકલ્પ ધારણ કરીને તે બંને ભાઈ સર્વ દિશાઓમાં આક્રમણ કરવા નીકળી પડ્યા.
Verse 13
यज्जैर्यजन्ति ये केचिद् याजयन्ति च ये द्विजा: । तान् सर्वान् प्रसभं हत्वा बलिनौ जग्मतुस्तत:
જે લોકો યજ્ઞ કરતા અને જે દ્વિજ બ્રાહ્મણો આચાર્ય બની યજ્ઞ કરાવતા—તેમને સૌને બળપૂર્વક મારીને તે બંને મહાબલી દૈત્ય આગળ વધ્યા.
Verse 14
आश्रमेष्वग्निहोत्राणि मुनीनां भावितात्मनाम् | गृहीत्वा प्रक्षिपन्त्यप्सु विश्रब्धं सैनिकास्तयो:
તેમના સૈનિકો શુદ્ધાત્મા મુનિઓના આશ્રમોમાં જઈ અગ્નિહોત્રની સામગ્રી ઉપાડી લેતા અને નિર્ભયપણે તેને પાણીમાં ફેંકી દેતા.
Verse 15
तपोधनैश्व ये क्रुद्धद: शापा उक्ता महात्मभि: । नाक्रामन्त तयोस्तेडपि वरदाननिराकृता:
તપસ્યાધન મહાત્માઓએ ક્રોધમાં આપેલા શાપો પણ તેમને લાગ્યા નહીં; કારણ કે દૈત્યોને મળેલા વરદાનો એ શાપોને પણ નિષ્ફળ કરી દીધા હતા.
Verse 16
नाक्रामन्त यदा शापा बाणा मुक्ता: शिलास्विव । नियमान् सम्परित्यज्य व्यद्रवन्त द्विजातय:
જ્યારે શાપો તેમને અટકાવી ન શક્યા—જાણે પથ્થર પર છોડેલા બાણ—ત્યારે દ્વિજજન પોતાના નિયમધર્મ ત્યજી ત્યાંથી ભાગી ગયા.
Verse 17
पृथिव्यां ये तप:सिद्धा दान्ता: शमपरायणा: । तयोर्भयाद् दुद्गर॒ुवुस्ते वैनतेयादिवोरगा:
પૃથ્વી પર જે તપઃસિદ્ધ, જિતેન્દ્રિય અને શમપરાયણ મહાત્માઓ હતા, તેઓ પણ તે બે દૈત્યોના ભયથી એમ જ ભાગી જતા—જેમ વૈનતેય (ગરુડ) નજીક આવે ત્યારે સર્પો છૂટા પડી જાય છે.
Verse 18
मथितैराश्रमैर्भग्नैर्विकीर्णकलशखुवै: । शून्यमासीज्जगत् सर्व कालेनेव हतं तदा
આશ્રમો મથાઈને તૂટી પડ્યા, કલશ અને જલપાત્રો ભાંગી ને વિખેરાઈ ગયા; ત્યારે આખું જગત જાણે કાળે જ હણી નાખ્યું હોય તેમ સૂનું થઈ ગયું.
Verse 19
ततो राजन्नदृश्यद्धिऋ्षिभिश्व महासुरौ । उभौ विनिश्चयं कृत्वा विकुर्वाते वधैषिणां
પછી, રાજન, જ્યારે તે બે મહાસુર ઋષિઓને દેખાયા નહીં, ત્યારે વધની ઇચ્છાથી બંનેએ એક નિર્ણય કરીને રૂપાંતર કરવાનું શરૂ કર્યું અને અનેક જીવજંતુઓનાં રૂપ ધારણ કરવા લાગ્યા.
Verse 20
प्रभिन्नकरटौ मत्तौ भूत्वा कुड्जरखूपिणौ । संलीनमपि दुर्गेषु निन्यतुर्यमसादनम्,कठिन-से-कठिन स्थानमें छिपे हुए मुनिको भी वे मद बहानेवाले मतवाले हाथीका रूप धारण करके यमलोक पहुँचा देते थे
તેઓ કપોળમાંથી મદ ઝરતા ઉન્મત્ત હાથીઓનું રૂપ ધારણ કરીને, દુર્ગમ સ્થાનોમાં છુપાયેલા મુનિને પણ ખેંચી યમસદન સુધી લઈ જતા.
Verse 21
सिंहौ भूत्वा पुनर्व्याप्रौ पुनश्चान्तर्हितावुभौ । तैस्तैरुपायैस्तौ क्रूरावृषीन् दृष्टवा निजघ्नतु:
તેઓ ક્યારેક સિંહ બનતા, ક્યારેક વાઘ બનતા અને ફરી બંને અદૃશ્ય થઈ જતા. આવા વિવિધ ઉપાયોથી તે ક્રૂર દૈત્યો ઋષિઓને જ્યાં જોયા ત્યાં જ મારી નાખતા. પરિણામે પૃથ્વી પર યજ્ઞ અને સ્વાધ્યાય બંધ થઈ ગયા; રાજર્ષિ અને બ્રાહ્મણો નષ્ટ થયા, અને યાત્રા, વિવાહ વગેરે મંગલકર્મો—યજ્ઞો સહિત—સંપૂર્ણ રીતે અટકી ગયા.
Verse 22
निवृत्तयज्ञस्वाध्याया प्रणष्टनूपतिद्विजा । उत्सन्नोत्सवयज्ञा च बभूव वसुधा तदा
નારદે કહ્યું—ત્યારે પૃથ્વી પતન પામી. યજ્ઞકર્મ અને વેદાધ્યયન અટકી ગયા; રાજાઓ અને બ્રાહ્મણો નાશ પામ્યા; અને ઉત્સવો—તેમને ધારણ કરનારા યજ્ઞો સહિત—સંપૂર્ણ રીતે બુઝી ગયા.
Verse 23
हाहाभूता भयार्ता च निवृत्तविपणापणा । निवृत्तदेवकार्या च पुण्योद्वाहविवर्जिता
નારદે કહ્યું—સર્વત્ર હાહાકાર અને ભયગ્રસ્ત આર્તનાદ જ સંભળાતો હતો. વેપાર-વહિવટ ઠપ થઈ ગયો; બજારો સૂના થઈ ગયા. દેવકાર્ય બંધ થયા; અને લગ્નાદિ શુભ પુણ્યકર્મો ત્યજી દેવામાં આવ્યા.
Verse 24
निवृत्तकृषिगोरक्षा विध्वस्तनगराश्रमा | अस्थिकड्कालसंकीर्णा भूर्बभूवोग्रदर्शना
નારદે કહ્યું—કૃષિ અને ગોરક્ષા બંધ થઈ ગઈ; નગરો અને આશ્રમો ધ્વસ્ત થઈ ગયા. પૃથ્વી સર્વત્ર હાડકાં અને કંકાલોથી છવાઈ ગઈ; તેને જોવું પણ ભયાનક બન્યું.
Verse 25
निवृत्तपितृकार्य च निर्वषट््कारमज्लम् । जगत् प्रतिभयाकारं दुष्प्रेक्षष्म भवत् तदा
નારદે કહ્યું—પિતૃકાર્ય પણ બંધ થઈ ગયું; ‘વષટ્’નો ઉચ્ચાર અને સર્વ મંગલાચાર લુપ્ત થઈ ગયા. જગત ભયાનક રૂપે દેખાવા લાગ્યું; તેને જોવું પણ કઠિન બન્યું.
Verse 26
चन्द्रादित्यौ ग्रहास्तारा नक्षत्राणि दिवौकस: । जम्मुर्विषादं तत् कर्म दृष्टवा सुन्दोपसुन्दयो:
નારદે કહ્યું—સુંદ અને ઉપસુંદના તે ભયાનક કર્મને જોઈ ચંદ્ર-સૂર્ય, ગ્રહો, તારાઓ, નક્ષત્રો અને સ્વર્ગવાસી દેવતાઓ પણ ઘોર વિષાદમાં ડૂબી ગયા.
Verse 27
एवं सर्वा दिशो दैत्यौ जित्वा क्रूरेण कर्मणा । निःसपत्नौ कुरुक्षेत्रे निविशमभिचक्रतु:
આ રીતે તે બંને દૈત્યોએ ક્રૂર કર્મોથી સર્વ દિશાઓ જીત્યાં અને નિઃસ્પર્ધ બની કુરુક્ષેત્રમાં નિવાસ સ્થાપ્યો।
Verse 209
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि विदुरागमनराज्यलम्भपर्वणि सुन्दोपसुन्दोपाख्याने नवाधिकद्धिशततमो< ध्याय:
આ રીતે શ્રીમહાભારતના આદિપર્વમાં, વિદુરાગમન-રાજ્યલંભપર્વ અંતર્ગત સુન્દ-ઉપસુન્દ ઉપાખ્યાન વિષયક બે સો નવમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।
Frequently Asked Questions
The dilemma centers on how a dharma-minded authority should respond to wrongdoing by vulnerable petitioners: the women admit misconduct yet claim protection through śaraṇāgati and the norm of restraint, requiring a response that balances accountability with non-harm and refuge-duty.
The chapter foregrounds that ethical speech and action—truthfulness, protection of those who surrender, and restraint—can transform punitive trajectories into conditional rehabilitation, while sacred geography preserves moral memory through named tīrthas.
Rather than a formal phalaśruti, the text offers an etiological meta-layer: the declaration that these sites will be famed as Nārītīrthas and become purifying, implying enduring religious significance attached to understanding and remembering the episode.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.