Adhyaya 199
खाण्डवप्रस्थप्रवेशः तथा इन्द्रप्रस्थनिर्माणवर्णनम् | Entry into Khāṇḍavaprastha and Description of Indraprastha’s Founding
Upa-parva: Khāṇḍavaprastha–Indraprastha Niveśa (Settlement and City-Founding Episode)
The chapter presents a sequence of diplomatic assent and administrative transition. Drupada affirms the counsel received and expresses satisfaction with the newly formed relationship, indicating that initiation of travel should align with Yudhiṣṭhira’s judgment and with Kṛṣṇa’s approval. Yudhiṣṭhira responds with a posture of deference, signaling coordinated decision-making. With Drupada’s permission, the Pāṇḍavas, accompanied by Kṛṣṇa, Vidura, Draupadī, and Kuntī, proceed to Hāstinapura, where public enthusiasm frames their return as socially restorative. They offer formal respects to Dhṛtarāṣṭra, Bhīṣma, and other elders; after rest, Dhṛtarāṣṭra instructs them to avoid renewed discord and to enter Khāṇḍavaprastha upon receiving half the kingdom, emphasizing security under Arjuna’s protection. The Pāṇḍavas accept, depart to the formidable forested region, and develop a fortified, prosperous city described through extensive urban imagery—moats, gates, armaments, planned roads, residences, gardens, lakes, and the influx of learned and commercial populations—culminating in Indraprastha’s splendor. After settling them, Kṛṣṇa, with Balarāma, returns to Dvāravatī with the Pāṇḍavas’ consent.
Chapter Arc: लाक्षागृह की ज्वाला से बचकर पाण्डवों के जीवित रहने और द्रौपदी-स्वयंवर में अर्जुन द्वारा लक्ष्य-वेध की गुप्त खबर हस्तिनापुर पहुँचती है—और उसी क्षण कौरव-सभा में भय, ईर्ष्या और अविश्वास की आँधी उठती है। → दुर्योधन अपने भाइयों और कर्ण-शकुनि के साथ पाण्डवों की बढ़ती कीर्ति का लेखा-जोखा रखता है—अर्जुन की धनुर्धरता, भीम की रण-उग्रता, और द्रुपद से उनका संधि-संबंध; वह धृतराष्ट्र की ‘पाण्डव-प्रेम’ प्रवृत्ति को भी अपने मार्ग की सबसे बड़ी बाधा मानता है। → दुर्योधन स्पष्ट शब्दों में नीति-आवरण हटाकर कहता है कि समय आ गया है—पाण्डवों को पुत्र-बल-बान्धव सहित बढ़ने से पहले रोकना होगा; ‘अन्य कार्य’ छोड़कर ‘बल-विघात’ का उपाय ही नित्य करना चाहिए। → सभा में निर्णय का बीज पड़ता है: पाण्डवों के उत्कर्ष को राज्य-नीति के नाम पर नियंत्रित/कुचलने की योजना बनती है, और धृतराष्ट्र के मन को साधने की आवश्यकता स्वीकार की जाती है। → दुर्योधन की यह उग्र सलाह आगे किस रूप में कार्य-योजना बनेगी—कूटनीति, छल, या खुला वैर—यह प्रश्न अगले प्रसंग पर टिका रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
अपर बक। ] अिफकशशाएड< (विदुरागमनराज्यलम्भपर्व) नवनवत्यधिकशततमोड ध्याय: पाण्डवोंके विवाहसे दुर्योधन आदिकी चिन्ता
વૈશંપાયને કહ્યું— ત્યારબાદ રાજાઓને તેમના વિશ્વસનીય ગુપ્તચરો દ્વારા સાચો સમાચાર પહોંચ્યો કે શુભલક્ષણાવાળી દ્રૌપદીનું વિધિપૂર્વક પાંડવો—પાંચેય—સાથે પતિરૂપે લગ્ન થયું છે.
Verse 2
येन तद् धनुरादाय लक्ष्यं विद्धं महात्मना । सोर्डर्जुनो जयतां श्रेष्ठी महाबाणधनुर्धर:
જેણે તે ધનુષ ઉઠાવી લક્ષ્યને ભેદ્યું, તે મહાત્મા બીજો કોઈ નહીં—સ્વયં અર્જુન; વિજયીઓમાં શ્રેષ્ઠ અને મહાબાણ-ધનુર્ધર.
Verse 3
य: शल्यं मद्रराजं वै प्रोत्क्षिप्पापातयद् बली । त्रासयामास संक्रुद्धो वृक्षेण पुरुषान् रणे
જે બલવાન વીર મદ્રરાજ શલ્યને ઉઠાવી ધરતી પર પટક્યો અને ક્રોધમાં વૃક્ષને શસ્ત્ર બનાવી રણમાં પુરુષોને ત્રસ્ત કરી દીધા—તે મહાબલી ભીમસેન; જે શત્રુસેનાના હાથી-ઘોડા વગેરેને પણ ઢાળી દે અને જેના સ્પર્શમાત્રથી ભય ઉપજે.
Verse 4
न चास्य सम्भ्रम: कश्चिदासीत् तत्र महात्मन: । स भीमो भीमसंस्पर्श: शत्रुसेनाड्रपातन:
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—તે ક્ષણે તે મહાત્મા વીરના મનમાં લેશમાત્ર પણ ગભરાટ ન હતો. તે ભીમ—સ્પર્શમાત્રે ભયંકર, શત્રુસેનાના દર્પને પાતાળે પાડનાર—રણના ઘમાસાણમાં પણ અચલ ધૈર્યથી ઊભો રહ્યો; કારણ કે સાચું બળ યુદ્ધના દબાણમાં પણ મનની સ્થિરતા છે.
Verse 5
ब्रह्मरूपधराउचदूत्वा प्रशान्तान् पाण्डुनन्दनान् | कौन्तेयान् मनुजेन्द्राणां विस्मप: समजायत
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—જ્યારે જાહેર થયું કે બ્રાહ્મણવેશમાં શાંતભાવથી બેઠેલા તે વીર હકીકતમાં પાંડુનંદન, કુંતીપુત્ર પાંડવો છે, ત્યારે ત્યાં એકત્ર થયેલા રાજાઓમાં મહા આશ્ચર્ય ઊભું થયું.
Verse 6
सपुत्रा हि पुरा कुन्ती दग्धा जतुगृहे श्रुता । पुनर्जातानिव च तांस्ते5मन्यन्त नराधिपा:
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—પહેલાં તેમણે સાંભળ્યું હતું કે કુંતી પુત્રો સહિત લાક્ષાગૃહમાં દગ્ધ થઈ ગઈ. હવે તેઓ જીવિત છે એવું સાંભળીને તે નરાધિપોએ પાંડવોને જાણે પુનર્જન્મ પામ્યા હોય તેમ માન્યા.
Verse 7
धिगकुर्वस्तदा भीष्म॑ धृतराष्ट्रं च कौरवम् | कर्मणातिनृशंसेन पुरोचनकृतेन वै,पुरोचनके किये हुए अत्यन्त क्रूरतापूर्ण कर्मका स्मरण हो आनेसे उस समय सभी नरेश कुरुवंशी धृतराष्ट्र तथा भीष्मको धिक्कारने लगे
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—પુરોચનાએ કરેલા તે અત્યંત ક્રૂર કર્મનું સ્મરણ થતાં જ, તે સમયે એકત્ર રાજાઓ ભીષ્મ અને કુરુવંશીય ધૃતરાષ્ટ્રને ‘ધિક્!’ કહી ધિક્કારવા લાગ્યા.
Verse 8
(धार्मिकान् वृत्तसम्पन्नान् मातु: प्रियहिते रतान् । यदा तानीदृशान् पार्थनुत्सादयितुमिच्छति ।।
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—“ધર્માત્મા, સદાચારસંપન્ન અને માતાને પ્રિય તથા હિતમાં રત એવા પાર્થોને પણ જો ધૃતરાષ્ટ્ર નષ્ટ કરવા ઇચ્છે, તો તેના કરતાં વધુ નિંદનીય કોણ?”
Verse 9
अथ दुर्योधनो राजा विमना भ्रातृभि: सह । अश्वत्थाम्ना मातुलेन कर्णेन च कृपेण च
વૈશંપાયન બોલ્યા— ત્યાર પછી રાજા દુર્યોધન મનથી ખિન્ન થઈ પોતાના ભાઈઓ સાથે, અશ્વત્થામા, મામા શકુની, કર્ણ અને કૃપાચાર્ય સાથે પરત નીકળ્યો. દ્રુપદકન્યા કૃષ્ણાએ શ્વેતવાહન અર્જુનના ગળામાં જયમાળા પહેરાવી તેને વર્યો—આ દૃશ્ય પોતાની આંખે જોઈ દુર્યોધનનું હૃદય શોક અને લજ્જાથી ભરાઈ ગયું. તે સાથીઓ સાથે હસ્તિનાપુર તરફ વળી ગયો।
Verse 10
विनिवृत्तो वृतं दृष्टवा द्रौपद्या श्वेतवाहनम् । त॑ तु दुःशासनो व्रीडन् मन्दं मन्दमिवाब्रवीत्
વૈશંપાયન બોલ્યા— પરત ફરતાં દ્રૌપદીએ વરેલા શ્વેતવાહન અર્જુનને જોઈ દુઃશાસન લજ્જિત થયો અને ધીમે ધીમે, મંદ સ્વરે બોલવા લાગ્યો।
Verse 11
यद्यसौ ब्राह्मणो न स्याद् विन्देत द्रौपदी न सः । नहितं तत्त्वतो राजन वेद कश्चिद् धनंजयम्
“ભાઈ! જો તે બ્રાહ્મણના વેશમાં ન હોત, તો દ્રૌપદી તેને ન મળત. રાજન! ખરેખર કોઈએ પણ તેને ધનંજય (અર્જુન) તરીકે ઓળખ્યો નથી.”
Verse 12
दैवं च परमं मन्ये पौरुषं चाप्यनर्थकम् | धिगस्तु पौरुषं तात ध्रियन्ते यत्र पाण्डवा:
“હું તો દૈવને પરમ માનું છું અને પુરુષાર્થને પણ નિષ્ફળ. તાત! જ્યાં પાંડવો હજી સુધી જીવતા ટક્યા છે ત્યાં આપણા પુરુષાર્થને ધિક્કાર!”
Verse 13
एवं सम्भाषमाणास्ते निन्दन्तश्न पुरोचनम् । विविशुर्हास्तिनपुरं दीना विगतचेतस:
આ રીતે પરસ્પર વાતો કરતાં અને પુરોચનાની નિંદા કરતાં, તે બધા કૌરવો દીન બની, ચિત્તથી વ્યાકુળ થઈ હસ્તિનાપુરમાં પ્રવેશ્યા. પાંડવોની સફળતા જોઈ તેમનું ધૈર્ય ટકી ન રહ્યું।
Verse 14
त्रस्ता विगतसंकल्पा दृष्ट्वा पार्थानू महौजस: । मुक्तान् हव्यभुजश्चैव संयुक्तान् टद्रुपदेन च
વૈશંપાયન બોલ્યા— લાખાગૃહની સર્વભક્ષી આગમાંથી બચી નીકળેલા મહાબલી પાંડવ ભાઈઓને અને હવે રાજા દ્રુપદ સાથે જોડાયેલા તેમને પોતાની આંખે જોઈ કૌરવો ભયથી કંપી ઉઠ્યા. તેમનો સંકલ્પ તૂટી ગયો અને તેમની આશા નિરાશામાં ફેરવાઈ ગઈ.
Verse 15
धृष्टय्युम्न॑ तु संचिन्त्य तथैव च शिखण्डिनम् | द्रुपदस्यात्मजांश्षान्यान् सर्वयुद्धविशारदान्
વૈશંપાયન બોલ્યા— ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, તેમજ શિખંડી અને દ્રુપદના અન્ય પુત્રો—જે સર્વ યુદ્ધકલાઓમાં નિપુણ હતા—એવું વિચારી કૌરવો ભયથી ઘેરાઈ ગયા. કુંતીપુત્રો સાથે આવા વીરો જોડાયા છે એમ જાણીને તેમની આશા નિરાશામાં ફેરવાઈ ગઈ.
Verse 16
विदुरस्त्वथ तां भ्रुत्वा द्रौपदी पाण्डवैर्वृतान् । व्रीडितान् धार्तराष्ट्रांक्ष भग्नदर्पानुपागतान्
વૈશંપાયન બોલ્યા— વિદુરે જ્યારે સાંભળ્યું કે પાંડવોએ દ્રૌપદી પ્રાપ્ત કરી છે અને ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો ગર્વભંગથી લજ્જિત થઈ પાછા ફર્યા છે, ત્યારે તેઓ મનમાં અત્યંત પ્રસન્ન થયા. પછી તેઓ ધૃતરાષ્ટ્ર પાસે જઈ આશ્ચર્યભરી વાણીમાં બોલ્યા—“મહારાજ! અહોભાગ્ય, કુરુવંશની વૃદ્ધિ થઈ રહી છે.”
Verse 17
ततः प्रीतमना: क्षत्ता धृतराष्ट्र विशाम्पते । उवाच दिष्टया कुरवो वर्धन्त इति विस्मित:
ત્યારે પ્રસન્નમન ક્ષત્તા વિદુર, હે પ્રજાપતિ ધૃતરાષ્ટ્ર, આશ્ચર્યથી બોલ્યા—“દિષ્ટ્યા કુરુઓ વધે છે.”
Verse 18
| 4९ ' | (2.० ! हू हे | वैचित्रवीर्यस्तु वचो निशम्य विदुरस्य तत् | अब्रवीत् परमप्रीतो दिष्टया दिष्टयेति भारत
ભારત! વિદુરના તે વચન સાંભળી વિચિત્રવીર્યનંદન ધૃતરાષ્ટ્ર પરમ પ્રસન્ન થઈ બોલી ઊઠ્યા—“દિષ્ટ્યા! દિષ્ટ્યા!”
Verse 19
मन्यते स वृतं पुत्र ज्येष्ठं द्रपदकन्यया । दुर्योधनमविज्ञानात् प्रज्ञाचक्षुनरिश्वर:,उस अंधे नरेशने अज्ञानवश यह समझ लिया कि “ट्रुपदकन्याने मेरे ज्येष्ठ पुत्र दुर्योधनका वरण किया है”
અજ્ઞાનથી અંધ થયેલો તે નરાધિપ—‘પ્રજ્ઞાચક્ષુ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ હોવા છતાં—ભ્રમવશ માન્યો કે દ્રુપદકન્યાએ તેના જ્યેષ્ઠ પુત્ર દુર્યોધનને જ વર્યો છે।
Verse 20
अथ त्वाज्ञापयामास द्रौपद्या भूषणं बहु । आनीयतां वै कृष्णेति पुत्र दुर्योधनं तदा
પછી તેણે આજ્ઞા આપી—“દ્રૌપદી માટે ઘણાં આભૂષણો લાવો; અને કૃષ્ણા (દ્રૌપદી)ને મારા પુત્ર દુર્યોધન સાથે મહોત્સવપૂર્વક નગરમાં લાવો।”
Verse 21
अथास्य पश्चाद् विदुर आचख्यौ पाण्डवान् वृतान् | सर्वान् कुशलिनो वीरान् पूजितान् द्रपदेन ह
પછી વિદુરે તેને જણાવ્યું કે પાંડવોનું જ વરણ થયું છે—તે બધા વીરો કુશળ છે અને દ્રુપદ દ્વારા પૂજિત થઈ ત્યાં નિવાસ કરે છે।
Verse 22
तेषां सम्बन्धिनश्वान्यान् बहूनू बलसमन्वितान् । समागतान् पाण्डवेयैस्तस्मिन्नेव स्वयंवरे
એ જ સ્વયંવરમાં તેમના અન્ય ઘણા સંબંધીઓ પણ—મોટી સૈન્યશક્તિથી સંપન્ન—એકત્ર થયા અને પાંડવોને સ્નેહપૂર્વક મળ્યા।
Verse 23
(एतच्छुत्वा तु वचनं विदुरस्य नराधिप: । आकार च्छादनार्थ तु दिष्टया दिष्टयेति चाब्रवीत् ।।
વિદુરનું વચન સાંભળીને નરાધિપે પોતાના બદલાયેલા ભાવ છુપાવવા માટે કહ્યું—“અહો ભાગ્ય! અહો ભાગ્ય!” ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા—“વિદુર, તારો કલ્યાણ થાઓ; જો પાંડવો ખરેખર જીવિત હોય તો એ મહાન આનંદની વાત છે. કુંતી નિશ્ચયે સાધ્વી છે; અને દ્રુપદ સાથે જે સંબંધ બંધાયો છે તે આપણાં માટે અત્યંત ઇચ્છનીય છે. દ્રુપદ વસુના ઉત્તમ અને માન્ય કુળમાં જન્મેલા છે; વ્રત, વિદ્યા અને તપમાં તેઓ પ્રગટ છે અને રાજાઓમાં અગ્રગણ્ય ધુરંધર છે. તેમના પુત્રો અને પૌત્રો સૌ ઉત્તમ વ્રત-આચરણવાળા છે; અને તેમના અન્ય ઘણા સંબંધીઓ પણ અતિ મહાબલવાન છે. પાંડુના પુત્રો જેમ છે તેમ જ—અથવા તેથી પણ વધુ—મારા છે; અને તેમના પ્રત્યે મારી જે વધુ આત્મીય બુદ્ધિ છે, તે પણ સાંભળ।”
Verse 24
यत् ते कुशलिनो वीरा मित्रवन्तश्न पाण्डवा: । तेषां सम्बन्धिनश्नान्ये बहवश्ष महाबला:
ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા—તે વીરસ્વરૂપ પાંડવો કુશળ છે, સુરક્ષિત અને સમૃદ્ધ થઈ રહ્યા છે, અને તેમને મિત્રોની સહાય પણ પ્રાપ્ત થઈ છે. વધુમાં, અનેક મહાબલી રાજાઓ પણ સગાસંબંધના બંધનથી તેમની સાથે જોડાતા જાય છે.
Verse 25
को हि द्रुपदमासाद्य मित्र क्षत्त: सबान्धवम् | न बुभूषेद् भवेनार्थी गतश्रीरपि पार्थिव:
ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા—વિદુર! જેની શ્રી નષ્ટ થઈ ગઈ હોય એવો કયો રાજા, જરૂરતમાં હોવા છતાં, સગાં-સંબંધીઓ સાથે દ્રુપદને મિત્રરૂપે પ્રાપ્ત કરીને જીવવા ઇચ્છશે નહીં? એવી મૈત્રી જ પુનઃસ્થાપનનું સાધન બને છે.
Verse 26
वैशम्पायन उवाच त॑ तथा भाषमाणं तु विदुर: प्रत्यभाषत । नित्यं भवतु ते बुद्धिरेषा राजज्छतं समा: । इत्युक्त्वा प्रययौ राजन् विदुर: स्वं निवेशनम्
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—જનમેજય! આ રીતે બોલતા રાજા ધૃતરાષ્ટ્રને વિદુરે ઉત્તર આપ્યો—“મહારાજ! તમારી આ બુદ્ધિ સો વર્ષ સુધી એવી જ અચળ રહે.” એટલું કહી, રાજન, વિદુર પોતાના નિવાસે ચાલ્યા ગયા.
Verse 27
ततो दुर्योधनश्लापि राधेयश्व विशाम्पते । धृतराष्ट्रमुपागम्य वचोड<ब्रूतामिदं तदा,जनमेजय! तदनन्तर दुर्योधन और कर्णने धृतराष्ट्रकरे पास आकर यह बात कही --
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—જનમેજય! ત્યારબાદ, હે પ્રજાપતે, દુર્યોધન અને રાધેય કર્ણ ધૃતરાષ્ટ્ર પાસે જઈ તે સમયે આ વચનો બોલ્યા.
Verse 28
संनिधौ विदुरस्य त्वां दोषं वक्तुं न शक्नुव: । विविक्तमिति वक्ष्याव: कि तवेदं चिकीर्षितम्
દુર્યોધન અને કર્ણ બોલ્યા—મહારાજ! વિદુરની હાજરીમાં અમે આપનો દોષ કહી શકતા નથી. પરંતુ હવે એકાંત છે, તેથી કહીએ છીએ—આપ શું કરવા ઇચ્છો છો? આપ શત્રુઓની ઉન્નતિને જ પોતાની ઉન્નતિ સમજી બેઠા છો, અને વિદુરની સામે અમારા વૈરીઓની વારંવાર અતિશય પ્રશંસા કરો છો.
Verse 29
सपत्नवृद्धिं यत् तात मन्यसे वृद्धिमात्मन: । अभिष्टौषि च यत् क्षत्तु: समीपे द्विषतां वर
વૈશંપાયન બોલ્યા—તાત! તમે શત્રુઓની વૃદ્ધિને જ પોતાની વૃદ્ધિ માનવા લાગ્યા છો; અને વિદુરની સમક્ષ અમારા પ્રત્યે દ્વેષ ધરાવનારાઓમાં જે શ્રેષ્ઠ છે તેની પણ બહુ-બહુ પ્રશંસા કરો છો. વિદુરની નજીક અમે તમારો દોષ ખુલ્લેઆમ કહી શકતા નથી; પરંતુ હવે એકાંતમાં પૂછીએ છીએ—તમે શું કરવા ઇચ્છો છો?
Verse 30
अन्यस्मिन् नृप कर्तव्ये त्वमन्यत् कुरुषेडनघ । तेषां बलविघातो हि कर्तव्यस्तात नित्यश:
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે નિષ્પાપ નૃપ! જ્યારે કરવાનું કંઈક બીજું હોય ત્યારે તમે બીજું જ કરો છો. તાત! અમારા માટે તો યોગ્ય માર્ગ એક જ છે—પાંડવોની શક્તિનો સદા વિઘાત કરવો.
Verse 31
ते वयं प्राप्तकालस्य चिकीर्षा मन्त्रयामहे । यथा नो न ग्रसेयुस्ते सपुत्रबलबान्धवान्
વૈશંપાયન બોલ્યા—હવે નિર્ણાયક સમય આવી પહોંચ્યો છે; શું કરવું તે અંગે વિચાર-વિમર્શ કરીને નક્કી કરવું જોઈએ, જેથી તે પાંડવો પોતાના પુત્રો, બાંધવો અને સેનાબળ સાથે અમને ગળી ન જાય અને અમારો સર્વનાશ ન કરી બેસે.
Verse 199
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि विदुरागमनराज्यलम्भपर्वणि दुर्योधनवाक्ये नवनवत्यधिकशततमो<ध्याय:
આ રીતે શ્રીમહાભારતના આદિપર્વમાં વિદુરાગમન-રાજ્યલંભપર્વના અંતર્ગત દુર્યોધનવાક્યપ્રસંગે એકસો નેવુંાણુંમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns how to preserve kinship peace while distributing sovereignty: Dhṛtarāṣṭra’s instruction seeks to prevent renewed factional discord by formalizing a territorial solution, requiring the Pāṇḍavas to accept a pragmatic settlement without escalating rivalry.
Legitimacy is constructed through restraint, consent, and institution-building: ethical governance is shown not only in personal virtue but in procedures—permissions, homage, public accountability, and the creation of stable civic infrastructure.
No explicit phalaśruti is stated in this chapter; its meta-significance lies in illustrating how dharma operates through political form—agreements, jurisdiction, and the disciplined avoidance of renewed conflict within a shared dynasty.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.