Adhyaya 198
विदुरस्य द्रुपदसमीपगमनम् — Vidura Conveys Dhṛtarāṣṭra’s Message to Drupada
Upa-parva: Vidurāgamana (Vidura’s Embassy to Pāñcāla)
The chapter opens with Dhṛtarāṣṭra’s speech that outwardly affirms parity of entitlement between his sons and the Pāṇḍavas “according to dharma,” and instructs Vidura to bring the Pāṇḍavas with Kuntī and Draupadī, ensuring respectful treatment. He expresses satisfaction at their survival and notes the cessation of Purocana (linked to prior hostile stratagems), framing events as fortunate. Vaiśaṃpāyana then narrates Vidura’s journey to Drupada’s court, where Vidura is received in accordance with propriety; mutual inquiries of welfare and affectionate embraces follow, including meeting Vāsudeva. Vidura delivers a carefully constructed message: Dhṛtarāṣṭra, Bhīṣma, and Droṇa send repeated greetings, emphasize strengthened kinship through alliance, and request that Drupada dispatch the Pāṇḍavas promptly to Hastināpura. The text underscores urgency (Kuru eagerness to see the heirs), social anticipation (Kuru women wishing to see Draupadī), and the diplomatic blending of courtesy with strategic intent. The chapter closes with Drupada’s implied consent to release them, after which Vidura plans to send swift messengers to inform Dhṛtarāṣṭra of their impending arrival.
Chapter Arc: द्रुपदकुल की स्त्रियाँ कुन्ती के पास आती हैं—नववधू द्रौपदी के लिए मातृ-हृदय से उपदेश और आशीर्वाद का क्षण उपस्थित होता है। → कृष्णा (द्रौपदी) मंगल-वेश में, हाथ जोड़कर श्वशुर-परिवार के सम्मुख खड़ी होती है; कुन्ती उसे आदर्श पतिव्रता स्त्रियों के उदाहरण देकर गृहधर्म की मर्यादा समझाती है—अतिथि, साधु, वृद्ध, बालक और गुरु-जन की सेवा का विधान विशेष रूप से उभरता है। → कुन्ती का आशीर्वचन अपने चरम पर पहुँचता है—‘जैसे इन्द्राणी इन्द्र में, स्वाहा अग्नि में, रोहिणी चन्द्र में, दमयन्ती नल में’—वैसे ही द्रौपदी अपने पतियों में प्रतिष्ठित हो; और वह नित्य-नियम से सबका यथान्याय पूजन करे। → विवाहोत्तर व्यवस्था में श्रीकृष्ण (मधुसूदन) पाण्डवों के लिए शयन-आसन, वैदूर्य-चित्रित पात्र, रथ-घोड़े, विनीत गज आदि बहुमूल्य उपहार भेजते हैं; धर्मराज युधिष्ठिर उन्हें प्रसन्नता से स्वीकार करते हैं, गोविन्द की प्रियता और कृतज्ञता के साथ।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल १९ श्लोक हैं) अपन बछ। है २ >> अष्टनवर्त्याधेकशततमोब् ध्याय: कुन्तीका द्रौपदीको उपदेश और आशीर्वाद तथा भगवान् श्रीकृष्णका पाण्डवोंके लिये उपहार भेजना वैशम्पायन उवाच पाण्डवै: सह संयोगं गतस्य द्रुपदस्य ह | न बभूव भयं किंचिद् देवेभ्योडपि कथंचन
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે જનમેજય, પાંડવો સાથે સંધિ અને સગપણ થઈ ગયા પછી રાજા દ્રુપદને કોઈનો પણ રત્તીભર ભય રહ્યો નહીં—દેવતાઓનો પણ નહીં; તો મનુષ્યોનો ભય કેમ રહે?
Verse 2
कुन्तीमासाद्य ता नारयों द्रुपदस्य महात्मन: । नाम संकीर्तयन्त्योडस्या जग्मु: पादौ स्वमूर्थभि:
વૈશંપાયન બોલ્યા—મહાત્મા દ્રુપદના કુટુંબની સ્ત્રીઓ કુંતી પાસે આવી, પોતપોતાનું નામ ઉચ્ચારતી, મસ્તકથી તેના ચરણ સ્પર્શ કરીને પ્રણામ કરવા લાગી।
Verse 3
कृष्णा च क्षौमसंवीता कृतकौतुकमड़ला । कृताभिवादना श्वश्व्वास्तस्थौ प्रह्दठा कृताज्जलि:
વૈશંપાયન બોલ્યા—કૃષ્ણા (દ્રૌપદી) સુક્ષ્મ વસ્ત્ર ધારણ કરીને, મંગલવિધિ પૂર્ણ કરી, સાસુના ચરણોમાં પ્રણામ કરીને, પ્રસન્નતાથી હાથ જોડીને વિનયપૂર્વક તેમના સામે ઊભી રહી।
Verse 4
रूपलक्षणसम्पन्नां शीलाचारसमन्विताम् | द्रौोपदीमवदत् प्रेमणा पृथा55शीर्वचनं स्नुषाम्
વૈશંપાયન બોલ્યા—રૂપ અને શુભ લક્ષણોથી સંપન્ન, શીલ અને સદાચારથી યુક્ત પોતાની વહુ દ્રૌપદીને સામે જોઈ પૃથા (કુંતી) એ પ્રેમપૂર્વક તેને આશીર્વાદના વચનો કહ્યા।
Verse 5
यथेन्द्राणी हरिहये स्वाहा चैव विभावसौ । रोहिणी च यथा सोमे दमयन्ती यथा नले
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—જેમ ઇન્દ્રાણી ઇન્દ્રમાં, સ્વાહા અગ્નિમાં, રોહિણી સોમમાં અને દમયંતી નલમાં પ્રેમભક્તિથી અડગ રહે છે, તેમ તું પણ પોતાના પતિઓ પ્રત્યે સ્નેહભક્તિથી સ્થિર રહી અનુરૂપ રીતે અનુરક્ત રહેજે।
Verse 6
यथा वैश्रवणे भद्रा वसिष्ठे चाप्यरुन्धती । यथा नारायणो लक्ष्मीस्तथा त्वं भव भर्तृषु
જેમ વૈશ્રવણ (કુબેર) પ્રત્યે ભદ્રા અને વસિષ્ઠ પ્રત્યે અરુન્ધતી સમર્પિત છે, અને જેમ લક્ષ્મી પ્રેમભરી નિષ્ઠાથી નારાયણ સાથે સદા યુક્ત રહે છે—તેમ તું પણ પોતાના પતિઓ પ્રત્યે સ્નેહભક્તિથી અડગ સમર્પિત રહેજે।
Verse 7
जीवसूर्वीरसूर्भद्रे बहुसौख्यसमन्विता । सुभगा भोगसम्पन्ना यज्ञपत्नी पतिव्रता
હે ભદ્રે! તું દીર્ઘાયુષી થા, વીર પુત્રોની જનની થા, અનેક સુખોથી સમન્વિત રહેજે; સૌભાગ્યશાલિની, ભોગસામગ્રીથી સંપન્ન, પતિ સાથે યજ્ઞમાં આસન પામનારી યજ્ઞપત્ની અને પતિવ્રતા થા।
Verse 8
अतिथीनागतान् साधून् वृद्धान् बालांस्तथा गुरून् । पूजयन्त्या यथान्यायं शश्वद् गच्छन्तु ते समा:
ઘરે આવેલા અતિથિઓ, સાધુજન, વૃદ્ધો, બાળકો તથા ગુરુજનો—તેમનો યથોચિત રીતે સન્માન-સત્કાર કરતી રહીને તારા વર્ષો સદા આમ જ પસાર થાઓ।
Verse 9
कुरुजाड्रलमुख्येषु राष्ट्रेषु नगरेषु च । अनु त्वमभिषिच्यस्व नृपतिं धर्मवत्सला
કુરુજાંગલ દેશના મુખ્ય મુખ્ય રાષ્ટ્રો અને નગરોમાં તારો પતિ રાજા બને; અને હે ધર્મવત્સલે, તેની સાથે તારો પણ રાણીપદે અભિષેક થાય।
Verse 10
पतिभिर्निर्जितामुर्वी विक्रमेण महाबलै: । कुरु ब्राह्मणसात् सर्वामश्वमेधे महाक्रतौ
વૈશંપાયન બોલ્યા—તમારા મહાબલી પતિઓએ પરાક્રમથી જીતેલી આ સમગ્ર પૃથ્વીને મહાક્રતુ અશ્વમેધ યજ્ઞમાં બ્રાહ્મણોને દાનરૂપે અર્પણ કરો.
Verse 11
पृथिव्यां यानि रत्नानि गुणवन्ति गुणान्विते । तान्याप्रुहि त्वं कल्याणि सुखिनी शरदां शतम्,“कल्याणमयी गुणवती बहू! पृथ्वीपर जितने गुणवान् रत्न हैं, वे सब तुम्हें प्राप्त हों और तुम सौ वर्षतक सुखी रहो
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે કલ્યાણી, ગુણસમ્પન્ને! પૃથ્વી પર જેટલા ઉત્તમ રત્નો છે તે બધાં તને પ્રાપ્ત થાઓ; અને તું સો શરદઋતુઓ સુધી સુખી રહેજે.
Verse 12
यथा च त्वाभिनन्दामि वध्वद्य क्षौमसंवृताम् तथा भूयो5भिनन्दिष्ये जातपुत्रां गुणान्विताम्
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે વધૂ! આજે ક્ષૌમવસ્ત્રોથી શોભિત તને જોઈને જેમ હું તારો અભિનંદન કરું છું, તેમ જ તું ગુણસમ્પન્ન બની પુત્રવતી થાશે ત્યારે પણ હું ફરી તારો અભિનંદન કરીશ.
Verse 13
वैशम्पायन उवाच ततस्तु कृतदारेभ्य: पाण्डुभ्य: प्राहिणोद्धरि: । वैदूर्यमणिचित्राणि हैमान्याभरणानि च
વૈશંપાયન બોલ્યા—ત્યારબાદ પાંડવોના વિવાહ થયા પછી હરિ (શ્રીકૃષ્ણ)એ તેમના માટે વૈદૂર્યમણિ-જડિત સોનાના આભૂષણો વગેરે ભેટરૂપે મોકલ્યાં.
Verse 14
वासांसि च महाहाणि नानादेश्यानि माधव: । कम्बलाजिनरत्नानि स्पर्शवन्ति शुभानि च
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે જનમેજય! માધવ (શ્રીકૃષ્ણ)એ પાંડવો માટે વિવિધ દેશોના બહુમૂલ્ય વસ્ત્રો, ઉત્તમ કમ્બલો, મૃગચર્મો તથા શુભ અને કોમળ-સ્પર્શ રત્નો પણ મોકલ્યાં.
Verse 15
शयनासनयानानि विविधानि महान्ति च । वैदूर्यवज़चित्राणि शतशो भाजनानि च
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—શય્યા, આસન અને અનેક પ્રકારનાં વિશાળ વાહનો; તેમજ વૈદૂર્યમણિ અને વજ્ર (હીરા) જડિત સૈકડો વાસણો પણ (કૃષ્ણે) મોકલ્યાં।
Verse 16
रूपयौवनदाक्षिण्यैरुपेताश्व स्वलंकृता: । प्रेष्या: सम्प्रददौ कृष्णो नानादेश्या: स्वलंकृता:
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—કૃષ્ણે રૂપ, યૌવન અને દાક્ષિણ્યથી યુક્ત, વસ્ત્ર-આભૂષણોથી સજ્જ, અનેક દેશોની ઘણી સેવિકાઓ પણ ભેટરૂપે અર્પણ કરી।
Verse 17
गजान् विनीतान् भद्रांश्न सदश्नांश्न स्वलंकृतान् रथांश्व दान्तान् सौवर्ण: शुभ्रे: पट्टैरलंकृतान्
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—સુશિક્ષિત, મંગલકારી અને વશમાં રહેતા હાથી; આભૂષણોથી સજ્જ ઉત્તમ ઘોડા; તેમજ સંયમિત અશ્વોથી યુક્ત રથો—જે તેજસ્વી સુવર્ણ અલંકારો અને શુભ્ર પટ્ટાઓથી શોભિત હતા—આ બધું પણ મોકલાયું।
Verse 18
कोटिश श्व सुवर्ण च तेषामकृतकं तथा । वीथीकृतममेयात्मा प्राहिणोन्मधुसूदन:
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—અમેયાત્મા મધુસૂદને તેમના માટે કરોડો સોનાની મુદ્રાઓ, તેમજ અઢાળેલું (કાચું) સોનું પણ—પંક્તિમાં ગોઠવેલું—મોકલ્યું।
Verse 19
तत् सर्व प्रतिजग्राह धर्मराजो युधिष्ठिर: । मुदा परमया युक्तो गोविन्दप्रियकाम्यया,धर्मराज युधिष्ठिरने अत्यन्त प्रसन्न होकर भगवान् श्रीकृष्णकी प्रसन्नताके लिये वह सारा उपहार ग्रहण कर लिया
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે તે સર્વ સ્વીકાર્યું; પરમ આનંદથી, ગોવિંદને પ્રસન્ન કરવાની ઇચ્છાથી, તેણે તે ગ્રહણ કર્યું।
Verse 197
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपरव्वके अन्तर्गत वैवाहिकपर्वमें द्रौपदीविवाहविषयक एक यौ सत्तानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના આદિપર્વના અંતર્ગત વૈવાહિકપર્વમાં દ્રૌપદી-વિવાહવિષયક એકસો સત્તાણુંમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. વર્ણનકારે આ પ્રસંગનું ઔપચારિક સમાપન સૂચવ્યું.
Verse 198
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि वैवाहिकपर्वणि अष्टनवत्यधिकशततमो<ध्याय: ।। १९८ || इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत वैवाहिकपर्वमें एक सौ अटद्ठानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
વૈશંપાયને કહ્યું— આ રીતે શ્રીમહાભારતના આદિપર્વમાં વૈવાહિકપર્વનો એકસો અઠ્ઠાણુંમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Frequently Asked Questions
The dilemma is the tension between declared fairness (“dharma-based” parity for heirs) and the strategic context of prior hostility: whether diplomatic language reflects genuine justice or functions as calculated statecraft.
Legitimacy in public life depends not only on power but on ethically legible speech and protocol; however, the chapter also illustrates that moral vocabulary can be used instrumentally, requiring discernment about intention behind courteous forms.
No explicit phalaśruti appears here; the meta-significance lies in how the narrative models diplomatic procedure (dūta conduct, reception, and message framing) as a consequential mechanism within the epic’s moral-causal structure.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.