Adhyaya 19
समुद्रवर्णनम् (Description of the Ocean) — Kadrū and Vinatā approach the sea
Upa-parva: Astīka Upākhyāna (Nāga–Vinata–Kadrū Episode)
Sauti narrates that, at dawn, the sisters Kadrū and Vinatā—agitated by their wager-bound circumstances—set out to see the horse Uccaiḥśravas. They reach the ocean and the chapter unfolds as an extended cosmographic description: the sea is portrayed as the treasury of waters, filled with timiṅgila and other great fish, makaras, turtles and crocodiles, vast whirlpools and terrifying sounds, and incessant wave-motion likened to dancing. It is named the mine of jewels (ratnākara), the abode of Varuṇa, and a pleasing dwelling of nāgas, while also being linked to netherworld fire imagery (pātāla-jvalana) and danger to living beings. The text further overlays theological memory: references evoke amṛta as a supreme source, the boar-form associated with lifting the earth, and Viṣṇu’s yoganidrā, thereby integrating natural description with mythic-theological indexing. The chapter ends with the sisters swiftly proceeding onward after beholding the deep, immeasurable, roaring ocean illuminated like the sky.
Chapter Arc: समुद्रमन्थन के फल—अमृत—पर देव और दानव दोनों की दृष्टि टिकती है; उसी क्षण यह स्पष्ट हो जाता है कि अमृत का पात्र केवल पेय नहीं, प्रभुत्व का निर्णय है। → विष्णु नर के सहित मोहिनी-रूप धारण कर दानवों को मोहित करते हैं और अमृत को उनके हाथों से छीनकर देवगणों तक पहुँचा देते हैं। दानवों को छल का बोध होते ही रणभूमि में परिघ, मुष्टि और पर्वतों तक से प्रहार होने लगता है; आकाश तक शब्द गूँजता है और युद्ध उग्र होता जाता है। → राहु (दानव) देववेष में अमृत पीने बैठता है, पर अमृत कण्ठ तक ही पहुँचा होता है कि चन्द्र और सूर्य उसे पहचानकर देवहित में उद्घाटित कर देते हैं; विष्णु का सुदर्शन चक्र क्रुद्ध होकर उसे काट देता है—अमृत-युद्ध का निर्णायक क्षण। → देवगण विष्णु से प्राप्त अमृत पीकर अजेय-से हो उठते हैं; दानव पराजित होकर समुद्र और भूमिगत आश्रयों की ओर भागते हैं। मन्दराचल को देवता सम्मानपूर्वक उसके स्थान पर लौटा देते हैं; मेघ जैसे अपने मार्ग पर लौटते हैं और देवों में महान् हर्ष छा जाता है। → अमृत-निधि की रक्षा का दायित्व इन्द्र (किरीटी) को सौंपा जाता है—पर अमृत के कारण उत्पन्न वैर की आग भविष्य में किस रूप में लौटेगी, यह संकेत बनकर रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २६ शलोक मिलाकर कुल ४८३ “लोक हैं) नशा (0) आज अत +- एकोनविशो< ध्याय: देवताओंका अमृतपान
સૌતિએ કહ્યું—અમૃત હાથમાંથી સરકી જતાં જ દૈત્ય અને દાનવો એકત્ર થયા. ઉત્તમ કવચો અને નાનાપ્રકારના અસ્ત્ર-શસ્ત્ર લઈને તેઓ એકસાથે દેવતાઓ પર તૂટી પડ્યા.
Verse 2
ततस्तदमृतं देवो विष्णुरादाय वीर्यवान् जहार दानवेन्द्रेभ्यो नरेण सहित: प्रभु:
ત્યારે પરાક્રમી પ્રભુ દેવ વિષ્ણુ નર સાથે દાનવ-ઇન્દ્રો પાસેથી તે અમૃત લઈ ગયો. તે અપહરણ થતાં જ, ઘોર યુદ્ધની સંભાવનાથી તુમુલ ગભરાટ ઊભો થયો; તેથી દેવતાઓ વિષ્ણુ પાસેથી અમૃત મેળવી પીવા લાગ્યા.
Verse 3
ततो देवगणा: सर्वे पपुस्तदमृतं तदा । विष्णो: सकाशात् सम्प्राप्य सम्भ्रमे तुमुले सति
ત્યારે તુમુલ ગભરાટ ચાલતો હતો ત્યારે, વિષ્ણુ પાસેથી મેળવીને સર્વ દેવગણોએ તે અમૃત પીધું.
Verse 4
ततः पिबत्सु तत्काल देवेष्वमृतमीप्सितम् । राहुविबुधरूपेण दानव: प्रापिबत् तदा,जिस समय देवता उस अभीष्ट अमृतका पान कर रहे थे, ठीक उसी समय राहु नामक दानवने देवतारूपसे आकर अमृत पीना आरम्भ किया
પછી દેવતાઓ ઇચ્છિત અમૃત પી રહ્યા હતા ત્યારે, એ જ ક્ષણે રાહુ નામનો દાનવ દેવરૂપ ધારણ કરીને આવીને અમૃત પીવા લાગ્યો.
Verse 5
तस्य कण्ठमनुप्राप्ते दानवस्यामृते तदा । आखापयातं चन्द्रसूर्या भ्यां सुराणां हितकाम्यया,वह अमृत अभी उस दानवके कण्ठतक ही पहुँचा था कि चन्द्रमा और सूर्यने देवताओंके हितकी इच्छासे उसका भेद बतला दिया
તે દાનવના કંઠ સુધી અમૃત પહોંચ્યું જ હતું કે, દેવતાઓના હિતની ઇચ્છાથી ચંદ્ર અને સૂર્યએ તેનો ભેદ ખુલ્લો કર્યો.
Verse 6
ततो भगवता तस्य शिरश्छिन्नमलंकृतम् | चक्रायुधेन चक्रेण पिबतो5मृतमोजसा,तब चक्रधारी भगवान् श्रीहरिने अमृत पीनेवाले उस दानवका मुकुटमण्डित मस्तक चक्रद्वारा बलपूर्वक काट दिया
ત્યારે ચક્રાયુધ ભગવાને, બળપૂર્વક અમૃત પી રહેલા તે દાનવનું મુકુટથી શોભિત મસ્તક પોતાના ચક્ર વડે કાપી નાખ્યું.
Verse 7
भगवान् विष्णुने चक्रसे राहुका सिर काट दिया तच्छैलशुज्गप्रतिमं दानवस्य शिरो महत् | चक्रच्छिन्न॑ं खमुत्पत्य ननादातिभयंकरम्
શૌનક બોલ્યા—ભગવાન વિષ્ણુએ પોતાના ચક્રથી રાહુનું શિર કાપી નાખ્યું. તે દાનવનું મહાન મસ્તક પર્વતશિખર સમાન જણાતું હતું. ચક્રથી છિન્ન થઈ તે આકાશમાં ઉછળી પડ્યું અને અત્યંત ભયંકર ગર્જના કરવા લાગ્યું.
Verse 8
तत् कबन्धं पपातास्य विस्फुरदू धरणीतले । सपर्वतवनद्दीपां दैत्यस्याकम्पयन् महीम्,किंतु उस दैत्यका वह धड़ धरतीपर गिर पड़ा और पर्वत, वन तथा द्वीपोंसहित समूची पृथ्वीको कैँपाता हुआ तड़फड़ाने लगा
પછી તે દૈત્યનું મસ્તકવિહિન ધડ ધબકતું ધરતી પર પડી ગયું અને પર્વતો, વનો તથા દ્વીપો સહિત સમગ્ર પૃથ્વીને કંપાવવા લાગ્યું.
Verse 9
ततो वैरविनिर्बन्ध: कृतो राहुमुखेन वै । शाश्वतश्रन्द्रसूर्या भ्यां ग्रसत्यद्यापि चैव तौ,तभीसे राहुके मुखने चन्द्रमा और सूर्यके साथ भारी एवं स्थायी वैर बाँध लिया; इसीलिये वह आज भी दोनोंपर ग्रहण लगाता है
પછી રાહુએ પોતાના મુખથી જ ચંદ્ર અને સૂર્ય સાથે ઘોર અને શાશ્વત વૈર બાંધી લીધું; તેથી તે આજ પણ બંનેને ગ્રસી લે છે—અને ગ્રહણ થાય છે.
Verse 10
विहाय भगवांश्षापि स्त्रीरूपमतुलं हरि: । नानाप्रहरणैर्भीमैर्दानवान् समकम्पयत्
પછી ભગવાન હરિએ પોતાનું અતુલ સ્ત્રીરૂપ ત્યજીને નાનાપ્રકારના ભયંકર અસ્ત્ર-શસ્ત્રોથી દાનવોને અત્યંત કંપાવી દીધા.
Verse 11
ततः प्रवृत्त: संग्राम: समीपे लवणाम्भस: । सुराणामसुराणां च सर्वघोरतरो महान्,फिर तो क्षारसागरके समीप देवताओं और असुरोंका सबसे भयंकर महासंग्राम छिड़ गया
ત્યારબાદ ક્ષારસાગર નજીક દેવો અને અસુરો વચ્ચે સર્વથી ભયંકર એવો મહાસંગ્રામ શરૂ થયો.
Verse 12
प्रासाश्न विपुलास्तीक्ष्णा न्यपतन्त सहस्रश: । तोमराश्च सुतीक्ष्णाग्रा: शस्त्राणि विविधानि च
બંને દળો પર હજારો તીક્ષ્ણ ધારવાળા વિશાળ ભાલા વરસવા લાગ્યા. સુતીક્ષ્ણ અગ્રવાળા તોમર તથા નાનાવિધ શસ્ત્રો પણ વરસાદની જેમ પડવા લાગ્યા.
Verse 13
ततोअसुराश्चक्रभिन्ना वमन्तो रुधिरं बहु । असिशक्तिगदारुग्णा निपेतुर्धरणीतले
પછી ચક્રથી છિન્ન-ભિન્ન થયેલા અસુરો બહુ રક્ત વમન કરવા લાગ્યા. ખડ્ગ, શક્તિ અને ગદાથી ઘાયલ થઈ તેઓ ધરતી પર પટકાયા.
Verse 14
छिन्नानि पट्टिशैश्वैव शिरांसि युधि दारुणै: | तप्तकाञ्चनमालीनि निपेतुरनिशं तदा
તે ભયંકર યુદ્ધમાં તપ્ત કાંસ્યન (સુવર્ણ)ની માળાઓથી શોભિત મસ્તકો ભયાનક પટ્ટિશોથી કપાઈને સતત રણભૂમિ પર પડતા રહ્યા.
Verse 15
रुधिरेणानुलिप्ताजड़ा निहताश्न महासुरा: । अद्रीणामिव कूटानि धातुरक्तानि शेरते
રક્તથી લિપ્ત અંગવાળા તે માર્યા ગયેલા મહા અસુરો રણભૂમિ પર એવા પડ્યા હતા, જાણે ગેરુ વગેરે ધાતુઓથી લાલ થયેલા પર્વતશિખરો હોય.
Verse 16
हाहाकार: समभवत् तत्र तत्र सहस्रशः । अन्योन्यं छिन्दतां शस्त्रैरादित्ये लोहितायति
સંધ્યા સમયે સૂર્યમંડળ લાલ થતું હતું ત્યારે, શસ્ત્રોથી પરસ્પર એકબીજાને કાપતા સહસ્ર યોદ્ધાઓનો હાહાકાર ઠેરઠેર સર્વત્ર ગુંજી ઊઠ્યો.
Verse 17
परिघैरायसैस्तीकणै: संनिकर्षे च मुष्टिभि: । निध्नतां समरे<न्योन्यं शब्दो दिवमिवास्पृशत्
તે સમરાંગણમાં દેવો અને દાનવો તીક્ષ્ણ લોખંડના પરિઘોથી એકબીજા પર પ્રહાર કરતા; અને નજીક આવી જાય ત્યારે પરસ્પર મુષ્ટિયુદ્ધમાં પ્રવૃત્ત થતા. તેમના આઘાત-પ્રત્યાઘાતનો ઘોર નાદ જાણે આકાશને સ્પર્શી ઊઠ્યો।
Verse 18
छिन्धि भिन्धि प्रधाव त्वं पातयाभिसरेति च । व्यश्रूयन्त महाघोरा: शब्दास्तत्र समन्तत:
તે રણભૂમિમાં ચોતરફથી અત્યંત ભયંકર ચીસો ગુંજતી હતી—“કાપી નાંખો! ચીરી નાંખો! ધાવો! પાડી દો! પીછો કરો!”—જાણે યુદ્ધાવેશમાં નૈતિક સંયમ લુપ્ત થઈ ગયો હોય।
Verse 19
एवं सुतुमुले युद्धे वर्तमाने महाभये । नरनारायणौ देवी समाजग्मतुराहवम्
આ રીતે અત્યંત ભયંકર, તુમુલ યુદ્ધ ચાલતું હતું ત્યારે, દેવી! ભગવાન વિષ્ણુના બે સ્વરૂપ—નર અને નારાયણ—પણ યુદ્ધભૂમિમાં આવી પહોંચ્યા।
Verse 20
तत्र दिव्यं धनुर्दष्टवा नरस्य भगवानपि । चिन्तयामास तच्चक्रं विष्णुर्दानवसूदनम्,भगवान् नारायणने वहाँ नरके हाथमें दिव्य धनुष देखकर स्वयं भी दानवसंहारक दिव्य चक्रका चिन्तन किया
ત્યાં નરના હાથમાં દિવ્ય ધનુષ્ય જોઈ, દાનવસૂદન ભગવાન વિષ્ણુએ પણ મનમાં તે દિવ્ય ચક્રનું ચિંતન કર્યું।
Verse 21
ततोअम्बराच्चिन्तितमात्रमागतं महाप्रभं चक्रममित्रतापनम् । विभावसोस्तुल्यमकुण्ठमण्डलं सुदर्शन॑ संयति भीमदर्शनम्
ત્યારબાદ માત્ર ચિંતન કરતાં જ શત્રુઓને સંતાપ આપનાર અત્યંત તેજસ્વી ચક્ર આકાશમાર્ગે આવી તેમના હાથમાં આવી પડ્યું. તે સૂર્ય અને અગ્નિ સમાન પ્રજ્વલિત હતું; તેનું મંડળ ક્યાંય કુંઠિત કે અવરોધિત થતું ન હતું. નામ ‘સુદર્શન’ હોવા છતાં, યુદ્ધમાં શત્રુઓને તે અત્યંત ભયંકર દેખાતું હતું।
Verse 22
तदागतं ज्वलितहुताशनप्रभं भयंकर करिकरबाहुरच्युत: । मुमोच वै प्रबलवदुग्रवेगवान् महाप्रभं परनगरावदारणम्
તે ભયંકર ચક્ર પ્રજ્વલિત અગ્નિની જેમ દહકતી પ્રભાથી ત્યાં આવી પહોંચ્યું. શત્રુઓના મહાનગરોને ચકનાચૂર કરવાની શક્તિ તેમાં હતી. ત્યારબાદ હાથીની સૂંઢ જેવી વિશાળ ભુજાઓ ધરાવતા અચ્યુત, અપ્રતિહત વેગવાળા ભગવાન નારાયણે તે પરમ તેજસ્વી અને મહાબલશાળી આયુધ દાનવોની સેના પર છોડ્યું—ધર્મવિરોધીઓનો નિર્ણાયક સંહાર કરવા માટે.
Verse 23
तदन्तकज्वलनसमानवर्चसं पुन: पुनर्न्यपतत वेगवत्तदा । विदारयद् दितिदनुजान् सहस्रशः करेरितं पुरुषवरेण संयुगे
તે મહાસમરમાં પુરુષોત્તમ શ્રીહરિના હાથથી સંચાલિત તે ચક્ર પ્રલયાગ્નિ સમાન જાજ્વલ્યમાન બની ઊઠ્યું. મહાવેગથી તે વારંવાર તેમની સેના પર પડતું રહ્યું અને સહસ્રશઃ દૈત્યો તથા દાનવોને વિદારી નાખતું ગયું.
Verse 24
दहत् क्वचिज्ज्वलन इवावलेलिहत् प्रसह तानसुरगणान् न््यकृन्तत । प्रवेरितं वियति मुहुः क्षितौ तथा पपौ रणे रुधिरमथो पिशाचवत्
શ્રીહરિના હાથથી ચલાવાયેલું સુદર્શન ચક્ર ક્યારેક પ્રજ્વલિત અગ્નિની જેમ લપલપતી જ્વાળાઓથી અસુરગણને જાણે ચાટી ને ભસ્મ કરી દેતું, અને ક્યારેક હઠપૂર્વક તેમને ટુકડા-ટુકડા કરી નાખતું. રણભૂમિમાં તે ક્યારેક આકાશમાં, ક્યારેક ધરતી પર ફરી ફરીને, પિશાચની જેમ વારંવાર રક્ત પીવા લાગ્યું.
Verse 25
तथासुरा गिरिभिरदीनचेतसो मुहुर्मुहु: सुरगणमार्दयंस्तदा । महाबला विगलितमेघवर्चस: सहस्रशों गगनमभिप्रपद्य ह
એ જ રીતે, અદમ્ય મનોબળવાળા અને ઉત્સાહથી ભરેલા મહાબલી અસુરો—જળવિહોણા છૂટા પડેલા વાદળો જેવા ફિક્કા વર્ણના—તે સમયે સહસ્રોની સંખ્યામાં આકાશમાં ઊડી ઊડીને શિલાખંડો અને પર્વતોની વર્ષાથી વારંવાર દેવગણને પીડવા લાગ્યા.
Verse 26
अथाम्बराद् भयजननाः: प्रपेदिरे सपादपा बहुविधमेघरूपिण: । महाद्रय: परिगलिताग्रसानव: परस्परं द्रुतमभिहत्य सस्वना:
ત્યારબાદ આકાશમાંથી લાલ, પીળા, નીલા વગેરે અનેક રંગોના વાદળરૂપ જેવા, વૃક્ષો સહિતના ભયજનક વિશાળ પર્વતો ધરતી પર પડવા લાગ્યા. તેમના ઊંચા શિખરો ગળી ને તૂટતા જતા હતા અને તેઓ પરસ્પર ઝડપથી અથડાઈને ઘોર ગર્જના જેવો નાદ કરતા હતા.
Verse 27
ततो मही प्रविचलिता सकानना महाद्रिपाताभिहता समनन््ततः । परस्परं भृशमभिगर्जतां मुहू रणाजिरे भूशमभिसम्प्रवर्तिते
ત્યારે મહાપર્વતોના ધડાકાભેર પડવાથી સર્વ દિશામાં આઘાત પામેલી, વનો સહિતની ધરતી કંપવા લાગી. તે રણભૂમિમાં દેવો અને અસુરો પરસ્પર લક્ષ્ય કરીને વારંવાર ઘોર ગર્જના કરતા હતા અને ચારે તરફ ભયંકર સંહાર છવાઈ ગયો.
Verse 28
नरस्ततो वरकनकाग्रभूषणै- महेषुभिर्गगननपथं समावृणोत् । विदारयन् गिरिशिखराणि पत्रिभि: महाभयेडसुरगणविग्रहे तदा
ત્યારે તે મહાભયંકર દેવાસુર-સંગ્રામમાં ભગવાન્ નરે ઉત્તમ સુવર્ણથી શોભિત અગ્રભાગવાળા, પાંખવાળા મહાબાણોથી આખો આકાશમાર્ગ ઢાંકી દીધો; અને બાણોથી પર્વતશિખરોને વિદારિત કર્યા.
Verse 29
ततो महीं लवणजलं च सागरं महासुरा: प्रविविशुरद्दिता: सुरै: । वियद्गतं ज्वलितहुताशनप्रभं सुदर्शनं परिकुपितं निशम्य ते
પછી દેવોથી પીડિત થયેલા તે મહાસુરો, આકાશમાં ગતિમાન અને યજ્ઞાગ્નિ સમાન જ્વલંત સુદર્શન ચક્ર પોતાનાં પર ક્રોધિત છે એમ જાણી, ધરતીની અંદર અને ખારા જળના સાગરમાં ઘૂસી છુપાઈ ગયા.
Verse 30
ततः सुरैर्विजयमवाप्य मन्दर: स्वमेव देशं गमित: सुपूजित: । विनाद्य खं दिवमपि चैव सर्वशः ततो गता: सलिलधरा यथागतम्
પછી દેવોએ વિજય મેળવી મન્દર પર્વતને યથોચિત પૂજા-સન્માન સાથે તેના પોતાના સ્થાને પહોંચાડ્યો. ત્યારબાદ અમૃતધારી તે દેવો સિંહનાદ કરીને, જેથી આકાશ અને સ્વર્ગલોક સર્વત્ર ગુંજી ઊઠ્યા, જેમ આવ્યા હતા તેમ પોતાના-પોતાના ધામે પરત ગયા.
Verse 31
ततो<मृतं सुनिहितमेव चक्रिरे सुरा: परां मुदमभिगम्य पुष्कलाम् | ददौ च तं निधिममृतस्य रक्षितुं किरीटिने बलभिदथामरै: सह
ત્યારે તે સફળતાથી દેવોને પરમ અને પ્રચુર આનંદ થયો. તેમણે અમૃતને સુવ્યવસ્થિત રીતે સુરક્ષિત રાખ્યું. પછી બલભિદ્ ઇન્દ્રે અમરો સાથે, અમૃતની તે નિધિની રક્ષા માટે કિરીટધારી ભગવાન્ નરને સોંપી દીધી.
Frequently Asked Questions
The opening frames a vow-and-wager constraint: the sisters’ agitation indicates an ethical pressure where rivalry and claimed outcomes generate coercive obligations, setting up later questions about truth, manipulation, and responsibility.
The ocean is presented as morally neutral yet causally overwhelming—immeasurable, resource-bearing, and dangerous—suggesting that human agency operates within larger forces (nature, fate-like consequence, and divine memory) that demand prudence and restraint.
No explicit phalaśruti is stated in this adhyāya; its function is primarily descriptive and contextual, serving as a narrative and cosmographic bridge that amplifies the gravity of subsequent actions in the nāga-related storyline.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.