Adhyaya 178

Verse 1

इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑ीके अन्तर्गत चैत्ररथपर्वमें वसिष्ठचरित्रके प्रसंगें सौदासको पुत्र-प्राप्तिविषयक एक सौ छिह्वत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १७६ ॥/ ऑपन--माज बक। अकाल सप्तसप्तत्याधेकशततमोब< ध्याय: शक्तिपुत्र पपशरका जन्म और पिताकी हाल सुनकर कुपित हुए पराशरको शान्त करनेके लिये वसिष्ठजीका उन्हें और्वोपाख्यान सुनाना गन्धर्व उवाच आश्रमस्था तत: पुत्रमदृश्यन्ती व्यजायत । शक्ते: कुलकरं राजन्‌ द्वितीयमिव शक्तिनम्‌

ગંધર્વ બોલ્યો—ત્યારબાદ આશ્રમમાં નિવાસ કરતી અદૃશ્યંતીએ એક પુત્રને જન્મ આપ્યો, હે રાજન; તે શક્તિના કુળને વધારનાર હતો, જાણે બીજા સ્વરૂપે સ્વયં શક્તિ મુનિ જ હોય.

Verse 2

जातकर्मादिकास्तस्य क्रिया: स मुनिसत्तम: । पौत्रस्य भरतश्रेष्ठ चकार भगवान्‌ स्वयम्‌,भरतश्रेष्ठ! मुनिवर भगवान्‌ वसिष्ठने स्वयं अपने पौत्रके जातकर्म आदि संस्कार किये

હે ભરતશ્રેષ્ઠ! તે મुनિશ્રેષ્ઠ, પૂજ્ય ભગવાન વશિષ્ઠે સ્વયં પોતાના પૌત્રના જાતકર્મ આદિ સર્વ સંસ્કારો કર્યા.

Verse 3

परासु: स यतस्तेन वसिष्ठ: स्थापितो मुनि: । गर्भस्थेन ततो लोके पराशर इति स्मृतः

તે બાળક ગર્ભસ્થ અવસ્થામાં જ મરણસંકલ્પ (પરાસુ) કરેલા વશિષ્ઠ મુનિને અટકાવી જીવનમાં સ્થિર રાખ્યો; તેથી તે લોકમાં “પરાશર” નામે સ્મરાયો.

Verse 4

अमन्यत स धर्मात्मा वसिष्ठ पितरं मुनि: । जन्मप्रभृति तस्मिंस्तु पितरीवान्ववर्तत,धर्मात्मा पराशर मुनि वसिष्ठको ही अपना पिता मानते थे और जन्मसे ही उनके प्रति पितृभाव रखते थे

ધર્માત્મા મુનિએ વશિષ્ઠને જ પોતાના પિતા માન્યા; અને જન્મથી જ તેમના પ્રત્યે પિતૃતુલ્ય ભાવ રાખી તેમ જ વર્તન કર્યું.

Verse 5

स तात इति विप्रर्षिवसिष्ठं प्रत्यभाषत । मातु: समक्ष कौन्तेय अदृश्यन्त्या: परंतप,परंतप कुन्तीकुमार! एक दिन ब्रह्मर्षि पराशरने अपनी माता अदृश्यन्तीके सामने ही वसिष्ठजीको “तात” कहकर पुकारा

હે કૌન્તેય, પરંતપ! એક દિવસે બ્રહ્મર્ષિ પરાશરે પોતાની માતા અદૃશ્યંતી સામે જ વિપ્રર્ષિ વશિષ્ઠને “તાત” કહી સંબોધ્યા.

Verse 6

तातेति परिपूर्णार्थ तस्य तन्मधुरं वच: । अदृश्यन्त्यश्रुपूर्णाक्षी शृण्वती तमुवाच ह,बेटेके मुखसे परिपूर्ण अर्थका बोधक “तात” यह मधुर वचन सुनकर अदृश्यन्तीके नेत्रोमें आँसू भर आये और वह उससे बोली--

તેના મુખેથી નીકળેલું પરિપૂર્ણ અર્થવાળું મધુર વચન “તાત” સાંભળતાં અદૃશ્યંતીની આંખો આંસુથી ભરાઈ ગઈ; અને સાંભળતાં સાંભળતાં તેણે તેને કહ્યું.

Verse 7

मा तात तात तातेति ब्रूहोनं पितरं पितु: । रक्षसा भक्षितस्तात तव तातो वनान्तरे

ગંધર્વે કહ્યું—“બેટા, ‘તાત-તાત’ કહીને એમને ન બોલાવ; એ તારા તાત નથી, તારા પિતાના પણ પિતા છે. હાય વત્સ! વનના અંતરમાં તારા પિતાને રાક્ષસે ભક્ષી લીધો.”

Verse 8

मन्यसे यं तु तातेति नैष तातस्तवानघ । आर्य एष पिता तस्य पितुस्तव यशस्विन:,“अनघ! तुम जिन्हें तात मानते हो, ये तुम्हारे तात नहीं हैं। ये तो तुम्हारे यशस्वी पिताके भी पूजनीय पिता हैं!

ગંધર્વે કહ્યું—“અનઘ! જેને તું ‘તાત’ માને છે, એ તારો તાત નથી; એ તો તારા યશસ્વી પિતાના પણ પૂજ્ય પિતા છે.”

Verse 9

स एवमुक्तो दु:खार्त: सत्यवागृषिसत्तम: । सर्वलोकविनाशाय मतिं चक्रे महामना:,माताके यों कहनेपर सत्यवादी मुनिश्रेष्ठ महामना पराशर दुःखसे आतुर हो उठे। उन्होंने उसी समय सब लोकोंको नष्ट कर डालनेका विचार किया

આ રીતે કહ્યા પછી સત્યવચન ઋષિશ્રેષ્ઠ મહામના દુઃખથી વ્યાકુળ થયા અને તત્કાળ સર્વ લોકોના વિનાશનો વિચાર કરવા લાગ્યા.

Verse 10

तं॑ तथा निश्चितात्मानं स महात्मा महातपा: । ऋषिर्त्रह्मविदां श्रेष्ठो मैत्रावरुणिरन्त्यधी:

તેને આ રીતે દૃઢ નિશ્ચય અને આત્મસંયમમાં સ્થિત જોઈ, મહાતપસ્વી મહાત્મા—બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ, સૂક્ષ્મ બુદ્ધિવાળા મૈત્રાવરુણિ ઋષિ—(તેની તરફ વળ્યા).

Verse 11

वसिष्ठ उवाच कृतवीर्य इति ख्यातो बभूव पृथिवीपति:

વસિષ્ઠે કહ્યું—“વત્સ! આ પૃથ્વી પર કૃતવીર્ય નામે પ્રસિદ્ધ એક રાજા થયો હતો.”

Verse 12

याज्यो वेदविदां लोके भृगूणां पार्थिवर्षभ: । स तानग्रभुजस्तात धान्येन च धनेन च

વસિષ્ઠે કહ્યું—વત્સ! વેદવિદોના લોકમાં કૃતવીર્ય નામે પ્રસિદ્ધ એક નૃપશ્રેષ્ઠ હતો, રાજાઓમાં વృషભ સમાન. તે ભૃગુવંશીય વેદજ્ઞ બ્રાહ્મણોનો યજમાન હતો. તેણે સોમયજ્ઞ કરીને યજ્ઞાંતમાં તે અગ્રભોજી ભાર્ગવોને બહુ ધાન્ય અને ધન આપી સંપૂર્ણ તૃપ્ત કર્યા.

Verse 13

सोमान्ते तर्पयामास विपुलेन विशाम्पति: । तस्मिन्‌ नृपतिशार्दूले स्वर्यातेडथ कथंचन

વસિષ્ઠે કહ્યું—સોમયજ્ઞના અંતે તે પ્રજાપતિસમાન નૃપતિએ વિપુલ દાનથી (પુરોહિત) ભાર્ગવોને તૃપ્ત કર્યા. પછી નૃપતિશાર્દૂલ કૃતવીર્ય સ્વર્ગવાસી થયા બાદ, કોઈક પરિસ્થિતિએ તેમના વંશજોને ધનની જરૂર પડી. ભૃગુવંશીઓ પાસે ધન છે એમ જાણીને બધા રાજપુત્રો તે શ્રેષ્ઠ ભાર્ગવો પાસે યાચક બની ગયા. ત્યારે કેટલાક ભાર્ગવોએ પોતાનું અક્ષય ધન ધરતીમાં ગાડી દીધું.

Verse 14

बभूव तत्कुलेयानां द्रव्यकार्यमुपस्थितम्‌ । भगूणां तु धन ज्ञात्वा राजान: सर्व एव ते

ત્યારે તે કુળના વંશજોને ધનની જરૂર ઊભી થઈ. ભૃગુવંશીઓ પાસે ધન છે એમ જાણીને તેઓ બધા રાજપુત્રો તે શ્રેષ્ઠ ભાર્ગવ બ્રાહ્મણો પાસે યાચક બની ગયા.

Verse 15

याचिष्णवो5भिजममुस्तांस्ततो भार्गवसत्तमान्‌ | भूमौ तु निदधु: केचिद्‌ भूगवों धनमक्षयम्‌

યાચક બની તેઓ તે શ્રેષ્ઠ ભાર્ગવો પાસે ગયા; પરંતુ ભૃગુવંશીઓમાંના કેટલાકે પોતાનું અક્ષય ધન ધરતીમાં ગાડી દીધું.

Verse 16

ददुः केचिद्‌ द्विजातिभ्यो ज्ञात्वा क्षत्रियतो भयम्‌ | भृगवस्तु ददुः केचित्‌ तेषां वित्तं यथेप्सितम्‌

કેટલાકે ક્ષત્રિયોના ભયને જાણીને પોતાનું ધન દ્વિજોને (બ્રાહ્મણોને) સોંપી દીધું; અને ભૃગુવંશીઓમાંના કેટલાકે તે ક્ષત્રિયોને તેમની ઇચ્છા મુજબ ધન પણ આપી દીધું.

Verse 17

क्षत्रियाणां तदा तात कारणान्तरदर्शनात्‌ । ततो महीतल तात क्षत्रियेण यदृच्छया

Vasiṣṭha said: “Dear child, considering other intervening reasons at that time, they granted wealth to the Kṣatriyas. Then, on the surface of the earth, a certain Kṣatriya, by sheer chance while digging, discovered treasure buried in the house of a Bhṛgu-descendant. Thereupon the foremost Kṣatriyas assembled together and examined that wealth.”

Verse 18

खनताधिगतं वित्तं केनचिद्‌ भुगुवेश्मनि । तद्‌ वित्त ददृशु: सर्वे समेता: क्षत्रियर्षभा:

Vasiṣṭha said: “While digging, someone came upon buried wealth in the house of a Bhṛgu-descendant. Then all the foremost Kṣatriyas assembled together and examined that treasure.”

Verse 19

अवमन्य ततः क्रोधाद्‌ भृगूंस्ताउछरणागतान्‌ | निजषघ्नु: परमेष्वासा: सर्वास्तान्‌ निशितै: शरै:

Verse 20

आगर्भादवकृन्तन्तश्वेरु: सर्वा वसुन्धराम्‌ । तत उच्छिद्यमानेषु भृगुष्वेवं भयात्‌ तदा

Vasiṣṭha said: ‘Slaying even those still in the womb, the Kṣatriyas roamed over the whole earth. Then, as the Bhṛgus were being cut down in this manner, their women—terrified—hid themselves in the Himalaya’s hard-to-reach caves.’ The passage frames the violence as rage-driven and indiscriminate, highlighting the ethical collapse that occurs when vengeance overrides restraint, and setting up the counter-movement of preservation of lineage through fearful concealment.

Verse 21

भगुपत्न्यो गिरिं दुर्ग हिमवन्तं प्रपेदिरे । तासामन्यतमा गर्भ भयाद्‌ दश्ने महौजसम्‌

Vasiṣṭha said: The wives of the Bhṛgus fled to the mountain fastnesses of the Himālaya. Among them, one woman, terrified, concealed her mighty, radiant embryo by placing it within a cleft made in her thigh—an audacious act undertaken to preserve and continue her husband’s lineage. When the news of that hidden pregnancy became known, a certain brāhmaṇa woman, overcome by fear, hurried alone to the kṣatriyas and informed them. Thereupon those wrath-blinded kṣatriyas, intent on destroying even the unborn heirs, went there to kill the child in the womb.

Verse 22

ऊरुणैकेन वामोरुर्भ्तु: कुलविवृद्धये । तद्‌ गर्भमुपलभ्याशु ब्राह्मणी या भयार्दिता

વસિષ્ઠ બોલ્યા—‘વામોરૂ’ નામની તે સ્ત્રીએ પોતાના પતિના વંશવર્ધન માટે એક જ જાંઘના આશ્રયે તે સાહસ કર્યું. પરંતુ તે ગર્ભની વાત જલદી જ બહાર આવતાં ભયથી વ્યાકુળ એક બ્રાહ્મણી એકલી જ ક્ષત્રિયો પાસે જઈને સમાચાર આપી આવી. ત્યારબાદ તે ક્ષત્રિયો ગર્ભસ્થ શિશુને મારવા ઉદ્યત થઈ ત્યાં ગયા.

Verse 23

गत्वैका कथयामास क्षत्रियाणामुपद्नरे । ततस्ते क्षत्रिया जम्मुस्तं गर्भ हन्तुमुद्यता:

પછી એક સ્ત્રી એકલી જઈ ક્ષત્રિયોની સમક્ષ તે વાત કહી. તે સાંભળીને તે ક્ષત્રિયો તે ગર્ભને મારવા ઉદ્યત થઈ નીકળી પડ્યા.

Verse 24

ददृशु््राह्मणीं तेडथ दीप्यमानां स्वतेजसा । अथ गर्भ: स भित्त्वोरुं ब्राह्माण्या निर्जागम ह

ત્યારે તેમણે તે બ્રાહ્મણીને પોતાના જ તેજથી દીપ્તિમાન જોઈ. એ જ ક્ષણે તેની ગર્ભસ્થ સંતાનએ તેની જાંઘ ભેદીને બહાર પ્રગટ થયું.

Verse 25

मुष्णन्‌ दृष्टी: क्षत्रियाणां मध्याह्न इव भास्कर: | ततकश्नक्षुविहीनास्ते गिरिदुर्गेषु बच्रमु:

મધ્યાહ્નના પ્રચંડ સૂર્ય સમાન, પ્રગટ થતાં જ તે તેજસ્વી શિશુએ પોતાના તેજથી ક્ષત્રિયોની દૃષ્ટિ છીનવી લીધી. પછી તેઓ અંધ બની પર્વતોના દુર્ગમ કિલ્લાઓ અને કઠિન પ્રદેશોમાં ભટકવા લાગ્યા.

Verse 26

ततस्ते मोहमापन्ना राजानो नष्टदृष्टय: । ब्राह्मणीं शरणं जममुर्दृष्ट्यूर्थ तामनिन्दिताम्‌

પછી તે રાજાઓ મોહગ્રસ્ત બની, દૃષ્ટિ ગુમાવી, ફરી દૃષ્ટિ મેળવવા માટે તે નિર્દોષ બ્રાહ્મણીની શરણમાં ગયા.

Verse 27

ऊचुश्चैनां महाभागां क्षत्रियास्ते विचेतस: । ज्योतिः प्रहीणा दु:खार्ता: शान्तार्चिष इवाग्नय:

ઇન્દ્રિયો વિમૂઢ થયેલા તે ક્ષત્રિયોએ મહાભાગ્યવતી દેવીને સંબોધી કહ્યું. નેત્રજ્યોતિથી વંચિત અને દુઃખથી પીડિત તેઓ, જાણે જ્વાળા શાંત થયેલી અગ્નિ સમાન લાગતા હતા. વ્યાકુળ થઈ કરુણા માગતાં તેમણે કહ્યું—“દેવી! જો આપની કૃપા થાય તો અમને ફરી દૃષ્ટિ પ્રાપ્ત થાય; પછી આ ક્ષત્રિયદળ પાછું વળશે. થોડો સમય વિશ્રામ કરીને અમે બધા પાપકર્મી અહીંથી સાથે જ નીકળી જઈશું.”

Verse 28

भगवत्या: प्रसादेन गच्छेत्‌ क्षत्र॑ं सचक्षुषम्‌ । उपारम्य च गच्छेम सहिता: पापकर्मिण:

“ભગવતીના પ્રસાદથી આ ક્ષત્રિયસમૂહ દૃષ્ટિ પ્રાપ્ત કરીને પ્રસ્થાન કરે. અને થોડો સમય વિશ્રામ કરીને અમે બધા પાપકર્મી સાથે જ નીકળી જઈએ.”

Verse 29

सपुत्रा त्वं प्रसाद नः कर्तुमहसि शोभने । पुनर्दृष्टिप्रदानेन राज्ञ: संत्रातुमहिसि,'शोभने! तुम अपने पुत्रके साथ हम सबपर प्रसन्न हो जाओ और पुन: नूतन दृष्टि देकर हम सभी राजपुत्रोंकी रक्षा करो”

“હે શોભને! પુત્રসহ અમારી ઉપર પ્રસન્ન થાઓ. અને ફરી દૃષ્ટિ આપીને રાજાની રક્ષા કરો; તેથી આ રાજકુમારોનું પણ સંરક્ષણ થશે.”

Verse 103

वसिष्ठो वारयामास हेतुना येन तच्छूणु । उनके मनका ऐसा निश्चय जान ब्रह्मवेत्ताओंमें श्रेष्ठ महातपस्वी

વસિષ્ઠે જે કારણથી તેમને રોક્યા, તે સાંભળો.

Verse 177

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वण्यौवोपाख्याने सप्तसप्तत्यधिकशततमो<ध्याय:

આ રીતે શ્રીમહાભારતના આદિપર્વના ચૈત્રરથપર્વાંતર્ગત ઔવોપાખ્યાનમાં એકસો અઠ્ઠોતેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.