Adhyaya 175
पाण्डवानां पाञ्चालगमनम् (The Pāṇḍavas’ Journey toward Pāñcāla and News of the Svayaṃvara)
Upa-parva: Svayaṃvara-anuyātrā (Journey toward Draupadī’s Svayaṃvara) — Ādi-parva contextual unit
Vaiśaṃpāyana narrates that the five Pāṇḍava brothers, described as eminent warriors, proceed with their mother to see Draupadī and the great festival associated with the svayaṃvara. En route they meet many Brahmins traveling in groups, who inquire about the brothers’ destination and origin. Yudhiṣṭhira answers that they have come from Ekacakrā and requests the Brahmins to recognize them as traveling together with their mother. The Brahmins advise them to go at once to Pāñcāla, to Drupada’s residence, where a wealthy and grand svayaṃvara will occur. They describe the event’s scale: extraordinary festivities, the gathering of kings and princes from many regions, ritual patrons and disciplined ascetics, and the circulation of gifts, cattle, food, and wealth. They offer descriptive praise of Draupadī—born from the sacrificial altar—and of her brother Dhṛṣṭadyumna, born armed, as well as the competitive selection dynamic in which Kṛṣṇā (Draupadī) may choose among eminent men. Yudhiṣṭhira agrees to go with them to witness the svayaṃvara and the “divine-like” festival.
Chapter Arc: अर्जुन पूछता है—विश्वामित्र और वसिष्ठ जैसे महापुरुषों में वैर का कारण क्या था? तभी गन्धर्व ‘वासिष्ठ-आख्यान’ का पुराण-प्रसिद्ध प्रसंग सुनाने का वचन देता है। → कान्यकुब्ज के राजा गाधि/कुशिकवंशी (विश्वामित्र के पूर्वज-संबंध) का प्रसंग आते-आते कथा वसिष्ठ के आश्रम और दिव्य धेनु नन्दिनी पर टिकती है। राजा वसिष्ठ की अतिथि-सत्कार-शक्ति से प्रभावित होकर नन्दिनी को राज्य/धन के बदले मांगता है; वसिष्ठ धर्म-कारण से उसे ‘अदेय’ बताकर मना करते हैं। क्षत्रिय-गर्व से उद्दीप्त विश्वामित्र बलपूर्वक गाय हरने का निश्चय करता है; नन्दिनी करुण क्रंदन करती है और वसिष्ठ से रक्षा की याचना करती है। → वसिष्ठ के तपोबल/ब्रह्मतेज से नन्दिनी अद्भुत रूप धारण कर विविध सेनाएँ/वीर उत्पन्न करती है; विश्वामित्र की सेना अस्त्र-वर्षा के बीच टूटती-बिखरती है और उसके देखते-देखते पराभव को प्राप्त होती है। → वसिष्ठ नन्दिनी को यज्ञ, देव-पूजा, अतिथि-सत्कार और पितृ-कार्य हेतु अनिवार्य बताकर उसके दान-अदान की सीमा स्पष्ट करते हैं; विश्वामित्र को यह बोध होता है कि केवल बाहुबल नहीं, ब्रह्मतेज भी लोक-नियामक शक्ति है—और उसका क्षत्रिय-अहंकार आहत होकर भीतर एक नई आकांक्षा जगाता है। → पराजय की ज्वाला से विश्वामित्र के भीतर तपस्या द्वारा ब्रह्मर्षित्व पाने की प्रतिज्ञा अंकुरित होती है—यही आगे के संघर्ष और दीर्घ साधना का द्वार खोलती है।
Shlokas
Verse 1
अकाल चतुःसप्तरत्यांधेिकशततमो< ध्याय: वसिष्ठजीके अद्भुत क्षमा-बलके आगे विश्वामित्रजीका परा'भव अर्जुन उवाच किंनिमित्तमभूद् वैरं विश्वामित्रवसिष्ठयो: । वसतोराश्रमे दिव्ये शंस न: सर्वमेव तत्
અર્જુને કહ્યું—હે ગંધર્વરાજ! વિશ્વામિત્ર અને વસિષ્ઠ મુનિ વચ્ચે વૈર કયા કારણે ઊભું થયું? તેઓ તો પોતપોતાના દિવ્ય આશ્રમોમાં વસતા હતા; તે સમગ્ર વૃત્તાંત અમને કહો.
Verse 2
गन्धर्व उवाच इदं वासिष्ठमाख्यानं पुराणं परिचक्षते । पार्थ सर्वेषु लोकेषु यथावत् तन्निबोध मे
ગંધર્વે કહ્યું—પાર્થ! વસિષ્ઠજીનું આ ઉપાખ્યાન સર્વ લોકોમાં અતિ પ્રાચીન કહેવાય છે. તેને યથાર્થ રીતે હું તને કહું છું; સાંભળ.
Verse 3
कान्यकुब्जे महानासीत् पार्थिवो भरतर्षभ । गाधीति विश्रुतो लोके कुशिकस्यात्मसम्भव:
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! કાન્યકુબ્જમાં એક મહાન રાજા હતા, જે લોકમાં ‘ગાધિ’ નામે પ્રસિદ્ધ હતા. તેઓ કુશિકના સાચા પુત્ર હતા.
Verse 4
तस्य धर्मात्मन: पुत्र: समृद्धबलवाहन: । विश्वामित्र इति ख्यातो बभूव रिपुमर्दन:
તે ધર્માત્મા રાજાના પુત્ર ‘વિશ્વામિત્ર’ નામે પ્રસિદ્ધ થયા. તેઓ બળ અને વાહનસંપત્તિથી સમૃદ્ધ હતા અને શત્રુઓને દમન કરનાર હતા.
Verse 5
स चचार सहामात्यो मृगयां गहने वने । मृगान् विध्यन् वराहांश्व रम्येषु मरुधन्वसु
તે પોતાના મંત્રીઓ સાથે ઘન વનમાં મૃગયા માટે ગયો. મરુપ્રદેશના રમ્ય વનખંડોમાં તેણે હરણો અને વરાહોને બાણોથી વિંધ્યા અને શિકારના પીછા કરતાં આગળ વધતો રહ્યો—આ પ્રસંગ આગળ ચાલીને રાજશક્તિનું ક્રીડારૂપ પ્રદર્શન અને તપોવનની પવિત્ર મર્યાદા વચ્ચેના નૈતિક તાણનું પીઠભૂમિ બને છે.
Verse 6
व्यायामकर्शित: सो5थ मृगलिप्सु: पिपासित: । आजगाम नरश्रेष्ठ वसिष्ठस्याश्रमं प्रति
વ્યાયામથી કંટાળેલો, શિકાર પકડવાની ઇચ્છાથી યુક્ત અને તરસથી પીડિત થઈ તે—હે નરશ્રેષ્ઠ—વસિષ્ઠના આશ્રમ તરફ આવ્યો. આ શ્લોક દર્શાવે છે કે મૃગયાનો પરિશ્રમ જ તેને ઋષિના આશ્રમમાં આશ્રય અને আতિથ્ય શોધવા પ્રેરિત કરે છે, જેથી રાજબળ અને તપોવન-ધર્મનો વિરોધ સ્પષ્ટ થાય છે.
Verse 7
तमागतमभिप्रेक्ष्य वसिष्ठ: श्रेष्ठभागृषि: । विश्वामित्र नरश्रेष्ठ प्रतिजग्राह पूजया
તેને આવેલો જોઈ શ્રેષ્ઠ ઋષિ વસિષ્ઠે—મહર્ષિઓમાં અગ્રગણ્ય—નરશ્રેષ્ઠ વિશ્વામિત્રને વિધિપૂર્વક પૂજાસહ સ્વીકાર્યો. આ પ્રસંગમાં વસિષ્ઠ અતિથિ-ધર્મનો આદર્શ પ્રગટ કરે છે; શક્તિશાળી રાજા પણ આશ્રમમાં સન્માનનો પાત્ર છે.
Verse 8
पाद्यार्ष्याचमनीयैस्तं स्वागतेन च भारत । तथैव परिजग्राह वन्येन हविषा तदा,भारत! पाद्य, अर्घ्य, आचमनीय, स्वागत-भाषण तथा वन्य हविष्य आदिसे उन्होंने विश्वामित्रजीका सत्कार किया
હે ભારત! તેમણે પાદ્ય, અર્ઘ્ય, આચમનીય જળ અને સ્વાગત-વચનોથી તેનું સન્માન કર્યું; તેમજ તે સમયે વનમાં ઉપલબ્ધ હવિષ્યથી પણ યથોચિત આદર કર્યો.
Verse 9
तस्याथ कामधुग् धेनुर्वसिष्ठस्थ महात्मन: । उक्ता कामान् प्रयच्छेति सा कामान् दुह्मुते सदा
ત્યારબાદ મહાત્મા વસિષ્ઠ પાસે કામધુક નામની ઇચ્છાપૂર્તિ કરનાર ગાય હતી. તેને જ્યારે કહેવામાં આવતું—“ઇચ્છિત વસ્તુઓ આપ”—ત્યારે તે હંમેશાં માગેલી કામનાઓ મુજબ પદાર્થો દોહીને આપતી હતી.
Verse 10
ग्राम्यारण्याश्लौषधी श्व दुदुहे पय एव च । षड़सं चामृतनिभं रसायनमनुत्तमम्
ગંધર્વે કહ્યું— તે કૂતરીએ જાણે ગામ અને અરણ્યની ઔષધિઓનો સાર દોહીને દૂધ જ પ્રગટ કર્યું; અને તેમાંથી છ રસોથી મધુર, અમૃતસમાન, અનુત્તમ રસાયણ ઉત્પન્ન થયું.
Verse 11
भोजनीयानि पेयानि भक्ष्याणि विविधानि च । लेह्यान्यमृतकल्पानि चोष्याणि च तथार्जुन
ગંધર્વે કહ્યું— અહીં ભોજનયોગ્ય પદાર્થો, પીવા યોગ્ય પેયો, અને ચાવવાના નાનાવિધ ભક્ષ્યો છે; અમૃતસમાન સ્વાદવાળા લેહ્ય (ચટણી વગેરે) પણ છે, તેમજ ચોષ્ય પદાર્થો પણ છે—હે અર્જુન.
Verse 12
रत्नानि च महाहाणि वासांसि विविधानि च । तैः कामै: सर्वसम्पूर्ण: पूजितश्च महीपति:
ગંધર્વે કહ્યું— મહામૂલ્યવાન રત્નો અને નાનાવિધ વસ્ત્રો પણ અર્પણ થયા; એવા ઇચ્છિત દાનોથી તે ભૂપતિ સર્વ રીતે પરિપૂર્ણ થયો અને યથાવિધિ પૂજિત પણ થયો.
Verse 13
ग्रामीण तथा जंगली अन्न
ગંધર્વે કહ્યું— તે કામધેનુએ એકસાથે બધું જ પ્રગટ કર્યું: ગામ અને અરણ્યનું અન્ન, ફળ-મૂળ, દૂધ, છ રસવાળું ભોજન, અમૃતસમાન મીઠું પરમ ઉત્તમ રસાયણ; ખાવા, પીવા, ચાવા, ચાટવા (ચટણી વગેરે) અને ચોષવા (ઇક્ષુ વગેરે) યોગ્ય અસંખ્ય પદાર્થો; તેમજ બહુ મૂલ્યવાન રત્નો અને નાનાવિધ વસ્ત્રો. આ સર્વ મનોઇચ્છિત દાનોથી, હે અર્જુન, રાજા વિશ્વામિત્ર સર્વ રીતે યથોચિત રીતે પૂજિત થયા. ત્યારબાદ તેઓ મંત્રીઓ અને સેનાસહિત અત્યંત પ્રસન્ન થયા. તે મહર્ષિની ધેનુ પુષ્ટ, સુંદર અને વિશાળ હતી; તેના છ વિસ્તૃત અંગ—મસ્તક, ગ્રીવા, જાંઘો, ગલકંબલ, પૂંછડી અને થણ—મોટાં હતાં, અને તેના પાર्श્વ તથા ઊરુ વિશેષ મનોહર હતાં.
Verse 14
मण्डूकनेत्रां स््वाकारां पीनोधसमनिन्दिताम् | सुवालर्धि शड्कुकर्णा चारुशुज्रां मनोरमाम्
ગંધર્વે કહ્યું— તેની આંખો દેડકાની જેવી હતી, છતાં તેની આકૃતિ સુસંગત અને સુંદર હતી. તેના થણ ભરપૂર અને વિસ્તૃત હતાં; તે સર્વથા નિંદારહિત હતી. સુંદર પૂંછડી, નોકદાર કાન અને મનોહર શિંગોના કારણે તે અત્યંત રમણીય લાગતી હતી.
Verse 15
पुष्टायतशिरोग्रीवां विस्मित: सो5भिवीक्ष्य ताम् । अभिनन्द्य स तां राजा नन्दिनीं गाधिनन्दन:
તેનું મસ્તક અને ગળું વિશાળ તથા પુષ્ટ હતાં; તેનું નામ નંદિની હતું. તેને જોઈ ગાધિનંદન રાજા વિશ્વામિત્ર આશ્ચર્યચકિત થયા અને નંદિનીનું અભિનંદન કરીને પ્રશંસા કરી.
Verse 16
अब्रवीच्च भृशं तुष्ट: स राजा तमृषिं तदा । अर्बुदेन गवां ब्रह्मन् मम राज्येन वा पुन:
ત્યારે અત્યંત પ્રસન્ન થઈ તે રાજાએ તે ઋષિને કહ્યું— “હે બ્રાહ્મણ! હું તમને એક અર્બુદ (કરોડ) ગાયો આપીને કે પછી મારું રાજ્ય આપીને પ્રતિદાન કરું?”
Verse 17
वसिष्ठ उवाच देवतातिथिपित्रर्थ याज्यार्थ च पयस्विनी
વસિષ્ઠે કહ્યું— “આ દૂધથી સમૃદ્ધ છે; દેવતાઓ માટે, અતિથિ-સત્કાર માટે અને પિતૃકાર્યના યજ્ઞાદિ માટે આ યોગ્ય છે.”
Verse 18
विश्वामित्र उवाच क्षत्रियो5हं भवान् विप्रस्तपस्स्वाध्यायसाधन:,विश्वामित्रजी बोले--मैं क्षत्रिय राजा हूँ और आप तपस्या तथा स्वाध्यायका साधन करनेवाले ब्राह्मण हैं
વિશ્વામિત્રે કહ્યું— “હું ક્ષત્રિય રાજા છું; અને તમે બ્રાહ્મણ—તપસ્યા તથા સ્વાધ્યાયમાં નિરત રહેનારા છો.”
Verse 19
ब्राह्मणेषु कुतो वीर्य प्रशान्तेषु धृतात्मसु । अर्बुदेन गवां यस्त्वं न ददासि ममेप्सितम्
વિશ્વામિત્રે કહ્યું— “શાંત અને આત્મસંયમી બ્રાહ્મણોમાં બળ ક્યાંથી હોય? છતાં પણ તું મારી ઇચ્છિત વસ્તુ—એક અર્બુદ (કરોડ) ગાયો—મને આપતો નથી.”
Verse 20
वसिष्ठ उवाच बलस्थश्वासि राजा च बाहुवीर्यश्न क्षत्रिय:
વસિષ્ઠે કહ્યું—તું બળમાં સ્થિર છે; તું રાજા છે; અને ભુજબળના પરાક્રમથી યુક્ત ક્ષત્રિય છે.
Verse 21
यथेच्छसि तथा क्षिप्रं कुरु मा त्वं विचारय । वसिष्ठजीने कहा--तुम सेनाके साथ हो, राजा हो और अपने बाहुबलका भरोसा रखनेवाले क्षत्रिय हो। जैसी तुम्हारी इच्छा हो वैसा शीघ्र कर डालो, विचार न करो ।।
ગંધર્વે કહ્યું—જેમ તારી ઇચ્છા તેમ જ તુરંત કર; વિચાર-વિમર્શ ન કર.
Verse 22
हंसचन्द्रप्रतीकाशां नन्दिनीं तां जहार गाम् । कशादण्डप्रणुदितां काल्यमानामितस्तत:
હંસ અને ચંદ્ર સમાન તેજસ્વી શ્વેત એવી નંદિની ગાયને તેણે હરી લીધી. ચાબુક અને લાકડાંથી હાંકી, તેને ઇધર-ઉધર માર મારીને દોડાવવામાં આવતી હતી.
Verse 23
हम्भायमाना कल्याणी वसिष्ठस्याथ नन्दिनी । आगम्याभिमुखी पार्थ तस्थौ भगवदुन्मुखी
હાંભરતી, વસિષ્ઠની કલ્યાણમયી નંદિની આગળ આવી અને, હે પાર્થ, તારા સામે ઊભી રહી—તેનું મુખ ભક્તિપૂર્વક ભગવદ્-તુલ્ય મહર્ષિ તરફ જ હતું.
Verse 24
भृशं च ताड्यमाना वै न जगामाश्रमात् ततः । अर्जुन] उस समय कल्याणमयी नन्दिनी डकराती हुई महर्षि वसिष्ठके सामने आकर खड़ी हो गयी और उन्हींकी ओर मुँह करके देखने लगी। उसके ऊपर जोर-जोरसे मार पड़ रही थी, तो भी वह आश्रमसे अन्यत्र नहीं गयी ।।
તેને ભારે માર પડતો હોવા છતાં તે આશ્રમ છોડીને ગઈ નહીં. વસિષ્ઠે કહ્યું—ભદ્રે! તું વારંવાર રંભા કરે છે; હું તારો કરુણ રોદન સાંભળું છું. પરંતુ હું શું કરું? કલ્યાણમયી નંદિની! વિશ્વામિત્ર તને બળપૂર્વક હરી લઈ જાય છે; તેમાં મારું શું પરાક્રમ? હું તો ક્ષમાશીલ બ્રાહ્મણ છું.
Verse 25
हियसे त्वं बलाद भद्रे विश्वामित्रेण नन्दिनि । कि कर्तव्यं मया तत्र क्षमावान् ब्राह्म॒णो हाहम्
વસિષ્ઠે કહ્યું—ભદ્રે, કલ્યાણમયી નંદિની! વિશ્વામિત્ર તને બળપૂર્વક હરી લઈ જાય છે. તારો વારંવારનો આર્તનાદ હું સાંભળું છું; પરંતુ આ બાબતમાં હું શું કરી શકું? હાય, હું તો ક્ષમાશીલ બ્રાહ્મણ છું.
Verse 26
गन्धर्व उवाच सा भयाजन्नन्दिनी तेषां बलानां भरतर्षभ । विश्वामित्रभयोद्धिग्ना वसिष्ठं समुपागमत्
ગંધર્વે કહ્યું—હે ભરતશ્રેષ્ઠ! વિશ્વામિત્રના ભયથી વ્યાકુળ નંદિની તે સૈન્યના ભયથી મુનિવર વસિષ્ઠની શરણમાં ગઈ.
Verse 27
गौरुवाच कशाग्रदण्डाभिह्वतां क्रोशन्ती मामनाथवत् | विश्वामित्रबलैघोरैर्भगवन् किमुपेक्षसे
ગાયે કહ્યું—ભગવન! વિશ્વામિત્રના ક્રૂર સૈનિકો મને ચાબુકો અને લાકડાંથી મારતા છે. હું અનાથની જેમ રડી રહી છું. તમે મારી ઉપેક્ષા કેમ કરો છો?
Verse 28
गन्धर्व उवाच नन्दिन्यामेवं क्रन्दन्त्यां धर्षितायां महामुनि: । न चुक्षुभे तदा धैर्यान्न चचाल धृतव्रत:
ગંધર્વે કહ્યું—હે અર્જુન! નંદિની આ રીતે અપમાનિત થઈ કરુણ રોદન કરતી હતી, છતાં દૃઢવ્રતી મહામુનિ વસિષ્ઠ ત્યારે ન તો ક્ષુબ્ધ થયા, ન ધૈર્યથી ડગમગ્યા.
Verse 29
वसिष्ठ उवाच क्षत्रियाणां बल॑ तेजो ब्राह्मुणानां क्षमा बलम् | क्षमा मां भजते यस्माद् गम्यतां यदि रोचते
વસિષ્ઠે કહ્યું—ભદ્રે! ક્ષત્રિયોના બળનું સ્વરૂપ તેમનું તેજ છે અને બ્રાહ્મણોનું બળ ક્ષમા છે. કારણ કે ક્ષમા મને આશ્રયે છે, તેથી જો તને રુચે તો તું જઈ શકે છે.
Verse 30
नन्दिन्युवाच कि नु त्यक्तास्मि भगवन् यदेवं त्वं प्रभाषसे । अत्यक्ताहं त्वया ब्रद्मन् नेतुं शक्या न वै बलात्
નંદિનીએ કહ્યું—ભગવન્! શું તમે મને સાચે જ ત્યજી દીધી છે કે તેથી તમે આવી વાત કરો છો? બ્રાહ્મણ! તમે મને ન ત્યજ્યા હો તો કોઈ મને બળપૂર્વક લઈ જઈ શકતું નથી।
Verse 31
वसिष्ठ उवाच न त्वां त्यजामि कल्याणि स्थीयतां यदि शक््यते । दृढेन दाम्ना बद्ध्वैष वत्सस्ते द्वियते बलात्
વસિષ્ઠે કહ્યું—કલ્યાણી! હું તને ત્યજતો નથી. જો શક્ય હોય તો અહીં જ સ્થિર રહેજે. તારો વાછરડો દૃઢ દોરડાથી બાંધીને બળપૂર્વક ખેંચી લઈ જવામાં આવે છે।
Verse 32
गन्धर्व उवाच 3644४ हब तच्छृत्वा वसिष्ठस्थ पयस्विनी । ऊर्ध्वाज्चितशि प्रबभौ रौद्रदर्शना
ગંધર્વે કહ્યું—વસિષ્ઠના વચન સાંભળીને પયસ્વિની નંદિનીએ પોતાનું માથું અને ગળું ઉપર ઉઠાવ્યાં; તે ક્ષણે તે રૌદ્ર અને ભયાનક દેખાતી હતી।
Verse 33
क्रोधरक्तेक्षणा सा गौर्हम्भारवघनस्वना । विश्वामित्रस्य तत् सैन्यं व्यद्रावयत सर्वश:
તે ગાયની આંખો ક્રોધથી લાલ થઈ ગઈ અને તેની ઘન, મેઘગર્જના જેવી હાંભર ગુંજવા લાગી. તેણે વિશ્વામિત્રની તે સેના ને સર્વ દિશામાં હાંકી કાઢી વિખેરી નાખી।
Verse 34
कशाग्रदण्डाभिहता काल्यमाना ततस्ततः । क्रोधरक्तेक्षणा क्रोधं भूय एव समाददे
ચાબુકના અગ્રભાગ અને દંડથી માર મારીને તેને જ્યાં-ત્યાં હાંકી કાઢવામાં આવતી હતી; ક્રોધથી પહેલેથી જ લાલ થયેલી તેની આંખો વધુ ભભૂકી ઉઠી, અને તેણે ફરી પ્રચંડ ક્રોધ ધારણ કર્યો।
Verse 35
आदित्य इव मध्यद्े क्रोधदीप्तवपुर्बभौ | अज्भारवर्ष मुज्चन्ती मुहुर्वालधितो महत्
ગંધર્વ બોલ્યો—ક્રોધથી દીપ્ત દેહવાળી તે ગાય મધ્યાહ્નના સૂર્ય સમી અભૂતપૂર્વ તેજથી ઝળહળી ઊઠી. પોતાની મહાન પૂંછડીથી વારંવાર પ્રહાર કરીને તેણે દહકતા અંગારાની ભારે વર્ષા વરસાવી.
Verse 36
असृजत् पदह्लवान् पुच्छात् प्रस्रवाद् द्रविडाउछकान् | योनिदेशाच्च यवनान् शकृतः शबरान् बहुन्
ગંધર્વ બોલ્યો—તેણે પોતાની પૂંછડીમાંથી પહ્લવોને સર્જ્યા; થણમાંથી વહેતા દૂધમાંથી દ્રવિડો અને શકોને ઉત્પન્ન કર્યા; યોનિદેશમાંથી યવનોને જનમ આપ્યો; અને ગોબરમાંથી અનેક શબરોને જન્મ આપ્યો.
Verse 37
मूत्रतश्नासृजत् कांश्रिच्छबरांश्वैव पार्श्वतः । पौण्ड्ान् किरातान् यवनान् सिंहलान् बर्बरान् खसान्
ગંધર્વ બોલ્યો—તેના મૂત્રમાંથી કેટલાક શબરો પ્રગટ થયા; અને તેના પાર्श્વભાગમાંથી પૌન્ડ્ર, કિરાત, યવન, સિંહલ, બર્બર અને ખસ ઉત્પન્ન થયા.
Verse 38
चिबुकांश्व पुलिन्दांश्व चीनान् हूणान् सकेरलान् | ससर्ज फेनत: सा गौम्लेच्छान् बहुविधानपि,इसी प्रकार उस गौने फेनसे चिबुक, पुलिन्द, चीन, हूण, केरल आदि बहुत प्रकारके म्लेच्छोंकी सृष्टि की
ગંધર્વ બોલ્યો—આ રીતે તે ગાયે પોતાના ફેનમાંથી ચિબુક, પુલિંદ, ચીન, હૂણ અને કેરળ વગેરે અનેક પ્રકારના મ્લેચ્છોને સર્જ્યા.
Verse 39
विश्वामित्रकी सेनापर नन्दिनीका कोप तैर्विसृष्टेमहासैन्यैर्नानाम्लेच्छगणैस्तदा । नानावरणसंच्छन्नैर्नानायुधधरैस्तथा
ત્યારે વિશ્વામિત્રની સેના સામે નંદિનીના કોપથી વિસર્જિત નાનાપ્રકારના મ્લેચ્છગણોની વિશાળ સેનાઓ ધસી આવી. તેઓ અનેક પ્રકારના કવચોથી ઢંકાયેલા અને વિવિધ શસ્ત્રો ધારણ કરેલા હતા. વિશ્વામિત્રના નજર સામે જ તેમણે તેની સેના ગભરાવીને છિન્નભિન્ન કરી નાખી; તેની એક-એક સૈનિકને મ્લેચ્છસેનાના પાંચ-પાંચ કે સાત-સાત યોદ્ધાઓએ ઘેરી લીધો.
Verse 40
अवाकीर्यत संरब्धैर्विश्वामित्रस्य पश्यत: । एकैकश्न तदा योध: पञ्चभि: सप्तभिव्वृत:
વિશ્વામિત્રની આંખ સામે જ ક્રોધિત યોદ્ધાઓએ તેની સેનાને ગભરાવી છિન્નભિન્ન કરી નાખી. તે સમયે તેની એક-એક સૈનિકને વિરોધી પક્ષના પાંચ-પાંચ, ક્યાંક સાત-સાત યોદ્ધાઓએ ઘેરી લીધો; સંખ્યાબળ અને રોષથી તેઓ તેના પર તૂટી પડ્યા.
Verse 41
उस समय अस्त्र-शस्त्रोंकी भारी वर्षसे घायल होकर विश्वामित्रकी सेनाके पाँव उखड़ गये और उनके सामने ही वे सभी योद्धा भयभीत हो सब ओर भाग चले
પછી અસ્ત્ર-શસ્ત્રોની ઘનવર્ષાથી ઘાયલ થઈ વિશ્વામિત્રની સેના પગ ખસી ગઈ અને ગોઠવણી તૂટી પડી. તેમની આંખ સામે જ તે બધા યોદ્ધાઓ ભયગ્રસ્ત થઈ ચારે તરફ ભાગી છૂટ્યા.
Verse 42
नच प्राणैर्वियुज्यन्ते केचित् तत्रास्य सैनिका: । विश्वामित्रस्य संक्रुद्धैर्वासिछ्ैर्भरतर्षभ
ભરતશ્રેષ્ઠ! ત્યાં તેના કોઈ સૈનિકનો પ્રાણ ન લેવાયો. વિશ્વામિત્ર સાથેના સંઘર્ષમાં ક્રોધિત હોવા છતાં વસિષ્ઠપક્ષના યોદ્ધાઓએ વિશ્વામિત્રના કોઈ યોદ્ધાનો વધ કર્યો નહીં.
Verse 43
सा गौस्तत् सकल सैन्यं कालयामास दूरत: । विश्वामित्रस्य तत् सैन्यं काल्यमानं त्रियोजनम्
તે ગાયે દૂરથી જ તે સમગ્ર સેનાને હાંકી કાઢી નષ્ટપ્રાય કરી દીધી. આ રીતે વિશ્વામિત્રની તે સેના—ત્રણ યોજન સુધી ફેલાયેલી—પરાજય તરફ ધકેલાતી હતી.
Verse 44
क्रोशमानं भयोद्धिग्नं त्रातारं नाध्यगच्छत । इस प्रकार नन्दिनी गायने उनकी सारी सेनाको दूर भगा दिया। विश्वामित्रकी वह सेना तीन योजनतक खदेड़ी गयी। वह सेना भयसे व्याकुल होकर चीखती- चिल्लाती रही; किंतु कोई भी संरक्षक उसे नहीं मिला || ४३ ह ।।
તેઓ ભયથી વ્યાકુળ થઈ ચીસો પાડતા રહ્યા, પરંતુ તેમને કોઈ રક્ષક મળ્યો નહીં.
Verse 45
विश्वामित्र: क्षत्रभावान्निर्विण्णो वाक््यमब्रवीत् । धिग् बल क्षत्रियबल ब्रह्मतेजोबलं बलम्
બ્રહ્મતેજમાંથી જન્મેલી તે અદ્ભુત શક્તિ જોઈ ક્ષાત્રભાવથી ખિન્ન થયેલા વિશ્વામિત્ર બોલ્યા—“ધિક્કાર છે ક્ષત્રિયોના કહેવાતા બળને; તે તો નામમાત્ર છે. સાચું બળ તો બ્રહ્મતેજથી ઉત્પન્ન બળ જ છે.”
Verse 46
बलाबल विनिश्चित्य तप एव परं बलम् | स राज्यं स्फीतमुत्सज्य तां च दीप्तां नृपश्रियम्
બળ-અબળનો વિચાર કરીને તેમણે નક્કી કર્યું કે તપ જ પરમ બળ છે. તેથી તેમણે પોતાનું સમૃદ્ધ રાજ્ય અને દીપ્તિમાન રાજશ્રી ત્યજી, ભોગોને પાછળ મૂકી તપસ્યામાં જ મન લગાવ્યું.
Verse 47
भोगांश्व॒ पृष्ठतः कृत्वा तपस्येव मनो दधे | स गत्वा तपसा सिद्धि लोकान् विष्ट भ्य तेजसा
ભોગોને પાછળ મૂકી તેમણે મન માત્ર તપસ્યામાં જ ધર્યું. તપથી સિદ્ધિ મેળવી, દીપ્ત તેજવાળા તેમણે પોતાના તેજથી સર્વ લોકોને સ્તબ્ધ અને સંતપ્ત કરી દીધા.
Verse 48
तताप सर्वान् दीप्तौजा ब्राह्मणत्वमवाप्तवान् | अपिबच्च तत: सोममिन्द्रेण सह कौशिक:
દીપ્તૌજાવાળા કૌશિક (વિશ્વામિત્ર)એ સર્વ લોકોને સંતપ્ત કર્યા અને તપથી બ્રાહ્મણત્વ પ્રાપ્ત કર્યું. ત્યારબાદ તેમણે ઇન્દ્ર સાથે સોમપાન પણ કર્યું.
Verse 163
नन्दिनीं सम्प्रयच्छस्व भुड्क्ष्व राज्यं महामुने । और अत्यन्त संतुष्ट होकर राजा विश्वामित्रने उस समय उन महर्षिसे कहा--“ब्रह्मन्! आप दस करोड़ गायें अथवा मेरा सारा राज्य लेकर इस नन्दिनी-को मुझे दे दें। महामुने! इसे देकर आप राज्य भोग करें"
“મહામુને! નંદિની મને સોંપો અને (તેના બદલે) રાજ્ય ભોગવો.”
Verse 174
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि वासिष्े विश्वामित्रपरा भवे चतु:सप्तत्यधिकशततमो<ध्याय:
આ રીતે શ્રીમહાભારતના આદિપર્વના અંતર્ગત ચૈત્રરથપર્વમાં વસિષ્ઠ–વિશ્વામિત્ર પ્રસંગે વિશ્વામિત્ર-પરાભવવિષયક એકસો પંચોતેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Verse 176
अदेया नन्दिनीयं वै राज्येनापि तवानघ । वसिष्ठजीने कहा--अनघ! देवता
વસિષ્ઠે કહ્યું—“હે અનઘ! આ દૂધાળ ગાય નંદિની દાન આપવા યોગ્ય નથી—તમારા સમગ્ર રાજ્યના બદલે પણ નહીં. દેવપૂજા, અતિથિસત્કાર, પિતૃકાર્ય અને યજ્ઞહવિષ્ય માટે તે મારા આશ્રમમાં રહે છે; તેથી રાજ્ય આપીને પણ તેને આપી શકાય નહીં.”
Verse 193
स्वधर्म न प्रहास्यामि नेष्यामि च बलेन गाम् | (क्षत्रियोडस्मि न विप्रो&हं बाहुवीय्योंडस्मि धर्मतः । तस्माद् भुजबलेनेमां हरिष्यामीह पश्यत: ।।
વિશ્વામિત્રે કહ્યું—“હું મારું સ્વધર્મ છોડવાનો નથી; આ ગાયને બળપૂર્વક લઈ જઈશ. હું ક્ષત્રિય છું, બ્રાહ્મણ નથી; ધર્મતઃ મને ભુજબળ પ્રગટ કરવાનો અધિકાર છે. તેથી તમારા નજર સામે જ હું ભુજબળથી આ ગાયને હરી લઈ જઈશ.”
Verse 412
अस्त्रवर्षेण महता वध्यमानं बल॑ तदा । प्रभग्नं सर्वतस्त्रस्तं विश्वामित्रस्य पश्यत:
મહાન અસ્ત્રવર્ષાથી તે સૈન્ય કાપાતું ગયું; પછી સર્વ તરફથી તૂટી-ભાંગી, ભયભીત થઈ, વિશ્વામિત્રના નજર સામે જ તે બળ વિખેરાઈ ગયું.
Frequently Asked Questions
The implicit dharma-choice concerns balancing concealment and safety with truthful social conduct: the brothers must navigate public space while maintaining legitimacy, using respectful disclosure (origin from Ekacakrā, traveling with their mother) without unnecessary exposure.
Public institutions (like svayaṃvara and festival assemblies) operate through shared norms—truthful speech, guided travel, and reciprocal generosity—so prudent action aligns personal aims with socially sanctioned channels rather than coercive or clandestine methods.
No explicit phalaśruti appears in this adhyāya; its meta-function is connective—providing narrative transit, public intelligence, and a sociological sketch of the svayaṃvara as a legitimate arena for alliance formation.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.