Adhyaya 170
और्वोपाख्यानम् (Aurva Episode: Restoration of Sight and Restraint of World-Destructive Anger)
Upa-parva: Āurva-Upākhyāna (Episode of Sage Aurva)
The chapter reports a sequence of explanations and interventions surrounding Āurva, a Bhārgava born by splitting a thigh (ūru), who embodies accumulated wrath from prior killings of Bhṛgus. A female speaker clarifies to afflicted kings that their loss of sight is not her act but arises from Āurva’s anger and divine potency, triggered by remembrance of slain kin. She advises the kings to supplicate Āurva; upon their prostration he relents and restores their sight, becoming famed as “Aurva.” The narrative then pivots: Āurva interprets the episode as a humiliation of the world and resolves, through intensified tapas, toward a comprehensive destruction of beings as a form of reparation for the Bhṛgus. The Pitṛs (ancestors), arriving from the ancestral realm, counsel him to restrain this impulse. They argue that earlier events were not unilaterally controlled by the Bhṛgus, that retaliatory schemes (including provocation via hidden wealth) were adopted under existential pressure, and that self-destruction is not an acceptable solution. They instruct Āurva to check sinful intention, abandon world-harming anger, and preserve the integrity of tapas by aligning it with restraint rather than collective ruin.
Chapter Arc: आश्रयदाता ब्राह्मण से अनुमति लेकर कुन्तीपुत्र पाण्डव पंचाल-यात्रा के लिए प्रस्थान करते हैं—वन-मार्ग, तीर्थ और गङ्गा-तट की ओर बढ़ते हुए। → दिन-रात की कठिन यात्रा के बाद वे गङ्गा-तट के सोमाश्रय तीर्थ पर पहुँचते हैं, जहाँ वन का रहस्य और गन्धर्व-लोक की छाया उनके मार्ग को असाधारण बना देती है। अर्जुन का सामना चित्ररथ गन्धर्व से होता है; पराक्रम की परीक्षा के साथ-साथ यह भी स्पष्ट होता है कि केवल बाहुबल नहीं, नीति और ब्राह्मण-आधारित राजधर्म भी निर्णायक है। → अर्जुन अपने वेग से शत्रु की शक्ति को स्तम्भित कर उसे पराजित करता है—पराजित चित्ररथ शरणागत-भाव से आता है; विजय के क्षण में अर्जुन का संयम और क्षत्रधर्म (शरणागत पर अनावश्यक प्रहार न करना) निर्णायक बनता है। → पराजय के बाद शत्रुता मित्रता में बदलती है। चित्ररथ ‘अङ्गारपर्ण’ के रूप में वन-परिचय देता है और गन्धर्व-देश के अद्भुत अश्वों का वर्णन/प्रदान करता है—जो इच्छानुसार रंग-वेग बदलने वाले, रथ-युद्ध के ‘वज्र’ के अंग समान माने गए हैं। साथ ही राजधर्म का उपदेश उभरता है: पुरोहित/ब्राह्मण-प्रधान व्यवस्था के बिना राज्य दीर्घकाल तक नहीं टिकता। → पाण्डवों की पंचाल-यात्रा आगे बढ़ती है—गन्धर्व-मित्रता से प्राप्त साधनों और उपदेशों के साथ अगला चरण किस परीक्षा की ओर ले जाएगा, यह संकेत मात्र रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्रात बछ। अर: अ2 एकोनसप्तत्याधिकशततमो< ध्याय: पाण्डवोंकी पंचाल-यात्रा और अर्जुनके द्वारा चित्ररथ गन्धर्वकी पराजय एवं उन दोनोंकी मित्रता वैशम्पायन उवाच गते भगवति व्यासे पाण्डवा हृष्टमानसा: । ते प्रतस्थु: पुरस्कृत्य मातरं पुरुषर्षभा:
વૈશંપાયને કહ્યું—ભગવાન વ્યાસ પ્રસ્થાન કર્યા પછી પુરુષશ્રેષ્ઠ પાંડવો હર્ષિત થયા. તેઓ પોતાની માતાને અગ્રસ્થાને રાખી, તેણીને સન્માન આપતા, ત્યાંથી પાંચાલદેશ તરફ નીકળી પડ્યા.
Verse 2
आमन्त्य ब्राह्मा्ं पूर्वमभिवाद्यानुमान्य च । समैरुदड्मुखैर्मार्गर्यथोद्दिष्टं परंतपा:
પરંતપ કુંતીપુત્રોએ પહેલાં આશ્રયદાતા બ્રાહ્મણોને વિદાય માંગી, તેમને પ્રણામ કરીને તેમની મંજૂરી મેળવી. પછી બતાવ્યા મુજબ ઉત્તરાભિમુખ સીધા માર્ગો પરથી તેઓ પોતાના અભિષ્ટ પાંચાલદેશ તરફ પ્રસ્થાન કર્યા।
Verse 3
ते त्वगच्छन्नहोरात्रात् तीर्थ सोमाश्रयायणम् | आसेदु: पुरुषव्यात्रा गज्ञायां पाण्डुनन्दना:,एक दिन और एक रात चलकर वे नरश्रेष्ठ पाण्डव गंगाजीके तटपर सोमाश्रयायण नामक तीर्थमें जा पहुँचे
એક દિવસ અને એક રાત મુસાફરી કરીને પુરુષવ્યાઘ્ર પાંડુનંદન પાંડવો ગંગાતટ પર આવેલા ‘સોમાશ્રયાયણ’ નામના તીર્થમાં પહોંચી ગયા।
Verse 4
उल्मुकं तु समुद्यम्य तेषामग्रे धनंजय: । प्रकाशार्थ ययौ तत्र रक्षार्थ च महारथ:,उस समय उनके आगे-आगे महारथी अर्जुन उजाला तथा रक्षा करनेके लिये जलती हुई मशाल उठाये चल रहे थे
ત્યારે મહારથી ધનંજય (અર્જુન) પ્રકાશ અને રક્ષા માટે જ્વલંત મશાલ ઉઠાવી તેમની આગળ આગળ ચાલ્યો।
Verse 5
तत्र गज्भाजले रम्ये विविक्ते क्रीडयन् स्त्रिय: । ईर्ष्युर्गन्धर्वराजो वै जलक्रीडामुपागत:
તે તીર્થની ગંગાના રમ્ય અને એકાંત જળમાં ગંધર્વરાજ (ચિત્રરથ/અંગારપર્ણ) પોતાની સ્ત્રીઓ સાથે ક્રીડા કરી રહ્યો હતો. સ્વભાવથી ઈર્ષ્યાળુ તે જળક્રીડા માટે જ ત્યાં આવ્યો હતો।
Verse 6
शब्दं तेषां स शुश्राव नदीं समुपसर्पताम् । तेन शब्देन चाविष्ट श्रुक्रोध बलवद् बली
નદી તરફ નજીક આવતાં પાંડવોના પગલાંનો અવાજ તેણે સાંભળ્યો. એ અવાજથી ઉશ્કેરાઈ તે બલવાન ગંધર્વ ઉગ્ર ક્રોધમાં આવેશિત થઈ ભયંકર રીતે કુપિત થયો।
Verse 7
स दृष्टवा पाण्डवांस्तत्र सह मात्रा परंतपान् | विस्फारयन् धनुर्घोरमिदं वचनमब्रवीत्,परंतप पाण्डवोंको अपनी माताके साथ वहाँ देख वह अपने भयानक धनुषको टंकारता हुआ इस प्रकार बोला--
ત્યાં માતા સાથે પાંડવોને—શત્રુઓને સંતાપ આપનારાં—જોઈ તેણે પોતાનું ભયંકર ધનુષ્ય ટંકાર્યું અને આ વચન બોલ્યો।
Verse 8
संध्या संरज्यते घोरा पूर्वरात्रागमेषु या । अशीतिभिललवैहींन तन्मुहुर्त प्रचक्षते
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—રાત્રિ શરૂ થવા પહેલાં જે ભયંકર સંધ્યાની લાલી ફેલાય છે, તે એક વિશેષ સમય છે; તેને એંસી લવ ઓછો એવો એક મુહૂર્ત કહેવામાં આવે છે।
Verse 9
विहितं कामचाराणां यक्षगन्धर्वरक्षसाम् । शेषमन्यन्मनुष्याणां कर्मचारेषु वै स्मृतम्
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—ઇચ્છાનુસાર ફરનાર યક્ષ, ગંધર્વ અને રાક્ષસો માટે એ સમય વિહિત છે; બાકીનો સમય મનુષ્યો માટે તેમના કર્મ અનુસાર વિચરવા યોગ્ય ગણાયો છે।
Verse 10
लोभात् प्रचारं चरतस्तासु वेलासु वै नरान् । उपक्रान्तानि गृह्नीमो राक्षसैः सह बालिशान्,“जो मनुष्य लोभवश हमलोगोंकी वेलामें इधर घूमते हुए आ जाते हैं, उन मूर्खोंकी हम गन्धर्व और राक्षस कैद कर लेते हैं
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—લોભથી જે મનુષ્યો તે વેલાઓમાં ભટકતા આવી પડે છે, એવા મૂર્ખોને અમે રાક્ષસો સાથે મળી પકડીને કેદ કરીએ છીએ।
Verse 11
अतो रात्रौ प्राप्तुवन्तो जल॑ ब्रह्मविदो जना: । गर्हयन्ति नरान् सर्वान् बलस्थान् नृपतीनपि
આથી વેદજ્ઞ બ્રહ્મવિદ્ જન રાત્રે જળમાં પ્રવેશ કરનાર તમામ મનુષ્યોની—બળવાન રાજાઓની પણ—નિંદા કરે છે।
Verse 12
आरात् तिष्ठत मा महां समीपमुपसर्पत । कस्मान्मां नाभिजानीत प्राप्त भागीरथीजलम्
વૈશંપાયને કહ્યું— “દૂર ઊભા રહો; મારી નજીક ન આવો. હું ભાગીરથી (ગંગા)ના જળમાં ઉતર્યો છું, તો પણ તમે મને કેમ ઓળખતા નથી?”
Verse 13
अज्जरपर्ण गन्धर्व वित्त मां स्वबलाश्रयम् । अहं हि मानी चेष्युश्व॒ कुबेरस्य प्रियः सखा
વૈશંપાયને કહ્યું— “મને ગંધર્વ અઙ્ગારપર્ણ તરીકે જાણો. હું માત્ર મારા જ બળનો આશ્રય લઉં છું. હું ગર્વીલો અને ઈર્ષ્યાળુ સ્વભાવનો છું, અને કુબેરનો પ્રિય સખા છું. હે મનુષ્યો, દૂર ઊભા રહો—મારી નજીક ન આવો.”
Verse 14
अड्जरपर्णमित्येवं ख्यातं चेदं वन॑ मम । अनुगड़ं चरन् कामांश्रित्रं यत्र रमाम्पयहम्
વૈશંપાયને કહ્યું— “મારું આ વન ‘અઙ્ગારપર્ણ’ નામથી જ પ્રસિદ્ધ છે. ભાગીરથીના કિનારે વિહાર કરતાં હું અહીં મારી ઇચ્છા મુજબ નાનાવિધ રમણીય ક્રીડાઓમાં આનંદ માણું છું.”
Verse 15
न कौणपा: शुज्िणो वा न देवा न च मानुषा: । इदं समुपसर्पन्ति तत् कि समनुसर्पथ,“मेरी उपस्थितिमें यहाँ राक्षस, यक्ष, देवता अथवा मनुष्य--कोई भी नहीं आने पाते; फिर तुमलोग कैसे आ रहे हो?”
વૈશંપાયને કહ્યું— “મારી હાજરીમાં અહીં ન કૌણપ (અપવિત્ર ભક્ષક) ન શુચિ—ન દેવો ન માનવો—કોઈ પણ નજીક આવી શકતા નથી. તો પછી તમે કેવી રીતે અહીં આવી રહ્યા છો?”
Verse 16
अजुन उवाच समुद्रे हिमवत्पाश्वे नद्यामस्यां च दुर्मते । रात्रावहनि संध्यायां कस्य गुप्त: परिग्रह:
અર્જુને કહ્યું— “દુર્મતે! સમુદ્રકાંઠે, હિમાલયના પાદપ્રદેશમાં અને આ નદીના કિનારે—રાતે, દિવસે કે સંધ્યાએ—કોનો અધિકાર ખરેખર સુરક્ષિત રહી શકે? કોણ તેને રક્ષિત ખાનગી માલિકી સમજી રાખી શકે?”
Verse 17
भुक्तो वाप्यथवाभुक्तो रात्रावहनि खेचर । न कालनियमो हास्ति गड्ढां प्राप्प सरिद्वराम्
હે આકાશચારી ગંધર્વ! ગંગાજીના તટ પર આવવા માટે એવો કોઈ નિયમ નથી કે કોઈ ખાઈને આવે કે ભૂખ્યો, રાત્રે આવે કે દિવસે; અહીં કાળ વગેરેનો પણ કોઈ બંધન નથી.
Verse 18
वयं च शक्तिसम्पन्ना अकाले त्वामधृष्णुम । अशक्ता हि रणे क्रूर युष्मानर्चन्ति मानवा:
અર્જુને કહ્યું—“અમે પણ શક્તિસંપન્ન છીએ. અસમે પણ આવીને, હે ક્રૂર! તને કચડી શકીએ. જે યુદ્ધમાં અશક્ત—દુર્બળ મનુષ્યો—છે, એ જ તમારું પૂજન કરે છે.”
Verse 19
पुरा हिमवतश्नैषा हेमशूज्राद् विनिस्सृता | गड्ढा गत्वा समुद्राम्भ: सप्तथा समपद्यत
અર્જુને કહ્યું—“પ્રાચીન કાળમાં હિમાલયના સુવર્ણશિખરથી નીકળેલી ગંગા સમુદ્રમાં જઈ સાત ધારાઓમાં વિભક્ત થઈ.”
Verse 20
गड्जां च यमुनां चैव प्लक्षजातां सरस्वतीम् । रथस्थां सरयूं चैव गोमतीं गण्डकीं तथा
અર્જુને કહ્યું—“ગંગા અને યમુના, પ્લક્ષવૃક્ષની જડમાંથી પ્રગટ થયેલી સરસ્વતી; તેમજ રથસ્થા, સરયૂ, ગોમતી અને ગંડકી—આ નદીઓની હું વાત કરું છું.”
Verse 21
अपर्युषितपापास्ते नदी: सप्त पिबन्ति ये । इयं भूत्वा चैकवप्रा शुचिराकाशगा पुन:
અર્જુને કહ્યું—“જે આ સાત નદીઓનું જળ પીવે છે, તેમના પાપ વિલંબ વિના નાશ પામે છે. આ નદી પરમ પવિત્ર છે; અને ફરી આકાશમાર્ગે વિચરતી જાણે એક જ ધારા બની જાય છે.”
Verse 22
देवेषु गड्जा गन्धर्व प्राप्रोत्यलकनन्दताम् | तथा पितृन् वैतरणी दुस्तरा पापकर्मभि: । गड्जा भवति वै प्राप्य कृष्णद्वैपायनोडब्रवीत्
અર્જુને કહ્યું—હે ગંધર્વ! દેવલોકમાં વિચરતી એ ગંગા ત્યાં ‘અલકનંદા’ નામે ઓળખાય છે. પિતૃલોકમાં પહોંચીને તે ‘વૈતરણિ’ બને છે—પાપકર્મના ભારથી દબાયેલા લોકો માટે જેને પાર કરવી અત્યંત કઠિન છે. આ લોકમાં આવીને તેનું નામ ‘ગંગા’ થાય છે. એમ કૃષ્ણદ્વૈપાયન (વ્યાસ)એ કહ્યું છે.
Verse 23
असम्बाधा देवनदी स्वर्गसम्पादनी शुभा | कथमिच्छसि तां रोद्धुं नैष धर्म: सनातनः
અર્જુને કહ્યું—આ દેવનદી નિર્બાધ, શુભ અને સ્વર્ગપ્રાપ્તિ કરાવનારી છે. તું તેને શા માટે રોકવા ઇચ્છે છે? આ સનાતન ધર્મને અનુરૂપ નથી.
Verse 24
अनिवार्यमसम्बाधं तव वाचा कथं वयम् | न स्पृशेम यथाकामं पुण्यं भागीरथीजलम्
જેને કોઈ રોકી શકતું નથી અને જ્યાં પહોંચવામાં કોઈ અડચણ નથી—એ પવિત્ર ભાગીરથીજળને તારા કહેવા પરથી અમે અમારી ઇચ્છા મુજબ કેમ ન સ્પર્શ કરીએ?
Verse 25
वैशम्पायन उवाच मम बा गन गला आग कार्मुकम् । मुमोच बाणान् निशि शीविषानिव
વૈશંપાયને કહ્યું—હે જનમેજય! અર્જુનની વાત સાંભળીને અંગારપર્ણ ક્રોધથી ભભૂકી ઊઠ્યો. ધનુષ નમાવી તેણે રાત્રે વિષધર સાપોની જેમ તીક્ષ્ણ બાણોની ઝડી વરસાવી.
Verse 26
उल्मुकं भ्रामयंस्तूर्ण पाण्डवश्नर्म चोत्तरम् । व्यपोहत शरांस्तस्य स्वानिव धनंजय:,यह देख पाण्डुनन्दन धनंजयने तुरंत ही मशाल घुमाकर और उत्तम ढालसे रोककर उसके सभी बाण व्यर्थ कर दिये
આ જોઈ પાંડુનંદન ધનંજયે તરત જ સળગતી મશાલ ફેરવી અને ઉત્તમ ઢાલથી અટકાવી તેના બધા બાણોને નિષ્ફળ કરી દીધા.
Verse 27
अर्जुन उवाच बिभीषिका वै गन्धर्व नास्त्रज्ेषु प्रयुज्यते । अस्त्रज्ेषु प्रयुक्तेयं फेनवत् प्रविलीयते
અર્જુને કહ્યું—હે ગંધર્વ! જે શસ્ત્રવિદ્યાના સાચા જાણકાર છે, તેમના પર તારી આ ધમકી અસર કરતી નથી. શસ્ત્રજ્ઞો સામે પ્રયોગ કરેલી તારી આ માયા ફેનની જેમ વિલીન થઈ જશે.
Verse 28
मानुषानतिगन्धर्वान् सर्वान् गन्धर्व लक्षये | तस्मादस्त्रेण दिव्येन योत्स्येडहं न तु मायया
અર્જુને કહ્યું—હે ગંધર્વ! હું જાણું છું કે બધા ગંધર્વ માનવો કરતાં વધુ શક્તિશાળી હોય છે. તેથી હું તારી સામે માયાથી નહીં, દિવ્યાસ્ત્રથી યુદ્ધ કરીશ.
Verse 29
पुरास्त्रमिदमाग्नेयं प्रादात् किल बृहस्पति: । भरद्वाजाय गन्धर्व गुरुर्मान्य: शतक्रतो:,गन्धर्व! यह आग्नेय अस्त्र पूर्वकालमें इन्द्रके माननीय गुरु बृहस्पतिजीने भरद्वाज मुनिको दिया था
અર્જુને કહ્યું—હે ગંધર્વ! આ પ્રાચીન આગ્નેય અસ્ત્ર એક સમયે શતક્રતુ ઇન્દ્રના માનનીય ગુરુ બૃહસ્પતિએ ભરદ્વાજ મુનિને આપ્યું હતું.
Verse 30
भरद्वाजादग्निवेश्य अग्निवेश्याद् गुरुर्मम । साथ्विदं महमददद् द्रोणो ब्राह्मणसत्तम:
અર્જુને કહ્યું—ભરદ્વાજ પાસેથી તે અગ્નિવેશ્યને મળ્યું; અગ્નિવેશ્ય પાસેથી તે મારા ગુરુ સુધી પહોંચ્યું. પછી બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ દ્રોણે આ મહાન અસ્ત્ર મને આપ્યું.
Verse 31
वैशम्पायन उवाच इत्युक्त्वा पाण्डव: क्रुद्धों गन्धर्वाय मुमोच ह । प्रदीप्तमस्त्रमाग्नेयं ददाहास्य रथं तु तत्
વૈશમ્પાયને કહ્યું—જનમેજય! આમ કહી ક્રોધિત પાંડવ અર્જુને ગંધર્વ પર પ્રજ્વલિત આગ્નેય અસ્ત્ર છોડ્યું. તે તેજસ્વી અસ્ત્રે ગંધર્વનો રથ સળગાવી ભસ્મ કરી નાખ્યો.
Verse 32
विरथं विप्लुतं तं तु स गन्धर्व महाबल: । अस्त्रतेज:प्रमूढं च प्रपतन््तमवाड्मुखम्
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—રથ વિનાશ પામેલો તે મહાબલી ગંધર્વ અસ્ત્રના પ્રજ્વલિત તેજથી મોહગ્રસ્ત થઈ વ્યાકુળ થયો અને મુખ નીચે કરીને શિરઃપાતે પડવા લાગ્યો.
Verse 33
शिरोरुहेषु जग्राह माल्यवत्सु धनंजय: । भ्रातृन् प्रति चकर्षाथ सो<स्त्रपातादचेतसम्
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—ધનંજય (અર્જુન) એ ફૂલમાળાથી શોભિત તેના વાળ પકડી લીધા અને અસ્ત્રાઘાતથી અચેત થયેલા તે ગંધર્વને ખેંચી પોતાના ભાઈઓ પાસે લઈ ગયો.
Verse 34
युधिष्ठिरं तस्य भार्या प्रपेदे शरणार्थिनी । नाम्ना कुम्भीनसी नाम पतित्राणमभीप्सती,उस गन्धर्वकी पत्नीका नाम कुम्भीनसी था। उसने अपने पतिके जीवनकी रक्षाके लिये महाराज युधिष्ठिरकी शरण ली
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—પતિના પ્રાણ બચાવવાની ઇચ્છાથી શરણાર્થી બની તે ગંધર્વની પત્ની યુધિષ્ઠિર પાસે આવી; તેનું નામ કુંભીનસી હતું.
Verse 35
गन्धर्व्युवाच त्रायस्व मां महाभाग पति चेम॑ विमुज्च मे । गन्धर्वी शरण प्राप्ता नाम्ना कुम्भीनसी प्रभो
ગંધર્વી બોલી—મહાભાગ! મારી રક્ષા કરો અને મારા આ પતિને મુક્ત કરો. પ્રભુ, હું શરણમાં આવેલી ગંધર્વી છું; મારું નામ કુંભીનસી છે.
Verse 36
युधिछिर उवाच युद्धे जितं यशोहीन स्त्रीनाथमपराक्रमम् । को निहन्यादू रिपुं तात मुड्चेमं रिपुसूदन
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—ભાઈ, હે રિપુસૂદન અર્જુન! આ શત્રુ યુદ્ધમાં પરાજિત થઈ યશ ગુમાવી ચૂક્યો છે; હવે એક સ્ત્રી તેની રક્ષિકા બની શરણમાં આવી છે અને તે પોતે પરાક્રમહીન છે. એવા દીન, નિરાધાર શત્રુને કોણ મારશે? તેને મુક્ત કરી દે.
Verse 37
अजुन उवाच जीवितं प्रतिपद्यस्व गच्छ गन्धर्व मा शुच: । प्रदिशत्यभयं ते5द्य कुरुराजो युधिछिर:,अर्जुन बोले--गन्धर्व! जीवन धारण करो। जाओ, अब शोक न करो। इस समय कुरुराज युधिष्ठिर तुम्हें अभयदान दे रहे हैं
અર્જુને કહ્યું—“ગંધર્વ! જીવન ધારણ કર; જા, શોક ન કર. આજે કુરુરાજ યુધિષ્ઠિર તને અભય (સુરક્ષા) આપે છે.”
Verse 38
गन्धर्व उवाच जितोऊहं पूर्वक॑ नाम मुज्चाम्यड्रारपर्णताम् । न च श्लाघे बलेनाड़ न नाम्ना जनसंसदि
ગંધર્વે કહ્યું—“અર્જુન! હું પરાજિત થયો છું; તેથી મારું પૂર્વ નામ ‘અંગારપર્ણ’ છોડું છું. હવે જનસભામાં ન તો હું મારા બળની શ્લાઘા કરીશ, ન તો આ નામથી પરિચય આપીશ.”
Verse 39
साध्विमं लब्धवॉल्लाभं योऊहं दिव्यास्त्रधारिणम् | गान्धर्व्या माययेच्छामि संयोजयितुमर्जुनम्
“આજની પરાજયથી મને સર્વોત્તમ લાભ થયો છે કે દિવ્યાસ્ત્રધારી અર્જુન મને પ્રાપ્ત થયા. હવે હું ગંધર્વોની માયા દ્વારા તેમને (આ વિદ્યાથી) સંયોજિત કરવા ઇચ્છું છું.”
Verse 40
अस्त्राग्निना विचित्रो<यं दग्धो मे रथ उत्तम: । सो हं चित्ररथो भूत्वा नाम्ना दग्धरथो5भवम्
“તેમના દિવ્યાસ્ત્રની અગ્નિથી મારું આ વિચિત્ર અને ઉત્તમ રથ દગ્ધ થઈ ગયું. એ અદભુત રથને કારણે હું ‘ચિત્રરથ’ કહેવાતો; પરંતુ હવે મારું નામ ‘દગ્ધરથ’ થયું છે—જેનો રથ બળી ગયો.”
Verse 41
सम्भृता चैव विद्येयं तपसेह मया पुरा । निवेदयिष्ये तामद्य प्राणदाय महात्मने,मैंने पूर्वकालमें यहाँ तपस्याद्वारा जो यह विद्या प्राप्त की है, उसे आज अपने प्राणदाता महात्मा मित्रको अर्पित करूँगा
“પૂર્વકાળે મેં અહીં તપસ્યા દ્વારા જે વિદ્યા પ્રાપ્ત કરી હતી, તે આજે મારા પ્રાણદાતા એવા મહાત્માને અર્પણ કરીશ.”
Verse 42
संस्तम्भयित्वा तरसा जितं शरणमागतम् । यो रिपुं योजयेत् प्राण: कल्याणं कि न सो5हति
જેણે પોતાના વેગથી શત્રુની શક્તિ દબાવી તેને જીત્યો, અને પછી એ જ શત્રુ શરણમાં આવ્યો ત્યારે જે તેને પ્રાણદાન આપે—એવો પુરુષ કયા કલ્યાણ અને પુણ્યનો અધિકારી નથી?
Verse 43
चाक्षुषी नाम विद्येयं यां सोमाय ददौ मनु: । ददौ स विश्वावसवे मम विश्वावसुर्ददी,यह चाक्षुषी नामक विद्या है, जिसे मनुने सोमको दिया। सोमने विश्वावसुको दिया और विश्वावसुने मुझे प्रदान किया है
આ ‘ચાક્ષુષી’ નામની વિદ્યા છે; મનુએ તેને સોમને આપી. સોમે તેને વિશ્વાવસુને આપી, અને વિશ્વાવસુએ મને પ્રદાન કરી છે.
Verse 44
सेयं कापुरुषं प्राप्ता गुरुदत्ता प्रणश्यति । आगमोडस्या मया प्रोक्तो वीर्य प्रतिनिबोध मे
ગુરુદત્ત આ વિદ્યા જો કોઈ કાયરને પ્રાપ્ત થાય તો નષ્ટ થઈ જાય છે. મેં તેની ઉપદેશ-પરંપરા કહી છે; હવે તેની શક્તિ પણ મારી પાસેથી સાંભળો અને સારી રીતે સમજો.
Verse 45
यच्चक्षुषा द्रष्टमिच्छेत् त्रिषु लोकेषु किंचन । तत् पश्येद् यादृशं चेच्छेत् तादृशं द्रष्टमर्हति
ત્રણ લોકોમાં જે કંઈ પણ હોય, તેમાંમાંથી જેને કોઈ આંખે જોવા ઇચ્છે—આ વિદ્યાના પ્રભાવથી તે તેને જોઈ શકે છે; અને જે રૂપમાં જોવા ઇચ્છે, તે જ રૂપમાં જોવા યોગ્ય બને છે.
Verse 46
एकपादेन षण्मासान् स्थितो विद्यां लभेदिमाम् । अनुनेष्याम्यहं विद्यां स्वयं तुभ्यं ब्रतेडकृते
જે એક પગ પર છ મહિના ઊભો રહી તપ કરે, તે જ આ વિદ્યા મેળવી શકે. પરંતુ તું વ્રત ન પણ કર, તો પણ હું સ્વયં તને આ વિદ્યા પ્રાપ્ત કરાવી દઈશ.
Verse 47
विद्यया हानया राजन् वयं नृभ्यो विशेषिता: । अविशिष्टाश्न देवानामनुभावप्रदर्शिन:,राजन! इस विद्याके बलसे ही हमलोग मनुष्योंसे श्रेष्ठ माने जाते हैं और देवताओंके तुल्य प्रभाव दिखा सकते हैं
ગંધર્વ બોલ્યો—હે રાજન! અમારી આ વિશેષ વિદ્યાના બળથી જ અમે મનુષ્યો કરતાં શ્રેષ્ઠ ગણાય છીએ. અમે દેવતાઓ કરતાં હીન નથી, કારણ કે દેવતુલ્ય પ્રભાવ દર્શાવી શકીએ છીએ.
Verse 48
गन्धर्वजानामश्चानामहं पुरुषसत्तम | भ्रातृभ्यस्तव तुभ्यं च पृथग्दाता शतं शतम्,पुरुषशिरोमणे! मैं आपको और आपके भाइयोंको अलग-अलग गन्धर्वलोकके सौ-सौ घोड़े भेंट करता हूँ
ગંધર્વ બોલ્યો—હે પુરુષસત્તમ! તમને અને તમારા ભાઈઓને અલગ-અલગ ગંધર્વજાતિના અશ્વ—પ્રત્યેકને સો-સો—હું ભેટ આપું છું, હે પુરુષશિરોમણિ!
Verse 49
देवगन्धर्ववाहास्ते दिव्यवर्णा मनोजवा: । क्षीणाक्षीणा भवन्त्येते न हीयन्ते च रंहस:
ગંધર્વ બોલ્યો—આ અશ્વો દેવો અને ગંધર્વોના વાહન છે. તેમની કાંતિ દિવ્ય છે અને તેમનો વેગ મન સમાન છે. જરૂર મુજબ તેઓ ક્ષીણ કે પુષ્ટ થાય છે; પરંતુ તેમનો વેગ કદી ઘટતો નથી.
Verse 50
पुरा कृतं महेन्द्रस्य वज् वृत्रनिबर्हणम् । दशधा शतधा चैव तच्छीर्ण वृत्रमूर्धनि
ગંધર્વ બોલ્યો—પૂર્વકાળે વૃત્રવધ માટે મહેન્દ્ર માટે જે વજ્ર બનાવાયું હતું, તે વૃત્રના મસ્તક પર પડતાં જ દસ મોટા અને સો નાના ટુકડાઓમાં તૂટી ગયું.
Verse 51
ततो भागीकृतो देवैर्वज्ञभाग उपास्यते । लोके यशो धनं किंचित् सैव वज्जतनु: स्मृता
ગંધર્વ બોલ્યો—પછી દેવતાઓએ ભાગોમાં વહેંચાયેલા તે વજ્રના દરેક ભાગની ઉપાસના શરૂ કરી. લોકમાં યશ, ધન વગેરે જે કંઈ ઉત્તમ ગણાય છે, તે વજ્ર-સ્વરૂપ જ સ્મરાય છે.
Verse 52
वज्पाणित्रह्यिण: स्यात् क्षत्रं वज़रथं स्मृतम् । वैश्या वै दानवज्ाक्ष कर्मवज़ा यवीयस:
ગંધર્વે કહ્યું—પ્રત્યેક વર્ણનું પોતાનું ‘વજ્ર’ છે, એટલે તેની વિશિષ્ટ શક્તિ અને કર્તવ્ય. બ્રાહ્મણનું વજ્ર યજ્ઞાહુતિથી સંસ્કૃત જમણો હાથ છે; ક્ષત્રિયનું વજ્ર તેનો રથ છે; વૈશ્યનું વજ્ર દાન અને ઉદારતા છે; અને શૂદ્રનું વજ્ર સેવા-કર્મ છે. સાચી શક્તિ માત્ર યુદ્ધબળ નથી; અહંકાર વિના જવાબદારીથી સ્વધર્મનું શિસ્તબદ્ધ પાલન જ જગતને ધારણ કરે છે.
Verse 53
क्षत्रवज़्स्य भागेन अवध्या वाजिन: स्मृता: । रथाजूं वडवा सूते शूराश्नाश्वेषु ये मता:
ગંધર્વે કહ્યું—ક્ષત્રવજ્રના અંશરૂપ હોવાથી આ વાજી અવધ્ય ગણાય છે. ગંધર્વદેશની વડવા એવો અશ્વ જનમે છે કે જે જાણે રથનું અંગ હોય—રથનો ભાર વહન કરવા યોગ્ય; અને એવા અશ્વો સર્વ અશ્વોમાં શૂરવીર માનવામાં આવે છે.
Verse 54
कामवर्णा: कामजवा: कामत: समुपस्थिता: । इति गन्धर्वजा: काम॑ पूरयिष्यन्ति मे हया:
ગંધર્વે કહ્યું—મારા અશ્વો ઇચ્છા મુજબ રંગ ધારણ કરે છે, ઇચ્છા મુજબ વેગે દોડે છે, અને ઇચ્છા થાય ત્યારે જ ઉપસ્થિત થાય છે. આ રીતે મારા ગંધર્વદેશીય હયો તમારી ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરતા રહેશે.
Verse 55
अजुन उवाच यदि प्रीतेन मे दत्तं संशये जीवितस्य वा । विद्याधनं श्रुतं वापि न तद् गन्धर्व रोचये
અર્જુને કહ્યું—હે ગંધર્વ! જો તું પ્રસન્ન થઈને, અથવા પ્રાણસંકટમાં તારો જીવ બચાવ્યાના પ્રતિદાનરૂપે, મને વિદ્યા, ધન કે શાસ્ત્રજ્ઞાન આપ્યું હોય, તો એવો દાન મને રોચતો નથી. હું આ પ્રકારનું પ્રતિફળ સ્વીકારવા ઇચ્છતો નથી.
Verse 56
गन्धर्व उवाच संयोगो वै प्रीतिकरो महत्सु प्रतिदृश्यते । जीवितस्य प्रदानेन प्रीतो विद्यां ददामि ते
ગંધર્વે કહ્યું—મહાપુરુષો સાથેનો સમાગમ પ્રીતિ વધારતો હોય છે—એવું જોવા મળે છે. તું મને જીવનદાન આપ્યું છે; તેથી પ્રસન્ન થઈને હું તને ‘ચાક્ષુષી વિદ્યા’ અર્પણ કરું છું.
Verse 57
त्वत्तो5प्यहं ग्रहीष्यामि अस्त्रमाग्नेयमुत्तमम् । तथैव योग्यं बीभत्सो चिराय भरतर्षभ
ગંધર્વ બોલ્યો—તમારી પાસેથી પણ હું ઉત્તમ આગ્નેયાસ્ત્ર ગ્રહણ કરીશ. હે બીભત્સ, ભરતશ્રેષ્ઠ! આવી યોગ્ય આપલે દ્વારા જ આપણામાં દીર્ઘકાળ સુધી યોગ્ય સૌહાર્દ અને મિત્રતા ટકી રહેશે.
Verse 58
अर्जुन उवाच त्वत्तोडस्त्रेण वृणोम्यश्वान् संयोग: शाश्व॒तो<स्तु नौ । सखे तद् ब्रूहि गन्धर्व युष्मभ्यो यद् भयं भवेत्
અર્જુને કહ્યું—ઠીક છે; તમે આપેલી અસ્ત્રવિદ્યાના બદલે હું ઘોડા લઈ લઈશ. આપણો સંયોગ અને મિત્રતા શાશ્વત રહે. સખા ગંધર્વ! સાચું કહો—તમને અમ મનુષ્યો પાસેથી ભય કયા કારણે થાય છે?
Verse 59
कारण ब्रूहि गन्धर्व कि तद् येन सम धर्षिता: । यान्तो वेदविद: सर्वे सन्तो रात्रावरिंदमा:
હે ગંધર્વ! કારણ કહો—અમે બધા વેદવેત્તા અને શત્રુદમન-સમર્થ છીએ; છતાં રાત્રિ-યાત્રા સમયે તમે અમ પર જે આક્રમણ કર્યું, તેનું કારણ શું? આ પણ સ્પષ્ટ કરો.
Verse 60
गन्धर्व उवाच अनग्नयो<नाहुतयो न च विप्रपुरस्कृता: । यूयं ततो धर्षिता: स्थ मया वै पाण्डुनन्दना:
ગંધર્વ બોલ્યો—હે પાંડુનંદનો! તમે પવિત્ર અગ્નિઓ વિના છો; નિત્ય આહુતિ આપતા નથી અને તમારા આગળ કોઈ બ્રાહ્મણ પુરોહિત પણ નથી. આ કારણોથી મેં તમને તુચ્છ ગણીને તમ પર આક્રમણ કર્યું.
Verse 61
(जानता च मया तस्मात् तेजश्चलाभिजनं च व: । इयं मतिमतां श्रेष्ठ धर्षितुं वै कृता मति: ।।
ગંધર્વ બોલ્યો—હે મતિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ! તમારું તેજ અને વંશની મહત્તા જાણતા હોવા છતાં મેં તમ પર આક્રમણ કરવાનો નિશ્ચય કર્યો. હે ભરતશ્રેષ્ઠ! તમે મહાતેજસ્વી છો; તમારા સ્વગુણોથી વિસ્તરેલું તે શ્રીમંત, અગ્રગણ્ય યશ ત્રણ લોકમાં કોણ નથી જાણતું? બુદ્ધિમાન યક્ષ, રાક્ષસ, ગંધર્વ, પિશાચ, નાગ અને દાનવ કુરુવંશની કીર્તિગાથા વિસ્તારે વર્ણવે છે.
Verse 62
नारदप्रभृतीनां तु देवर्षीणां मया श्रुतम् । गुणान् कथयतां वीर पूर्वेषां तव धीमताम्,वीर! नारद आदि देवर्षियोंके मुखसे भी मैंने आपके बुद्धिमान् पूर्वजोंका गुणगान सुना है
વીર! નારદ વગેરે દેવર્ષિઓના મુખેથી પણ મેં તમારા બુદ્ધિમાન પૂર્વજોના ગુણગાન સાંભળ્યા છે.
Verse 63
स्वयं चापि मया दृष्टक्षरता सागराम्बराम् । इमां वसुमतीं कृत्स्नां प्रभाव: सुकुलस्य ते,तथा समुद्रसे घिरी हुई इस सम्पूर्ण पृथ्वीपर विचरते हुए मैंने स्वयं भी आपके उत्तम कुलका प्रभाव प्रत्यक्ष देखा है
સમુદ્રને વસ્ત્ર સમાન ધારણ કરેલી આ સમગ્ર ધરતી પર વિચરતાં મેં સ્વયં તમારા સુકુલનો પ્રભાવ પ્રત્યક્ષ જોયો છે.
Verse 64
वेदे धनुषि चाचार्यमभिजानामि तेडर्जुन । विश्रुतं त्रिषु लोकेषु भारद्वाजं यशस्विनम्
અર્જુન! વેદ અને ધનુર્વેદમાં તમારા આચાર્ય રહેલા, ત્રિલોકમાં વિખ્યાત યશસ્વી ભારદ્વાજનંદન દ્રોણને હું સારી રીતે જાણું છું.
Verse 65
धर्म वायुं च शक्रं च विजानाम्यश्विनौ तथा । पाण्डुं च कुरुशार्टूल षडेतान् कुरुवर्धनान् । पितृनेतानहं पार्थ देवमानुषसत्तमान्
કુરુશાર્દૂલ! ધર્મ, વાયુ, શક્ર (ઇન્દ્ર), બંને અશ્વિનીકુમાર તથા રાજા પાંડુ—આ છ કુરુવંશને વધારનાર છે. પાર્થ! દેવો અને મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ એવા આ છ જ તમારા પિતા છે; હું તેમને સૌને જાણું છું.
Verse 66
दिव्यात्मानो महात्मान: सर्वशस्त्रभृतां वरा: । भवन्तो भ्रातर: शूरा: सर्वे सुचरितव्रता:
તમે બધા ભાઈઓ દેવસ્વરૂપ, મહાત્મા, સર્વ શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ શૂરવીર છો; અને તમે સૌએ સુચરિત્રનું વ્રત—વિશેષतः બ્રહ્મચર્ય—નિષ્ઠાપૂર્વક પાળ્યું છે.
Verse 67
उत्तमां च मनोबुद्धिं भवतां भावितात्मनाम् | जानन्नपि च व: पार्थ कृतवानिह धर्षणाम्
ગંધર્વ બોલ્યો—તમારું અંતઃકરણ શુદ્ધ છે; મન અને બુદ્ધિ ઉત્તમ છે, કારણ કે તમે આત્મસંયમી છો. છતાં, હે પાર્થ! આ બધું જાણતાં હોવા છતાં મેં અહીં આ આક્રમણ કર્યું.
Verse 68
स्त्रीसकाशे च कौरव्य न पुमान् क्षन्तुमरहति | धर्षणामात्मन: पश्यन् बाहुद्रविणमाश्रित:
ગંધર્વ બોલ્યો—હે કૌરવ્ય! સ્ત્રીની સામે કોઈ પુરુષ અપમાન સહન કરી શકતો નથી. જે પોતાના ભુજબળના ધન—શક્તિ અને પરાક્રમ—પર આધાર રાખે છે, તે પોતાનો તિરસ્કાર જોઈને સહન કરી શકતો નથી.
Verse 69
नक्तं च बलमस्माकं भूय एवाभिवर्धते | यतस्ततो मां कौन्तेय सदारं मन्युराविशत्
અને રાત્રિના સમયે અમારું બળ વધુ જ વધે છે. તેથી, હે કૌંતેય! તને પત્ની સાથે જોઈને મારા અંદર ક્રોધ ઊભરાઈ આવ્યો.
Verse 70
सो हं त्वयेह विजित: संख्ये तापत्यवर्धन । येन तेनेह विधिना कीर्त्यमानं निबोध मे,तपतीके कुलकी वृद्धि करनेवाले अर्जुन] आपने जिस कारण युद्धमें मुझे पराजित किया है, उसे (भी) बतलाता हूँ; सुनिये
ગંધર્વ બોલ્યો—હે તાપતી વંશની કીર્તિ વધારનાર અર્જુન! આ યુદ્ધમાં હું તારા દ્વારા પરાજિત થયો છું. જે કારણે તું મને અહીં જીત્યો, તે કારણ હવે હું ક્રમથી કહું છું—ધ્યાનથી સાંભળ.
Verse 71
ब्रह्मचर्य परो धर्म: स चापि नियतस्त्वयि । यस्मात् तस्मादहं पार्थ रणेडस्मि विजितस्त्वया
ગંધર્વ બોલ્યો—બ્રહ્મચર્ય પરમ ધર્મ છે, અને તે તારા અંદર દૃઢપણે સ્થિર છે. તેથી, હે પાર્થ (કૌંતેય)! આ કારણથી જ યુદ્ધમાં હું તારા દ્વારા પરાજિત થયો.
Verse 72
यस्तु स्यात् क्षत्रिय: कश्चित् कामवृत्त: परंतप । नक्तं च युधि युध्येत न स जीवेत् कथंचन
હે શત્રુઓને સંતાપ આપનાર વીરે! જો કામવૃત્ત, વાસનાવશ કોઈ બીજો ક્ષત્રિય રાત્રે રણભૂમિમાં મારી સાથે યુદ્ધ કરવા આવ્યો હોત, તો તે કોઈ રીતે પણ જીવતો બચી શક્યો ન હોત.
Verse 73
यस्तु स्यात् कामवृत्तो5पि पार्थ ब्रह्मपुरस्कृत: । जयेन्नक्तंचरान् सर्वान् स पुरोहितधूर्गत:
પરંતુ હે પાર્થ! કામાસક્ત હોવા છતાં જો કોઈ પુરુષ બ્રાહ્મણને આગળ રાખીને ચાલે, તો તે સર્વ નિશાચરો પર વિજય મેળવી શકે; કારણ કે તે સ્થિતિમાં સમગ્ર ભાર પુરોહિત પર જ રહે છે.
Verse 74
तस्मात् तापत्य यक्किंचिन्नृणां श्रेय इहेप्सितम् | तस्मिन् कर्मणि योक्तव्या दान्तात्मान: पुरोहिता:
અતએવ હે તાપતીનંદન! આ લોકમાં મનુષ્યોને જે કોઈ કલ્યાણકારી હેતુ સિદ્ધ કરવો હોય, તે જ કાર્યમાં મન અને ઇન્દ્રિયો સંયમિત એવા પુરોહિતોને નિયુક્ત કરવા જોઈએ.
Verse 75
वेदे षडड़े निरता: शुचय: सत्यवादिन: । धर्मात्मान: कृतात्मान: स्युर्न॒पाणां पुरोहिता:
જે વેદના સ્વાધ્યાયમાં—ષડંગ સહિત—નિરત, શુચિ, સત્યવાદી, ધર્માત્મા અને આત્મસંયમી હોય, એવા બ્રાહ્મણો જ રાજાઓના પુરોહિત થવા યોગ્ય છે.
Verse 76
जयश्न नियतो राज्ञ: स्वर्गशक्ष तदनन्तरम् । यस्य स्याद् धर्मविद् वाग्मी पुरोधा: शीलवान् शुचि:
જે રાજા પાસે ધર્મજ્ઞ, વાગ્મી, શીલવાન અને શુચિ એવો બ્રાહ્મણ પુરોહિત હોય, તેને આ લોકમાં નિશ્ચિત વિજય મળે છે અને ત્યારબાદ સ્વર્ગલોકની પ્રાપ્તિ થાય છે.
Verse 77
लाभ॑ लब्धुमलब्धं वा लब्धं वा परिरक्षितुम् । पुरोहितं प्रकुर्वीत राजा गुणसमन्वितम्
અપ્રાપ્ત લાભ મેળવવા અથવા પ્રાપ્ત ધનનું રક્ષણ કરવા રાજાએ ગુણસમ્પન્ન બ્રાહ્મણને પુરોહિત તરીકે નિયુક્ત કરવો જોઈએ।
Verse 78
पुरोहितमते तिष्ठेद् य इच्छेद् भूतिमात्मन: । प्राप्तुं वसुमतीं सर्वा सर्वश: सागराम्बराम्
જે પોતાને માટે સમૃદ્ધિ ઇચ્છે છે અથવા ચારે બાજુ સમુદ્રથી ઘેરાયેલી સમગ્ર પૃથ્વી પર અધિકાર મેળવવા માંગે છે, તેણે પુરોહિતની આજ્ઞા અને માર્ગદર્શન હેઠળ રહેવું જોઈએ।
Verse 79
न हि केवलशौर्येण तापत्याभिजनेन च । जयेदब्राह्मण: कश्चिद् भूमिं भूमिपति: क्वचित्,तपतीनन्दन! कोई भी राजा कहीं भी पुरोहितकी सहायताके बिना केवल अपने बल अथवा कुलीनताके भरोसे भूमिपर विजय नहीं पाता
હે તાપતીનંદન! માત્ર શૌર્યથી કે તાપતીના વંશજ હોવાના ગૌરવથી, બ્રાહ્મણ (પુરોહિત)ની સહાય વિના કોઈ રાજા ક્યાંય પૃથ્વી જીતતો નથી।
Verse 80
तस्मादेवं विजानीहि कुरूणां वंशवर्धन । ब्राह्मणप्रमुखं राज्यं शक््यं पालयितुं चिरम्
અતએવ, હે કુરુવંશવર્ધન! જાણો કે જ્યાં વિદ્વાન બ્રાહ્મણોની પ્રધાનતા હોય, તે રાજ્યને જ લાંબા સમય સુધી સાચવી અને રક્ષી શકાય છે।
Verse 169
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि गन्धर्वपराभवे एकोनसप्तत्यधिकशततमो< ध्याय:
આ રીતે શ્રીમહાભારતના આદિપર્વના ચૈત્રરથપર્વમાં ગંધર્વપરાભવ-પ્રકરણનો એકસો ઓગણસિત્તેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether justified grief and anger (rooted in lineage violence) can authorize indiscriminate retaliation against the wider world, or whether dharma requires restraint and non-universalization of punishment.
Tapas and power are ethically meaningful only when governed by self-restraint; remembrance of injury must be processed through dharmic limits to prevent escalation from personal grievance into collective catastrophe.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is structural—this episode models how ancestral/ethical counsel contains destructive agency, reinforcing the epic’s broader thesis that unchecked anger destabilizes worlds.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.