Adhyaya 146
Ādi Parva, Adhyāya 146 — Brāhmaṇī’s counsel on grief, duty, and protection of children
Upa-parva: Āstīka Parva (within Ādi Parva) — discourse on household duty, protection, and inevitability of death
The chapter presents a sustained appeal by a wife (brāhmaṇī) to her husband, structured as ethical reasoning rather than mere lament. She begins by reframing grief: death is inevitable for all humans, therefore sorrow cannot alter what must occur (1–2). She then argues that spouse and children are central aims of household life, and urges him to abandon distress while she undertakes a difficult course of action for the family’s welfare (3). She defines an idealized spousal duty—acting for the husband’s good even at personal cost—and claims such action yields welfare, reputation, and enduring merit (4–6). A major theme is protection: she asserts the husband is capable of sustaining and guarding the children, whereas she foresees social vulnerability without him, including coercion and predation against an unprotected woman and daughter (7–21). She frames her intention as dharmya and beneficial for him and his lineage, including as a means of escaping a crisis (āpaddharma) (24–27). She requests permission and reiterates that women are considered non-killable in dharma discourse, using this to argue for sending her rather than exposing him and the children to ruin (28–35). The narrator Vaiśaṃpāyana closes with the husband embracing her and weeping, indicating the emotional gravity and the persuasive force of her counsel (36).
Chapter Arc: वारणावत में पाण्डवों का स्वागत-उत्सव—हजारों रथों और जनसमूह की जय-जयकार के बीच एक अदृश्य षड्यंत्र की गंध: शत्रु ने ‘घर’ नहीं, अग्नि का जाल रचा है। → युधिष्ठिर संकेतों से भीम को सावधान करते हैं कि यह भवन ज्वलनशील पदार्थों (लाक्षा, घृत, सूखे तृण-लकड़ी आदि) से बना है और पुरोचन दुर्योधन के वश में निर्भय होकर अधर्म करेगा। दोनों भाई भीतर रहते हुए भी बाहर से अनभिज्ञ बने रहने की नीति तय करते हैं। → भीम और युधिष्ठिर निर्णायक उपाय पर आते हैं—भूमि में गुप्त सुरंग (बिल) बनाकर सुरक्षित पलायन-पथ तैयार करना, ताकि आग लगने पर धुएँ और ज्वाला से बचकर निकल सकें; और यह सब इस तरह कि पुरोचन या नगरजन को भनक न लगे। → योजना स्पष्ट होती है: सतर्कता, गोपनीयता, और समय आने पर त्वरित निष्क्रमण। पाण्डव ‘अतिथि’ बने रहेंगे, पर भीतर-भीतर बचाव-व्यवस्था खड़ी करेंगे। → पुरोचन कब और कैसे जतु-गृह में अग्नि प्रज्वलित करेगा—और क्या पाण्डवों की सुरंग समय पर पूर्ण होगी?
Shlokas
Verse 1
अपन करा बछ। ऑफ कातज ३. यहाँ संकेतसे यह बात बतायी गयी है कि शत्रुओंने तुम्हारे लिये एक ऐसा भवन तैयार करवाया है
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— ત્યારબાદ વારણાવત નગરની સર્વ પ્રજા, સર્વ મંગલભાવથી યુક્ત અને શાસ્ત્રવિધિ અનુસાર અચોક્કસતા વિના, પાંડવોના શુભ આગમનની વાત સાંભળી અત્યંત હર્ષિત થઈ. તેઓ વિધિપૂર્વક મંગલદ્રવ્ય અને ઉપહાર લઈને, નાનાવિધ વાહનો પર હજારોની સંખ્યામાં નગરમાંથી બહાર નીકળી, તેમના સ્વાગત-સત્કાર માટે આવ્યા.
Verse 2
श्रुत्वा55गतान् पाण्डुपुत्रान् नानायानै: सहस्रश: । अभिज ममुर्नरश्रेष्ठान् क्षुत्वैव परया मुदा
પાંડુપુત્ર એવા નરશ્રેષ્ઠો સુખરૂપે આવી પહોંચ્યા એવી વાત સાંભળતાં જ વારણાવતના લોકો પરમ આનંદથી ભરાઈ ગયા. તેઓ હજારોની સંખ્યામાં નાનાવિધ વાહનો પર ચઢી, શાસ્ત્રવિધિ મુજબ મંગલ-ઉપહાર લઈને, તેમના સ્વાગત માટે આગળ વધ્યા.
Verse 3
ते समासाद्य कौन्तेयान् वारणावतका जना: । कृत्वा जयाशिष: सर्वे परिवार्यावतस्थिरे
કૌંતેયોને નજીક પહોંચી વારણાવતના સૌ લોકોએ ‘જય-જય’નો ઘોષ કર્યો અને મંગલ આશીર્વાદ આપ્યા. પછી તેઓ ચારેય બાજુથી તેમને ઘેરીને નજીક ઊભા રહ્યા.
Verse 4
तैर्वृतः पुरुषव्याप्रो धर्मराजो युधिष्ठिर: । विबभौ देवसंकाशो वज्रपाणिरिवामरै:
તેમની વચ્ચે ઘેરાયેલા પુરુષવ્યાઘ્ર ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિર દેવતુલ્ય તેજથી દીપ્તિમાન થયા; અમરોની વચ્ચે વજ્રપાણિ ઇન્દ્ર જેમ શોભે તેમ તેઓ શોભતા લાગ્યા.
Verse 5
सत्कृताश्चैव पौरैस्ते पौरान् सत्कृत्य चानघ । अलंकृतं जनाकीर्ण विविशुर्वारणावतम्
નિષ્પાપ જનમેજય! પૌરોએ તેમનો યથોચિત સત્કાર કર્યો; અને પાંડવોએ પણ નાગરિકોને આદર આપીને, જનસમૂહથી ભરેલા અલંકૃત વારણાવત નગરમાં પ્રવેશ કર્યો.
Verse 6
ते प्रविश्य पुरी वीरास्तूर्ण जग्मुरथो गृहान् । ब्राह्मणानां महीपाल रतानां स्वेषु कर्मसु,राजन! नगरमें प्रवेश करके वीर पाण्डव सबसे पहले शीघ्रतापूर्वक स्वधर्मपरायण ब्राह्मणोंके घरोंमें गये
નગરમાં પ્રવેશ કરીને તે વીરસ્વરૂપ પાંડવો, હે મહીપાલ, પોતાના-પોતાના કર્મોમાં રત સ્વધર્મપરાયણ બ્રાહ્મણોના ઘરોમાં તત્કાળ ઝડપથી ગયા.
Verse 7
नगराधिकृतानां च गृहाणि रथिनां तदा । उपतस्थुर्नरश्रेष्ठा वैश्यशूद्रगृहाण्यपि
ત્યારબાદ તે નરશ્રેષ્ઠો નગરના અધિકારીઓ તથા રથી ક્ષત્રિયોના ઘરોમાં હાજર થયા; પછી ક્રમશઃ વૈશ્યોના અને શૂદ્રોના ઘરોમાં પણ ગયા.
Verse 8
अर्चिताश्च नरै: पौरै: पाण्डवा भरतर्षभ | जग्मुरावसथं पश्चात् पुरोचनपुरस्सरा:,भरतश्रेष्ठ) नगरनिवासी मनुष्योंद्वारा पूजित एवं सम्मानित हो पाण्डवलोग पुरोचनको आगे करके डेरेपर गये
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! નગરવાસીઓ દ્વારા પૂજિત અને સન્માનિત થઈ પાંડવો, પુરોચનને આગળ રાખીને, ત્યારબાદ પોતાના નિવાસસ્થાને ગયા.
Verse 9
तेभ्यो भक्ष्याणि पानानि शयनानि शुभानि च | आसनानि च मुख्यानि प्रददौ स पुरोचन:,वहाँ पुरोचनने उनके लिये खाने-पीनेकी उत्तम वस्तुएँ, सुन्दर शय्याएँ और श्रेष्ठ आसन प्रस्तुत किये
ત્યાં પુરોચને તેમના માટે ઉત્તમ ભક્ષ્ય-પાન, સુંદર શય્યાઓ અને શ્રેષ્ઠ આસનો આપ્યાં.
Verse 10
तत्र ते सत्कृतास्तेन सुमहार्हपरिच्छदा: । उपास्यमाना: पुरुषैरूषु: पुरनिवासिभि:
તે ભવનમાં પુરોચને તેમનો બહુ સત્કાર કર્યો. તેઓ અત્યંત બહુમૂલ્ય સામગ્રીથી સજ્જ હતા અને નગરવાસીઓમાંના અનેક શ્રેષ્ઠ પુરુષો તેમની સેવામાં હાજર રહેતા; આ રીતે તેઓ ત્યાં નિવાસ કરવા લાગ્યા.
Verse 11
दशरात्रोषितानां तु तत्र तेषां पुरोचन: । निवेदयामास गृहं शिवाख्यमशिवं तदा
વૈશંપાયન બોલ્યા—ત્યાં દસ રાત્રિ નિવાસ કર્યા પછી પુરોચને પાંડવોને એક ગૃહ વિષે જાણ કરી; નામ તો ‘શિવ’ રાખેલું, પરંતુ વાસ્તવમાં તે અશિવ—અમંગળ અને હાનિ માટે રચાયેલું—હતું।
Verse 12
तत्र ते पुरुषव्याप्रा विविशु: सपरिच्छदा: । पुरोचनस्यथ वचनात् कैलासमिव गुहुका:
પુરોચનના કહ્યા મુજબ તે પુરુષસિંહ પાંડવો પોતાના સર્વ સામાન અને સેવકો સાથે તે નવા ભવનમાં પ્રવેશ્યા—જેમ ગુહ્યકો કૈલાસ પર્વત તરફ જાય તેમ।
Verse 13
तच्चागारमभिप्रेक्ष्य सर्वधर्मभूतां वर: । उवाचाग्नेयमित्येवं भीमसेनं युधिष्ठिर:
તે ઘર સારી રીતે જોઈ, ધર્માત્માઓમાં શ્રેષ્ઠ યુધિષ્ઠિરે ભીમસેનને કહ્યું—“ભાઈ, આ ભવન તો અગ્નિ સહેલાઈથી ભભૂકી ઊઠે એવા પદાર્થોથી બનેલું લાગે છે.”
Verse 14
जिप्राणो5स्य वसागन्ध॑ सर्पिर्जतुविमिश्रितम् । कृतं हि व्यक्तमाग्नेयमिदं वेश्म परंतप
“પરંતપ ભીમસેન! આ ઘરમાંથી ઘી અને લાખ સાથે મિશ્રિત ચરબીની ગંધ આવે છે; તેથી સ્પષ્ટ છે કે આ વેશ્મ અગ્નિ સહેલાઈથી ભભૂકી ઊઠે એવા પદાર્થોથી જ બનાવાયું છે.”
Verse 15
शणसर्जरसंव्यक्तमानीय गृहकर्मणि । मुज्जबल्वजवंशादि द्रव्यं सर्व घृतोक्षितम्
“ગૃહ-નિર્માણના કાર્યમાં શણ અને રાળ જેવા પદાર્થો લાવવામાં આવ્યા છે; અને મૂંઝ ઘાસ, બલ્વજ (મોટી છાપરાની ઘાસ), જૌના ડાંઠા, વાંસ વગેરે સર્વ દ્રવ્ય ઘીથી ભીંજવવામાં આવ્યા છે. કુશળ અને વિશ્વસનીય દેખાતા કારીગરોએ મહા કૌશલ્યથી આ સુંદર ભવન રચ્યું છે. પરંતુ આ પાપી પુરોચન દુર્યોધનના વશમાં રહી આ જ અવસરની ઘાતમાં છે—જ્યારે આપણે વિશ્વાસથી સૂઈ જઈએ, ત્યારે તે આગ લગાવી ઘર સહિત આપણને ભસ્મ કરી નાખે; એ જ તેની ઇચ્છા છે. પરંતપ ભીમસેન! પરમ પ્રાજ્ઞ વિદુરે આવનારી આ વિપત્તિને યથાર્થ સમજી મને પહેલેથી જ ચેતવ્યો હતો. તેઓ આપણા કનિષ્ઠ પિતૃવ્ય છે અને સદા આપણું હિત ઇચ્છે છે; સ્નેહવશ દુર્યોધનના અધિન દुष્ટ કારીગરોએ ગુપ્ત રીતે કૌશલ્યથી બનાવેલા આ અશિવ ગૃહનું સર્વ રહસ્ય તેમણે મને અગાઉથી સમજાવી દીધું હતું।”
Verse 16
शिल्पिभि: सुकृतं ह्ााप्तैर्विनीतैर्वेश्मकर्मणि । विश्वस्तं मामयं पापो दग्धुकाम: पुरोचन:
આ ઘર બાંધકામના કાર્યમાં નિપુણ, તાલીમપ્રાપ્ત અને અનુભવી કારીગરોએ અત્યંત કુશળતાથી બનાવ્યું છે. પરંતુ તે પાપી પુરોચન મને દહન કરવા ઇચ્છે છે; હું નિશ્ચિંત અને વિશ્વાસપૂર્વક હોઉં તે ક્ષણની તાકમાં રહી, આ ગૃહમાં આગ લગાવી અમને સૌને ભસ્મ કરવા માગે છે.
Verse 17
तथा हि वर्तते मन्द: सुयोधनवशे स्थित: । इमां तुतां महाबुद्धिर्विंदुरो दृष्टवांस्तथा
એ મંદબુદ્ધિ માણસ ખરેખર સુયોધનના વશમાં જ રહે છે. અને મહાબુદ્ધિમાન વિદુરે આ કાવતરું જેમ હતું તેમ જોઈ, સમયસર આવનારા સંકટને સમજી લીધું.
Verse 18
आपदं तेन मां पार्थ स सम्बोधितवान् पुरा । ते वयं बोधितास्तेन नित्यमस्मद्धितैषिणा
હે પાર્થ! તેણે પહેલાં જ મને આવનારી આપત્તિ વિશે ચેતવ્યો હતો. આ રીતે અમે સૌ તેને કારણે સાવચેત બન્યા—કારણ કે તે સદા અમારા હિતની જ ઇચ્છા રાખે છે.
Verse 19
पित्रा कनीयसा स्नेहाद् बुद्धिमन्तो$शिवं गृहम् । अनार्य: सुकृतं गूढैर्दु्योधनवशानुगै:
સ્નેહવશ અમારા નાના પિતા વિદુરે—અમે સમજવા સક્ષમ છીએ એમ જાણીને—આ અશિવ ગૃહ વિષે અમને ચેતવ્યા. દુર્યોધનના વશમાં રહેલા અનાર્યોએ તેને ગુપ્ત રીતે અત્યંત કુશળતાથી બનાવ્યું છે.
Verse 20
भीमसेन उवाच यदीदं गृहमाग्नेयं विहितं मन्यते भवान् | तथैव साधु गच्छामो यत्र पूर्वोषिता वयम्
ભીમસેને કહ્યું—ભાઈ! જો તમે માનો છો કે આ ઘર અગ્નિને પ્રજ્વલિત કરનાર સામગ્રીથી બનાવાયું છે, તો યોગ્ય એ જ છે કે આપણે તરત જ નીકળી જઈએ અને જ્યાં પહેલાં રહેતા હતા ત્યાં સુરક્ષિત પાછા ફરીએ.
Verse 21
युधिछिर उवाच इह यत्तैर्निराकारैर्वस्तव्यमिति रोचये । अप्रमत्तैविचिन्वद्धिर्गतिमिष्टां ध्ुवामित:
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—ભાઈ! આપણે અહીં એવી રીતે રહેવું જોઈએ કે આપણા બાહ્ય વર્તનથી મનનો ભેદ પ્રગટ ન થાય. સંપૂર્ણ સાવચેત રહીને અહીંથી છૂટવા માટે નિશ્ચિત અને અનુકૂળ માર્ગ શોધતા રહેવું જોઈએ. મને એવું કરવું જ યોગ્ય લાગે છે.
Verse 22
यदि विन्देत चाकारमस्माकं स पुरोचन: । क्षिप्रकारी ततो भूत्वा प्रदह्मयादपि हेतुत:
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—જો પુરોચન અમારી કોઈ પણ ચેષ્ટાથી આપણો સાચો અભિપ્રાય જાણી લે, તો તે તરત જ પોતાનું કાર્ય સિદ્ધ કરવા ઉતાવળે કોઈ ને કોઈ બહાને આપણને સળગાવી પણ શકે.
Verse 23
नायं बिभेत्युपक्रोशादधर्माद् वा पुरोचन: । तथा हि वर्तते मन्द: सुयोधनवशे स्थित:,यह मूढ़ पुरोचन निन्दा अथवा अधर्मसे नहीं डरता एवं दुर्योधनके वशमें होकर उसकी आज्ञाके अनुसार आचरण करता है
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—આ પુરોચન ન તો નિંદાથી ડરે છે, ન અધર્મથી. આ મૂઢ સુયોધનના વશમાં રહી તેની આજ્ઞા મુજબ જ વર્તે છે.
Verse 24
अपि चेह प्रदग्धेषु भीष्मो5स्मासु पितामह: । कोपं कुर्यात् किमर्थ वा कौरवान् कोपयीत सः
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—અહીં જો આપણે બળી મરી જઈએ, તો પણ પિતામહ ભીષ્મ કૌરવો પર ક્રોધ કરે તો તે ક્રોધ નિષ્ફળ રહેશે. ત્યારે કયા હેતુની સિદ્ધિ માટે તેઓ કૌરવોને કુપિત કરશે?
Verse 25
अथवापीह गग्धेषु भीष्मो5स्माकं पितामह: । धर्म इत्येव कुप्येरन् ये चान्ये कुरुपुड्रवा:
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—અથવા અહીં આપણે બળી ગયા પછી પિતામહ ભીષ્મ અને કુરુકુલના અન્ય શ્રેષ્ઠ પુરુષો તેને ‘ધર્મ’ માનીને જ તે આતતાયીઓ પર ક્રોધ કરે; પરંતુ એ ક્રોધ આપણને શું કામનો?
Verse 26
वयं तु यदि दाहस्य बिभ्यत: प्रद्रवेमहि । स्पशै्निर्घितियेत् सर्वान् राज्यलुब्ध: सुयोधन:,यदि हम जलनेके भयसे डरकर भाग चलें तो भी राज्यलोभी दुर्योधन हम सबको अपने गुप्तचरोंद्वारा मरवा सकता है
જો આપણે દાહના ભયથી ભાગી પણ જઈએ, તો પણ રાજ્યલોભી સુયોધન પોતાના ગુપ્તચરો દ્વારા આપણાં સૌનો ઘાત કરાવી શકે છે; તેથી માત્ર પલાયનથી ભય દૂર થતો નથી, ઊલટું અધર્મલોભને મેદાન મળી જાય છે।
Verse 27
अपदस्थान् पदे तिष्ठन्नपक्षान् पक्षसंस्थित: । हीनकोशान् महाकोश: प्रयोगर्घातयेद् भ्रुवम्
તે સત્તાના પદ પર દૃઢપણે સ્થાપિત છે અને આપણે આપણા સ્થાનથી વંચિત છીએ. તેને સાથીઓનો આધાર છે, આપણે નિરાધાર છીએ. તેના પાસે વિશાળ ખજાનો છે, આપણા પાસે સાધનો નથી. તેથી અનેક ઉપાયો દ્વારા તે નિશ્ચિતપણે આપણો ઘાત કરી શકે છે।
Verse 28
तदस्माभिरिमं पाप॑ तं च पापं सुयोधनम् । वज्चयद्/िर्निवस्तव्यं छन्नावासं क्वचित् क्वचित्
અતએવ પાપાત્મા પુરોચન તથા પાપી સુયોધન—બન્નેને ભ્રમમાં રાખીને—અમે અહીં જ ક્યાંક છુપાયેલા નિવાસોમાં, ક્યારેક અહીં ક્યારેક ત્યાં, ગુપ્ત રીતે રહેવું જોઈએ, જેથી આપણો પત્તો ન લાગે।
Verse 29
ते वयं मृगयाशीलाश्चराम वसुधामिमाम् | तथा नो विदिता मार्गा भविष्यन्ति पलायताम्,हम सब मृगयामें रत रहकर यहाँकी भूमिपर सब ओर विचरें, इससे भाग निकलनेके लिये हमें बहुत-से मार्ग ज्ञात हो जायँगे
અમે સૌ શિકારમાં રત રહી આ ધરતી પર સર્વત્ર ફરીએ; તેથી પલાયન માટે અનેક માર્ગો આપણને જાણીતા થઈ જશે।
Verse 30
भौमं च बिलमगद्यैव करवाम सुसंवृतम् । गूढश्वासान्न नस्तत्र हुताश: सम्प्रधक्ष्यति
આ ઉપરાંત, આજથી જ આપણે જમીનમાં એક સુંગ બનાવીએ, જે ઉપરથી સારી રીતે ઢાંકેલી હોય. ત્યાં આપણો શ્વાસ પણ ગુપ્ત રહેશે—પછી આપણા કાર્યોની તો વાત જ શું! તે માર્ગમાં પ્રવેશ કર્યા પછી અગ્નિ આપણને દહન કરી શકશે નહીં।
Verse 31
वसतोऊत्र यथा चास्मान्न बुध्येत पुरोचन: । पौरो वापि जन: कश्चित् तथा कार्यमतन्द्रितै:
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—જ્યાં સુધી અમે અહીં રહીએ, ત્યાં સુધી આળસ છોડીને અત્યંત સાવચેતીથી એવું કાર્ય કરવું જોઈએ કે પુરોચનને અમારા વિષે કશું જ ખબર ન પડે અને નગરનો કોઈ માણસ પણ અમારી યોજનાની અણસારમાત્ર પણ ન પામે।
Verse 145
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि जतुगृहपर्वणि भीमसेनयुधिष्ठिरसंवादे पज्चचत्वारिंशदधिकशततमो<ध्याय:
આ રીતે શ્રીમહાભારતના આદિપર્વના જતુગૃહપર્વમાં ભીમસેન અને યુધિષ્ઠિરના સંવાદપ્રસંગે એકસો પંચેતાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether emotional collapse or withdrawal from duty is permissible when faced with impending loss, versus choosing a difficult, duty-centered action that prioritizes the safety of children, spouse, and lineage under conditions of social risk.
The chapter advances a practical ethic: recognize inevitability (death cannot be negotiated), discipline grief, and act to protect dependents. Dharma is presented as responsibility under constraint, not merely personal sentiment.
No explicit phalaśruti formula appears in the cited passage; the closest functional equivalent is the internal claim that such duty-based action yields worldly reputation (yaśas) and enduring merit (akṣayya) (notably in verses 4–6).
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.