Adhyaya 145
एकचक्रानिवासे ब्राह्मणगृहदुःखश्रवणम् | Hearing the Brāhmaṇa Household’s Distress at Ekacakrā
Upa-parva: Ekacakrā-nivāsa (Residence at Ekacakrā) — Baka-vadha narrative arc
Janamejaya asks what the Pāṇḍavas did after reaching Ekacakrā. Vaiśaṃpāyana reports that they stayed for some time in a brāhmaṇa’s residence, moving through pleasant landscapes while maintaining concealment. They lived by collecting alms; at night they presented the gathered food to Kuntī, who apportioned it, with Bhīma receiving a large share—an index of both his physical needs and the household’s pragmatic economy. As time passes, on a day when the brothers go out for alms, Bhīma remains with Kuntī. A sudden, intense cry of anguish arises within the brāhmaṇa’s home. Kuntī, unable to endure the lamentation, approaches and finds the brāhmaṇa with wife, son, and daughter in visible distress. The brāhmaṇa delivers an extended lament on the burdens of dependent life, the inevitability of suffering, and the impossibility (for him) of abandoning spouse or children to escape danger. Kuntī frames the family’s crisis as an opportunity for the Pāṇḍavas to repay hospitality through assistance; Bhīma agrees to act once the cause is known. The chapter thus pivots from concealed survival to ethically motivated intervention grounded in gratitude and protection.
Chapter Arc: हस्तिनापुर में राजाज्ञा के अनुसार पाण्डवों की वारणावत-यात्रा की तैयारी होती है; वे रथों पर आरूढ़ होकर भीष्म, द्रोण, कृप, विदुर आदि वृद्ध-कुरुओं को प्रणाम करने निकलते हैं। → नगरवासी व्याकुल होकर इस ‘निर्वासन’ को अधर्म मानते हैं—विशेषतः भीष्म के मौन-अनुमोदन पर प्रश्न उठता है। युधिष्ठिर दुःखित जनसमुदाय को धैर्य देता है, पर भीतर-भीतर संकट की गन्ध फैलती जाती है। → विदुर का गुप्त उपदेश—संकेत-भाषा में ‘जतुगृह’ और अग्नि-भय से बचने का उपाय—पाण्डवों तक पहुँचता है; युधिष्ठिर उस रहस्य को समझने/समझाने की सीमा पर ठहरता है (संवाद जानने की जिज्ञासा और दोष-भय)। → पाण्डव समस्त कुरुवृद्धों को अभिवादन कर, नगरवासियों को सांत्वना देकर, नियत तिथि-नक्षत्र में वारणावत की ओर प्रस्थान करते हैं और आठवें दिन वहाँ पहुँचकर नगर-जन को देखते हैं। → वारणावत पहुँचना केवल आरम्भ है—विदुर के संकेत का अर्थ अब कर्म में उतरना है; ‘जतुगृह’ की छाया आगे घनी होने लगती है।
Shlokas
Verse 1
अड-#-क- चतुश्नत्वारिशर्दाधिकशततमो< ध्याय: पाण्डवोंकी वारणावत-यात्रा तथा उनको विदुरका गुप्त- उपदेश वैशम्पायन उवाच पाण्डवास्तु रथान् युक्तान् सदश्वैरनिलोपमै: । आरोहमाणा भीष्मस्य पादौ जगृहुरार्तवत्
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— જનમેજય! પવન સમા વેગવાળા ઉત્તમ ઘોડાઓથી જોડાયેલા રથોમાં ચઢવા ઉદ્યત પાંડવો અત્યંત દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ પિતામહ ભીષ્મના ચરણોને શ્રદ્ધાપૂર્વક સ્પર્શ કરી પકડી રહ્યા. ત્યારબાદ તેમણે રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર, મહાત્મા દ્રોણ, કૃપાચાર્ય, વિદુર તથા અન્ય વૃદ્ધજનોને પ્રણામ કર્યા. આ રીતે ક્રમશઃ બધા જ્યેષ્ઠ કૌરવોને અભિવાદન કરીને સમવયસ્કોને હૃદયથી આલિંગન આપ્યું; પછી નાનાં બાળકો આગળ આવી પાંડવોને પ્રણામ કરવા લાગ્યા.
Verse 2
राज्ञश्न धृतराष्ट्रस्य द्रोणस्प च महात्मन: । अन््येषां चैव वृद्धानां कृपस्य विदुरस्थ च
તેમણે રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર, મહાત્મા દ્રોણ તથા અન્ય વૃદ્ધો—કૃપાચાર્ય અને વિદુર—આ સૌને પ્રણામ કર્યા.
Verse 3
एवं सर्वान् कुरून् वृद्धानभिवाद्य यतव्रता: । समालिज्गय समानान् वै बालैश्लाप्पभिवादिता:
આ રીતે વ્રતનિષ્ઠ પાંડવોએ બધા જ્યેષ્ઠ કૌરવોને અભિવાદન કર્યું; પછી સમવયસ્કોને આલિંગન આપ્યું, અને ત્યારબાદ બાળકો આવી તેમને પ્રણામ કરવા લાગ્યા.
Verse 4
सर्वा मातृस्तथा55पृच्छद्य कृत्वा चैव प्रदक्षिणम् । सर्वाः प्रकृतयश्चैव प्रययुर्वारणावतम्
પછી તેમણે સર્વ માતાઓની આજ્ઞા અને આશીર્વાદ લઈને તેમની પ્રદક્ષિણા કરી; તેમજ રાજ્યની સર્વ પ્રજાથી પણ વિદાય લઈને તેઓ વારણાવત નગર તરફ પ્રસ્થાન કર્યા.
Verse 5
विदुरश्न महाप्राज्ञस्तथान्ये कुरुपुड्रवा: । पौराश्च पुरुषव्याप्रानन्वीयु: शोककर्शिता:
તે સમયે મહાપ્રાજ્ઞ વિદુર, કુરુકુલના અન્ય શ્રેષ્ઠ પુરુષો તથા નગરવાસીઓ પણ શોકથી કાતર થઈ નરવ્યાઘ્ર પાંડવોના પાછળ પાછળ ચાલ્યા.
Verse 6
तत्र केचिद् ब्रुवन्ति सम ब्राह्मणा निर्भयास्तदा । दीनान् दृष्टवा पाण्डुसुतानतीव भृशदु:खिता:
ત્યાં કેટલાક નિર્ભય બ્રાહ્મણો બોલવા લાગ્યા. પાંડુના પુત્રોને અત્યંત દયનીય સ્થિતિમાં જોઈ તેઓ કરુણાથી ભરાઈ ભારે શોકમાં ડૂબી ગયા અને ધર્મચિંતા સાથે આ રીતે બોલ્યા—
Verse 7
विषम पश्यते राजा सर्वथा स सुमन्दधी: । कौरव्यो धृतराष्ट्रस्तु न च धर्म प्रपश्यति,“अत्यन्त मन्दबुद्धि कुरुवंशी राजा धृतराष्ट्र पाण्डवोंको सर्वथा विषम दृष्टिसे देखते हैं। धर्मकी ओर उनकी दृष्टि नहीं है
વૈશંપાયન બોલ્યા—કુરુવંશીય રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર અત્યંત મંદબુદ્ધિ છે; તે પાંડવોને સર્વ રીતે પક્ષપાતભરી નજરે જુએ છે અને ધર્મને સાચે ઓળખતો નથી.
Verse 8
न हि पापमपापात्मा रोचयिष्यति पाण्डव: । भीमो वा बलिनां श्रेष्ठ; कौन्तेयो वा धनंजय:
કારણ કે નિષ્પાપ આત્માવાળો પાંડવ પાપને કદી મંજૂર નહીં કરે. બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ ભીમ કે કુંતીપુત્ર ધનંજય અર્જુન—કોઈ પણ અધર્મમાં આનંદ નહીં લે.
Verse 9
कुत एव महात्मानौ माद्रीपुत्रौ करिष्यत: । तान् राज्यं पितृतः प्राप्तान् धृतराष्ट्रो न मृष्यते
વૈશંપાયન બોલ્યા—તો મહાત્મા માદ્રીના બંને પુત્રો પાપ કેવી રીતે કરશે? પરંતુ પિતૃહક્કથી રાજ્ય પ્રાપ્ત કરેલા તે પાંડવોનું રાજ્ય ધૃતરાષ્ટ્ર સહન કરી શકતો નથી.
Verse 10
अधर्म्यमिदमत्यन्तं कथं भीष्मोडनुमन्यते । विवास्यमानानस्थाने नगरे यो$भिमन्यते
વૈશંપાયન બોલ્યા—આ કાર્ય તો અત્યંત અધર્મમય છે; ભીષ્મ પિતામહ તેને કેવી રીતે મંજૂરી આપે છે? પાંડવોને કોઈ ન્યાયસંગત કારણ વિના અહીંથી કાઢી વारणાવત નગરમાં મોકલવામાં આવે છે—જે રહેવા યોગ્ય નથી; છતાં ભીષ્મ મૌન રહી તેને સ્વીકારી લે છે.
Verse 11
पितेव हि नृपो5स्माकमभूच्छांतनव: पुरा । विचित्रवीर्यो राजर्षि: पाण्डुश्न॒ कुरुनन्दन:
વૈશમ્પાયને કહ્યું— પૂર્વકાળે શાંતનવ નૃપ અમારે માટે પિતાસમાન હતા. તેમ જ રાજર્ષિ વિચિત્રવીર્ય અને કુરુવંશના આનંદ પાંડુ પણ અમારા રાજા હતા— તેઓ માત્ર રાજ્ય ચલાવતા નહોતા, પિતૃતુલ્ય સ્નેહથી અમારું પાલન-પોષણ પણ કરતા હતા.
Verse 12
स तस्मिन् पुरुषव्याप्रे देवभावं गते सति । राजपुत्रानिमान् बालान् धृतराष्ट्रो न मृष्यते
વૈશમ્પાયને કહ્યું— તે પુરુષવ્યાઘ્ર પાંડુ દેવભાવ (સ્વર્ગ) ને પ્રાપ્ત થયા પછી, આ નાનાં રાજકુમારોનો ભાર ધૃતરાષ્ટ્ર સહન કરી શકતા નથી.
Verse 13
वयमेतदनिच्छन्त: सर्व एव पुरोत्तमात् | गृहान् विहाय गच्छामो यत्र गन्ता युधिष्ठिर:,“हमलोग यह नहीं चाहते, इसलिये हम सब घर-द्वार छोड़कर इस उत्तम नगरीसे वहीं चलेंगे, जहाँ युधिष्ठिर जा रहे हैं!
વૈશમ્પાયને કહ્યું— અમને સૌને આ ઇચ્છિત નથી; તેથી અમે બધા આ ઉત્તમ નગરી અને અમારા ઘર-દ્વાર છોડીને, જ્યાં યુધિષ્ઠિર જશે ત્યાં જ જઈશું.
Verse 14
तांस्तथावादिन: पौरान् दुःखितान् दुःखकर्शित: । उवाच मनसा ध्यात्वा धर्मराजो युधिष्ठिर:,शोकसे दुर्बल धर्मराज युधिष्ठिर अपने लिये दुःखी उन पुरवासियोंको ऐसी बातें करते देख मन-ही-मन कुछ सोचकर उनसे बोले--
એ રીતે બોલતા, શોકથી દુર્બળ અને દુઃખથી કષ્ટિત એવા નગરજનોને જોઈ ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે મનમાં વિચાર કરીને તેમને કહ્યું.
Verse 15
पिता मान्यो गुरु: श्रेष्ठी यदाह पृथिवीपति: । अशड्कमानैस्तत् कार्यमस्माभिरिति नो व्रतम्
ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— સ્વજનો! પૃથ્વીપતિ રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર અમારા માનનીય પિતા, ગુરુ અને શ્રેષ્ઠ પુરુષ છે. તેઓ જે આજ્ઞા આપે, તેને શંકા કે સંકોચ વિના અમારે કરવી— એ જ અમારું વ્રત છે.
Verse 16
भवन्त: सुहृदो5स्माकमस्मान् कृत्या प्रदक्षिणम् प्रतिनन्द्य तथाशीर्भिनिविर्तध्वं यथा गृहम्
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—“તમે અમારા સુહૃદ અને હિતચિંતક છો. પરંપરાગત રીતે પ્રદક્ષિણા કરીને અને અનુમોદન વ્યક્ત કરીને તમે અમને સન્માન આપ્યું; હવે આશીર્વાદ આપી પોતાના-પોતાના ઘરો તરફ પરત જાઓ.”
Verse 17
यदा तु कार्यमस्माकं भवद्धिरुपपत्स्यते । तदा करिष्यथास्माकं प्रियाणि च हितानि च
“પરંતુ જ્યારે અમારું કોઈ કાર્ય તમારા દ્વારા યથોચિત રીતે સિદ્ધ થઈ શકે, ત્યારે તમે અમારા માટે જે પ્રિય પણ છે અને હિતકારી પણ છે તે કરશો.”
Verse 18
“आपलोग हमारे हितचिन्तक हैं, अतः हमें अपने आशीर्वादसे संतुष्ट करें और हमें दाहिने करते हुए जैसे आये थे, वैसे ही अपने घरको लौट जायँ। जब आपलोगोंके द्वारा हमारा कोई कार्य सिद्ध होनेवाला होगा, उस समय आप हमारे प्रिय और हितकारी कार्य कीजियेगा' ।।
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—“તમે અમારા હિતચિંતક છો; તેથી આશીર્વાદથી અમને સંતોષ આપો અને જેમ આવ્યા તેમ જ જમણી તરફ પ્રદક્ષિણા કરીને પોતાના-પોતાના ઘરોને પરત જાઓ. અને જ્યારે તમારા દ્વારા અમારું કોઈ કાર્ય સિદ્ધ થવાનું હશે, ત્યારે તમે અમારા માટે પ્રિય અને હિતકારી કાર્ય કરશો.” એમ કહ્યા પછી નગરવાસીઓ પ્રદક્ષિણા કરીને, આશીર્વાદ અને અભિનંદન આપી શહેરમાં પાછા ફર્યા।
Verse 19
पौरेषु विनिवृत्तेषु विदुर: सत्यधर्मवित् | बोधयन् पाण्डवश्रेष्ठमिदं वचनमब्रवीत्
નગરવાસીઓ પાછા ફર્યા પછી સત્ય અને ધર્મના જાણકાર વિદુરે પાંડવશ્રેષ્ઠ યુધિષ્ઠિરને દુર્યોધનના કપટનો ભેદ સમજાવતા આ વચન કહ્યું।
Verse 20
प्राज्ञ: प्राज्प्रलापज्ञ: प्रलापज्ञमिदं वच: । प्राज्ञ प्राज्ञ: प्रलापज्ञ: प्रलापज्ञं वचो5ब्रवीत्
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—વિદુર અત્યંત પ્રાજ્ઞ હતા અને એવી વાણીમાં પણ નિપુણ હતા જે અજ્ઞાને ગૂંચવેલી કે નિરર્થક લાગે—જેમ મ્લેચ્છોની ભાષા. યુધિષ્ઠિર પણ બુદ્ધિમાન હતા અને તે સંકેતભરી શૈલી સમજી શકતા. તેથી વિદુરે એવી ગૂઢ વાણીમાં વાત કરી કે જાણકાર અને વિવેકી પુરુષને રહસ્યનો બોધ થાય, પરંતુ તે શૈલીથી અજાણને સાચો અર્થ પ્રગટ ન થાય।
Verse 21
यो जानाति परप्रज्ञां नीतिशास्त्रानुसारिणीम् । विज्ञायेह तथा कुर्यादापद॑ निस्तरेद् यथा
જે અન્યની બુદ્ધિ—નીતિશાસ્ત્રના અનુસરણવાળી—સમજે છે, તેણે તેને અહીં સારી રીતે જાણી તેમ જ ઉપાય કરવો, જેથી આપત્તિ યોગ્ય રીતે પાર કરી શકે.
Verse 22
“जो शत्रुकी नीति-शास्त्रका अनुसरण करनेवाली बुद्धिको समझ लेता है, वह उसे समझ लेनेपर कोई ऐसा उपाय करे, जिससे वह यहाँ शत्रुजनित संकटसे बच सके ।।
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—એક એવું તીક્ષ્ણ શસ્ત્ર છે, જે લોખંડનું નથી, છતાં શરીરનો નાશ કરે છે. જે તેને ઓળખે છે અને તેના પ્રહારને અટકાવવાની રીત જાણે છે, તેને શત્રુઓ મારી શકતા નથી. તેથી જે શત્રુની નીતિ અને કૌશલ્યો સમજે, તેણે અહીં અને અત્યારે એવા ઉપાય કરવા જોઈએ કે શત્રુજનિત સંકટોથી સુરક્ષિત રહે.
Verse 23
कक्षघ्न: शिशिरघ्नश्ष महाकक्षे बिलौकस: । न दहेदिति चात्मानं यो रक्षति स जीवति
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—જે આગ સૂકા ઘાસ-ઝાડઝાંખર અને સૂકા વૃક્ષોવાળા જંગલને ભસ્મ કરે છે અને ઠંડીને પણ નષ્ટ કરે છે, તે જ આગ વિશાળ વનમાં ફેલાય છતાં બિલોમાં રહેતા પ્રાણીઓને બળી શકતી નથી. ‘આ મને નહીં બળાવે’ એમ જાણી જે પોતાની રક્ષા માટે ઉપાય કરે છે, તે જ જીવિત રહે છે.
Verse 24
नाचक्षुवेत्ति पन्थानं नाचक्षुविन्दते दिश: । नाधृतिर्बुद्धिमाप्रोति बुध्यस्वैवं प्रबोधित:
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—જેનાં નેત્ર નથી તે માર્ગ જાણતો નથી; અંધ માણસ દિશાઓ શોધી શકતો નથી. તેમ જ જેણે ધૈર્ય ગુમાવ્યું છે તેને સદ્બુદ્ધિ પ્રાપ્ત થતી નથી. તેથી આ રીતે સમજાવ્યા પછી તું મારી વાતને સ્પષ્ટ રીતે સમજી લે.
Verse 25
अनाप्तैर्दत्तमादत्ते नर: शस्त्रमलोहजम् | श्वाविच्छरणमासाद्य प्रमुच्येत हुताशनात्,'शत्रुओंके दिये हुए बिना लोहेके बने शस्त्रको जो मनुष्य ग्रहण कर लेता है, वह साहीके बिलमें घुसकर आगसे बच जाता हैं
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—જે માણસ અનધિકારી (અવિશ્વસનીય) લોકો દ્વારા અપાયેલું લોખંડ વિના બનેલું શસ્ત્ર સ્વીકારી લે છે, તે જાણે સાહી (પોર્ક્યુપાઇન)ના બિલમાં પહોંચી દાવાનળથી બચી જાય છે.
Verse 26
चरन् मार्गान् विजानाति नक्षत्रैविन्दते दिश: | आत्मना चात्मन: पञज्च पीडयन् नानुपीड्यते
વૈશંપાયન બોલ્યા—મનુષ્ય ફરતાં-ફરતાં માર્ગો જાણી લે છે; નક્ષત્રોથી દિશાઓ શોધી લે છે. અને જે પોતાના જ બળથી પોતાની પાંચ ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખે છે, તે શત્રુઓથી પીડાતો નથી.
Verse 27
एवमुक्त: प्रत्युवाच धर्मराजो युधिष्ठिर: । विदुरं विदुषां श्रेष्ठ ज्ञातमित्येव पाण्डव:
આ રીતે કહ્યા પછી ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે વિદ્વાનોમાં શ્રેષ્ઠ વિદુરને ઉત્તર આપ્યો—“તમારી વાત મેં સમજી લીધી છે.”
Verse 28
अनुशिक्ष्यानुगम्यैतान् कृत्वा चैव प्रदक्षिणम् । पाण्डवानभ्यनुज्ञाय विदुर: प्रययौ गृहान्
આ રીતે પાંડવોને વારંવાર કર્તવ્યની શિક્ષા આપી, થોડું અંતર સુધી તેમની સાથે જઈ, અને તેમને જમણી બાજુ રાખીને પ્રદક્ષિણા કરીને, વિદુરે તેમની પરવાનગી લઈને પોતાના ઘેર પ્રસ્થાન કર્યું.
Verse 29
निवत्ते विदुरे चापि भीष्मे पौरजने तथा । अजातशशत्रुमासाद्य कुन्ती वचनमब्रवीत्,विदुर, भीष्मजी तथा नगरनिवासियोंके लौट जानेपर कुन्ती अजातशत्रु युधिष्ठिरके पास जाकर बोली--
વિદુર, ભીષ્મ અને નગરજનો પાછા ફર્યા પછી, કુંતી અजातશત્રુ યુધિષ્ઠિર પાસે જઈને બોલી.
Verse 30
क्षत्ता यदब्रवीद् वाक््यं जनमध्येडब्रुवन्निव । त्वया च स तथेत्युक्तो जानीमो न च तद् वयम्
વૈશંપાયન બોલ્યા—“પુત્ર! સભામાં ક્ષત્તા વિદુરે જાણે સંકેતરૂપે જે વાત કહી હતી, તે સાંભળીને તું ‘તથાસ્તુ’ કહીને સ્વીકારી લીધી; પરંતુ અમે હજી સુધી તેનો અર્થ સમજી શક્યા નથી.”
Verse 31
यदीदं शक््यमस्माभिज्ञातुं न च सदोषवत् | श्रोतुमिच्छामि तत् सर्व संवादं तव तस्य च
વૈશંપાયન બોલ્યા—જો આ વાત આપણાથી પણ જાણી શકાય અને તેને જાણવામાં કોઈ દોષ કે અનુચિતતા ન આવે, તો તારો અને તેનો—બન્નેનો—સમગ્ર સંવાદ હું સંપૂર્ણ રીતે સાંભળવા ઇચ્છું છું।
Verse 32
युधिछिर उवाच गृहादग्निश्च बोद्धव्य इति मां विदुरोडब्रवीत् । पन्थाश्च वो नाविदित: कश्रित् स्यादिति धर्मधी:
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—મા! ધર્મબુદ્ધિ વિદુરજીએ સંકેતભાષામાં મને કહ્યું હતું—“તમે જે ઘરમાં રહેશો, ત્યાં અગ્નિનો ભય છે; આ વાત સારી રીતે જાણી લો. અને ત્યાં કોઈ પણ માર્ગ એવો ન રહે કે જે તમને અજાણ્યો હોય.”
Verse 33
जितेन्द्रियश्च वसुधां प्राप्स्यतीति च मेडब्रवीत् । विज्ञातमिति तत् सर्व प्रत्युक्तो विदुरो मया
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—તેમણે આ પણ કહ્યું હતું—“જો તમે ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખશો તો સમગ્ર પૃથ્વીનું રાજ્ય પ્રાપ્ત કરશો.” આ બધાં મુદ્દાઓ અંગે મેં વિદુરજીને ઉત્તર આપ્યો હતો—“મને બધું સમજાઈ ગયું છે.”
Verse 34
वैशम्पायन उवाच अष्टमे5हनि रोहिण्यां प्रयाता: फाल्गुनस्य ते । वारणावतमासाद्य ददृशुर्नागरं जनम्
વૈશંપાયન બોલ્યા—જનમેજય! ફાલ્ગુન શુક્લ અષ્ટમીના દિવસે, રોહિણી નક્ષત્રમાં, પાંડવો યાત્રાએ નીકળ્યા. સમયસર વारणાવત પહોંચીને તેમણે ત્યાંના નાગરિકોને જોયા અને મુલાકાત લીધી।
Verse 144
इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि जतुगृहपर्वणि वारणावतगमने चतुश्चत्वारिंशदधिकशततमो< ध्याय:
આ રીતે શ્રીમહાભારતના આદિપર્વના અંતર્ગત જતુગૃહપર્વમાં પાંડવોના વारणાવત-ગમન વિષયક એકસો ચુંમાલીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।
Frequently Asked Questions
The host brāhmaṇa faces a crisis where survival seems to demand abandoning family, but he judges abandonment of spouse or children as ethically intolerable; simultaneously, Kuntī weighs the duty to help the host against the need to remain concealed.
Dharma is operationalized as reciprocal responsibility: receiving protection and sustenance generates an obligation to assist when the benefactor suffers, and compassion is expressed through informed, deliberate action rather than impulse.
No explicit phalaśruti appears in the cited verses; the chapter’s meta-function is narrative-ethical, establishing motives (gratitude and protection) that justify the forthcoming intervention within the Ekacakrā arc.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.