Adhyaya 135
आदि पर्व — जातुगृह-प्रसङ्गः: विदुरप्रेषित-खनकस्य सूचना तथा पलायन-मार्ग-निर्माणम् (Adi Parva 135: The Miner’s Warning and Construction of the Escape Passage)
Upa-parva: Jatugṛha-dāha (Lākṣāgṛha) Episode — Vidura’s Covert Warning and the Miner’s Tunnel
Vaiśaṃpāyana reports that a skilled miner, a trusted associate of Vidura, privately approaches the Pāṇḍavas and states he has been dispatched to act for their welfare. He conveys operational intelligence: on the fourteenth night of the dark fortnight, Purocana will set fire at the door of the residence, intending to burn the Pāṇḍavas along with their mother. The miner notes that Vidura has already used coded language (mleccha-vāc) to establish trust and to signal the need for discreet action. Yudhiṣṭhira recognizes the envoy as Vidura’s loyal friend and requests urgent deliverance from the imminent fire, observing that their destruction would fulfill Duryodhana’s aims. The miner then undertakes the counter-operation: he excavates a large subterranean passage, creates a concealed, door-fitted opening within the house, levels it with the ground, and keeps it hidden due to fear of Purocana’s surveillance. The Pāṇḍavas maintain a posture of apparent trust while actually remaining vigilant, living armed at night and ranging by day, so that the townspeople remain unaware—except for Vidura’s agent and the miner—thereby preserving secrecy until escape becomes necessary.
Chapter Arc: रंगभूमि में उत्सव-सा कोलाहल उठता है—जनता ‘वीर कुरुराज!’ और ‘भीम!’ कहकर गर्जना करती है; सभा एक क्षुब्ध महासागर-सी हिलोरें लेने लगती है। → द्रोणाचार्य अपने प्रिय पुत्र अश्वत्थामा से संकेतात्मक वाणी कहते हैं और शिष्य-प्रतिस्पर्धा का ताप बढ़ता है; अर्जुन के लक्ष्य-भेदन के अद्भुत प्रदर्शन (घूमते लोहे के वराह पर एक साथ पाँच बाण, हिलते रस्सी-लटके लक्ष्य में अनेक बाण) से दर्शक विस्मय में डूबते हैं और पक्षधरता तीखी होती जाती है। → अर्जुन की अचूकता और भीम-प्रशंसा के बीच दुर्योधन अपने भाइयों सहित, अश्वत्थामा के साथ, शस्त्र उठाकर खड़ा हो जाता है—मानो देवगणों से घिरा इन्द्र; रंगभूमि का उत्सव क्षण भर में संघर्ष की देहरी पर आ टिकता है। → धृतराष्ट्र भीतर-ही-भीतर स्वयं को ‘रक्षित’ अनुभव करता है—कुन्ती-रूपी अरणि से प्रकट ‘तीन पाण्डव-अग्नियों’ (तीन प्रमुख तेजस्वी पुत्रों) को देखकर उसे राज्य-रक्षा का भरोसा और साथ ही अनकहा भय दोनों मिलता है; सभा औपचारिक रूप से अभी युद्ध में नहीं फूटती, पर वैर का बीज स्पष्ट हो जाता है। → दुर्योधन का सशस्त्र उठ खड़ा होना संकेत देता है कि यह प्रदर्शन अब केवल कला नहीं—आगामी वैमनस्य और टकराव का पूर्वाभ्यास है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ७३ श्लोक मिलाकर कुल ४२३ शलोक हैं) #ीी#ीि 2 हज श्रीस-शसीस > जो उत्सव या नाटक आदिको सुविधापूर्वक देखनेके उद्देश्यसे बनाया गया हो
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે જનમેજય! જ્યારે કુરુરાજ દુર્યોધન અને બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ ભીમસેન રંગભૂમિમાં ઉતરી ગદાયુદ્ધ કરવા લાગ્યા, ત્યારે પક્ષપાતજન્ય સ્નેહથી પ્રેરિત દર્શકજન જાણે બે પક્ષમાં વહેંચાઈ ગયો.
Verse 2
ही वीर कुरुराजेति ही भीम इति जल्पताम् | पुरुषाणां सुविपुला: प्रणादा: सहसोत्थिता:
“વાહ! વીરસ્વરૂપ કુરુરાજ!” “વાહ! ભીમ!”—એમ બોલતા લોકોના અત્યંત પ્રચંડ જયઘોષ સહસા ઊઠ્યા અને ચારે તરફ ગુંજવા લાગ્યા.
Verse 3
ततः क्षुब्धार्णवनिभं रंगमालोक्य बुद्धिमान् । भारद्वाज: प्रियं पुत्रमश्चत्थामानमब्रवीत्
પછી રંગભૂમિ ક્ષુબ્ધ સમુદ્ર જેવી ઉથલપાથલ થતી જોઈ બુદ્ધિમાન ભારદ્વાજ (દ્રોણ)એ પોતાના પ્રિય પુત્ર અશ્વત્થામાને કહ્યું.
Verse 4
द्रोण उदाच वारयैतौ महावीरयों कृतयोग्यावुभावपि । मा भूद् रज्भप्रकोपो5यं भीमदुर्योधनोद्धव:
દ્રોણ બોલ્યા—વત્સ! આ બંને મહાવીર છે; બંને યુદ્ધયોગ્ય અને સુપ્રશિક્ષિત છે. તેમને રોક; ભીમ અને દુર્યોધનના કારણે રંગભૂમિમાં ક્રોધજન્ય આ ઉપદ્રવ ઊભો ન થાય.
Verse 5
वैशम्पायन उवाच (तत उत्थाय वेगेन अश्वत्थामा न्यवारयत् । गुरोराज्ञा भीम इति गान्धारे गुरुशासनम् | अलं योग्यकृतं वेगमलं साहसमित्युत ।।
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—પછી અશ્વત્થામા વેગથી ઊભો થયો અને તેમને અટકાવી કહ્યું—“ભીમ! આ ગુરુની આજ્ઞા છે; અને હે ગાંધારીનંદન! આ આચાર્યનો આદેશ છે. બસ કરો—આ ઉગ્ર આક્રમણ અને આ દુસ્સાહસ યોગ્ય નથી. તમે બંને યોગ્ય છો; પરસ્પર પર આવી પ્રચંડ હિંસા શોભતી નથી. રોકો.” એમ કહીને ગુરુપુત્ર અશ્વત્થામાએ ગદા ઉંચી કરીને ઊભેલા દુર્યોધન અને ભીમસેનને અટકાવ્યા—જેમ યુગાંતની પવનથી ઉથલપાથલ થયેલી ઊંચી તરંગોવાળા બે મહાસાગર।
Verse 6
ततो रड्जराड़णगतो द्रोणो वचनमत्रवीत् | निवार्य वादित्रगणं महामेघनिभस्वनम्,तत्पश्चात् द्रोणाचार्यने महान् मेघोंके समान कोलाहल करनेवाले बाजोंको बंद कराकर रंगभूमिमें उपस्थित हो यह बात कही--
પછી દ્રોણાચાર્ય રંગભૂમિમાં પ્રવેશ્યા અને બોલ્યા. પ્રથમ તેમણે મહામેઘ સમાન ગર્જના કરનાર વાદ્યવૃંદનો કોલાહલ બંધ કરાવ્યો; પછી રંગભૂમિમાં ઊભા રહી સભાને સંબોધી.
Verse 7
यो मे पुत्रात् प्रियतर: सर्वशस्त्रविशारद: । ऐन्द्रिरिन्द्रानुजसम: स पार्थो दृश्यतामिति
“જે મને પુત્રથી પણ વધુ પ્રિય છે, જે સર્વ શસ્ત્રોમાં નિપુણ છે, અને જે ઇન્દ્રના અનુજ સમાન પરાક્રમી છે—એ પાર્થને દર્શાવો.”
Verse 8
आचार्यवचनेनाथ कृतस्वस्त्ययनो युवा । बद्धगोधाडलुलित्राण: पूर्णतूण: सकार्मुक:
આચાર્યના વચનથી સ્વસ્તિવાચન કરાવી તે યુવાન વીર—ગોહચર્મના અંગુલિત્રાણ બાંધી, બાણોથી ભરેલો તૂણ ધારણ કરી, ધનુષ્ય સહિત—રંગભૂમિમાં પ્રગટ થયો.
Verse 9
काज्चनं कवचं बिश्रत् प्रत्यदृश्यत फाल्गुन: । सार्क: सेन्द्रायुधतडित् ससंध्य इव तोयद:
ત્યારે ફાલ્ગુન (અર્જુન) સુવર્ણ કવચ ધારણ કરીને દેખાયો. તે એવો તેજસ્વી લાગતો હતો જાણે સૂર્ય, ઇન્દ્રધનુષ, વીજળી અને સંધ્યાના રંગોથી યુક્ત મેઘ।
Verse 10
ततः सर्वस्य रज्गस्य समुत्पिउजलको<5भवत् | प्रावाद्यन्त च वाद्यानि सशड्खानि समन्ततः,फिर तो समूचे रंगमण्डपमें हर्षोल्लास छा गया। सब ओर भाँति-भाँतिके बाजे और शंख बजने लगे
ત્યારે સમગ્ર રંગમંડપ આનંદોત્સાહથી છલકાઈ ઊઠ્યો. ચારે તરફ નાનાવિધ વાદ્યો વાગવા લાગ્યાં અને સર્વ દિશામાં શંખધ્વનિ પણ ગુંજવા લાગી॥
Verse 11
एष कुन्तीसुत: श्रीमानेष मध्यमपाण्डव: । एष पुत्रो महेन्द्रस्य कुरूणामेष रक्षिता
આ કુંતીનો શ્રીમાન પુત્ર છે; આ મધ્ય પાંડવ છે. આ મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર)નો પુત્ર છે—કુરુવંશનો રક્ષક આ જ છે॥
Verse 12
एषो<अस्त्रविदुषां श्रेष्ठ एब धर्मभूृतां वर: । एष शीलवतां चापि शीलज्ञाननिधि: पर:
આ અસ્ત્રવિદ્યા જાણનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ છે; આ ધર્મ ધારણ કરનારાઓમાં ઉત્તમ છે. અને શીલવાનોમાં પણ આ સર્વોપરી—શીલ અને જ્ઞાનની પરમ નિધિ છે॥
Verse 13
इत्येवं तुमुला वाच: शृण्वत्या: प्रेक्षकेरिता: । कुन्त्या: प्रस्रवसंयुक्तैरस्रै: क्लिन्नमुरो5भवत्
પ્રેક્ષકો દ્વારા ઉઠાવેલી એવી તુમુલ વાણી સાંભળતી કુંતીનું વક્ષ આંસુધારાથી ભીંજાઈ ગયું॥
Verse 14
'ये कुन्तीके तेजस्वी पुत्र हैं। ये ही पाण्डुके मझले बेटे हैं। ये देवराज इन्द्रकी संतान हैं। ये ही कुरुवंशके रक्षक हैं। अस्त्र-विद्याके विद्वानोंमें ये सबसे उत्तम हैं। ये धर्मात्माओं और शीलवानोंमें श्रेष्ठ हैं। शील और ज्ञानकी तो ये सर्वोत्तम निधि हैं।! उस समय दर्शकोंके मुखसे तुमुल ध्वनिके साथ निकली हुई ये बातें सुनकर कुन्तीके स्तनोंसे दूध और नेत्रोंसे स्नेहके आँसू बहने लगे। उन दुग्धमिश्रित आँसुओंसे कुन्तीदेवीका वक्ष:स्थल भीग गया || ११-- १३ || तेन शब्देन महता पूर्णश्रुतिरथाब्रवीत् । धृतराष्ट्रो नरश्रेष्ठो विदुरं हृष्टमानस:
“આ કુંતીના તેજસ્વી પુત્ર છે; આ પાંડુનો મધ્ય પુત્ર છે. આ દેવરાજ ઇન્દ્રનો પુત્ર છે; કુરુવંશનો રક્ષક આ જ છે. અસ્ત્રવિદ્યા જાણનારાઓમાં આ સર્વોત્તમ; ધર્માત્માઓમાં આ ઉત્તમ. શીલવાનોમાં પણ આ શ્રેષ્ઠ—શીલ અને જ્ઞાનની પરમ નિધિ.” પ્રેક્ષકોના મુખેથી તુમુલ ધ્વનિસહ નીકળેલી આ વાતો સાંભળતાં કુંતીના સ્તનોમાંથી દૂધ અને નેત્રોમાંથી સ્નેહભર્યા આંસુ વહેવા લાગ્યા; તે દૂધમિશ્રિત આંસુઓથી કુંતીદેવીનું વક્ષસ્થળ ભીંજાઈ ગયું॥ એ મહાન્ કોલાહલ ધૃતરાષ્ટ્રના કાનમાં પણ ગુંજ્યો. ત્યારે નરશ્રેષ્ઠ ધૃતરાષ્ટ્ર હર્ષિત મનથી વિદુરને પૂછવા લાગ્યા॥
Verse 15
क्षत्त: क्षुब्धार्णवनिभ: किमेष सुमहास्वन: । सहसैवोत्थितो रज्ढे भिन्दन्निव नभस्तलम्
હે ક્ષત્તા (વિદુર)! તોફાને ક્ષુબ્ધ થયેલા મહાસાગરના ગર્જનાસમાન આ મહાન ઘોષ શું છે? આ શબ્દ તો જાણે આકાશમંડળને ભેદતો રંગભૂમિમાં અચાનક ઊઠી આવ્યો છે.
Verse 16
विदुर उवाच एष पार्थो महाराज फाल्गुन: पाण्डुनन्दन: । अवतीर्ण: सकवचस्तत्रैष सुमहास्वन:,विदुरने कहा--महाराज! ये पाण्डुनन्दन अर्जुन कवच बाँधकर रंगभूमिमें उतरे हैं। इसी कारण यह भारी आवाज हो रही है
વિદુર બોલ્યા—મહારાજ! આ પાર્થ—ફાલ્ગુન, પાંડુનો પ્રિય પુત્ર—કવચ ધારણ કરીને રંગભૂમિમાં ઉતર્યો છે. આ મહાન ગુંજતો નાદ એના કારણે જ ઊઠી રહ્યો છે.
Verse 17
धृतराष्ट उवाच धन्यो>स्म्यनुगृहीतो5स्मि रक्षितो5स्मि महामते । पृथारणिसमुद्धूतैस्त्रिभि: पाण्डववह्निभि:
ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા—મહામતે! કુંતી-રૂપ અરણિમાંથી પ્રગટ થયેલા આ ત્રણ પાંડવ-રૂપ અગ્નિઓથી હું ધન્ય થયો છું. આ ત્રણે દ્વારા હું સર્વથા અનુગ્રહિત અને સુરક્ષિત છું.
Verse 18
वैशम्पायन उवाच तस्मिन् प्रमुदिते रज़्े कथंचित् प्रत्युपस्थिते । दर्शयामास बीभत्सुराचार्यायास्त्रलाघवम्
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—આનંદના અતિરેકથી ગુંજતું તે રંગમંડપ જ્યારે કોઈ રીતે ફરી વ્યવસ્થિત થઈ શાંત થયું, ત્યારે બીભત્સુ અર્જુને પોતાના આચાર્યને અસ્ત્રપ્રયોગની ચપળતા દર્શાવવાનું શરૂ કર્યું.
Verse 19
आग्नेयेनासूजद् वल्लिं वारुणेनासृजत् पय: । वायव्येनासृजद् वायुं पार्जन्येनासूजद् घनान्
આગ્નેયાસ્ત્રથી તેણે જ્વલંત અગ્નિ-રેખા ઊભી કરી; વારુણાસ્ત્રથી જળ ઉત્પન્ન કરીને તેને બુઝાવી દીધી. વાયવ્યાસ્ત્રથી પ્રચંડ પવન ઊઠાવ્યો અને પાર্জન્યાસ્ત્રથી ઘન મેઘો પ્રગટ કર્યા.
Verse 20
भौमेन प्राविशद् भूमिं पार्वतेनासृजद् गिरीन् । अन्तधनिन चास्त्रेण पुनरन्तर्हितो&भवत्
વૈશંપાયન બોલ્યા— ભૌમાસ્ત્રથી તેણે ધરતીને ફાડી અંદર સમાવી દીધી અને પાર્વતાસ્ત્રથી પર્વતો ઉત્પન્ન કર્યા. પછી અંતર્ધાનાસ્ત્રનો પ્રયોગ કરીને તે ફરી નજરથી ઓઝલ થઈ ગયો.
Verse 21
क्षणात् प्रांशु: क्षणाद् हस्व: क्षणाच्च रथधूर्गत: । क्षणेन रथमध्यस्थ: क्षणेनावतरन्महीम्
વૈશંપાયન બોલ્યા— તે ક્ષણમાં ઊંચો અને ક્ષણમાં જ નાનો થઈ જતો. એક ક્ષણે રથના ધુરા પર ઊભો દેખાતો, તો બીજા ક્ષણે રથના મધ્યમાં; અને પળભરમાં ધરતી પર ઉતરી અસ્ત્ર-કૌશલ્ય દર્શાવતો.
Verse 22
सुकुमारं च सूक्ष्मं च गुरुं चापि गुरुप्रिय: । सौष्ठवेनाभिसंक्षिप्त: सोडविध्यद् विविधै: शरै:
વૈશંપાયન બોલ્યા— ગુરુના પ્રિય શિષ્ય અર્જુને સૌષ્ઠવ અને ચપળતાથી સુકુમાર, સૂક્ષ્મ અને ભારે—ત્રણે લક્ષ્યોને પણ વિવિધ બાણોથી સ્થિરપણે ભેદી નાખ્યા.
Verse 23
भ्रमतश्न॒ वराहस्य लोहस्य प्रमुखे समम् । पज्च बाणानसंयुक्तान् सम्मुमोचैकबाणवत्
વૈશંપાયન બોલ્યા— ફરતા રહેલા લોખંડના વરાહના મુખ પર અર્જુને એક જ બાણની જેમ એકસાથે પાંચ બાણ છોડ્યા. તે પાંચેય બાણ પરસ્પર જોડાયેલા નહોતા, છતાં દરેકે અલગ-અલગ રીતે ચોક્કસ મુખને જ ભેદ્યું.
Verse 24
गव्ये विषाणकोषे च चले रज्ज्ववलम्बिनि । निचखान महावीर्य: सायकानेकविंशतिम्,एक जगह गायका सींग एक रस्सीमें लटकाया गया था, जो हिल रहा था। महापराक्रमी अर्जुनने उस सींगके छेदमें लगातार इक्कीस बाण गड़ा दिये
વૈશંપાયન બોલ્યા— દોરીથી લટકતું અને હલતું, છિદ્રવાળું ગાયનું શિંગ લક્ષ્ય તરીકે મૂકાયું હતું. મહાપરાક્રમી અર્જુને તે છિદ્રમાં ક્રમશઃ એકવીસ બાણ ગાડી દીધા.
Verse 25
इत्येवमादि सुमहत् खड्गे धनुषि चानघ । गदायां शस्त्रकुशलो मण्डलानि हाादर्शयत्
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે અનઘ! આ રીતે તેણે ખડ્ગ અને ધનુષમાં અનેક રીતે મહાન કુશળતા દર્શાવી. અને શસ્ત્રોમાં નિપુણ બની ગદા વડે પણ મંડલાકાર ફેરા અને વિન્યાસ પ્રદર્શિત કર્યા. હે નિષ્પાપ જનમેજય!
Verse 26
ततः समाप्तभूयिष्ठे तस्मिन् कर्मणि भारत । मन्दीभूते समाजे च वादित्रस्य च नि:स्वने
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે ભારત! જ્યારે તે શસ્ત્ર-કૌશલ્યનું પ્રદર્શન મોટાભાગે પૂર્ણ થવા આવ્યું અને સભાનો કોલાહલ તથા વાદ્યોનો નાદ મંદ પડવા લાગ્યો, ત્યારે જ દ્વાર તરફથી કોઈએ પોતાની ભુજાઓ પર તાલ ઠોક્યો હોય એવો ભારે શબ્દ સંભળાયો—જાણે વજ્રો પરસ્પર અથડાતા હોય. તે ધ્વનિ કોઈ વીરના પરાક્રમ અને બળનો સંકેત હતી.
Verse 27
द्वारदेशात् समुद्धूतो माहात्म्यबलसूचक: । वज्रनिष्पेषसदृश: शुश्रुवे भुजनि:स्वन:
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે ભારત! દ્વારપ્રદેશમાંથી વીર-માહાત્મ્ય અને બળ સૂચવનારો ભુજાનો નાદ ઊઠ્યો—તે વજ્રના ઘર્ષણ સમાન સંભળાયો.
Verse 28
दीर्यन्ते कि नु गिरयः किंस्विद् भूमिर्विदीर्यते । किंस्विदापूर्यते व्योम जलधाराघनैर्घनी:
વૈશંપાયન બોલ્યા—તે અવાજ સાંભળીને લોકો ગભરાઈને કહેવા લાગ્યા, “શું પર્વતો ફાટી ગયા? શું ધરતી વિદિર્ણ થઈ? કે પછી જળધારાઓથી ભરપૂર ઘન મેઘોની ગંભીર ગર્જનાથી આકાશમંડળ ગુંજી રહ્યું છે?”
Verse 29
रड्गस्यैवं मतिरभूत् क्षणेन वसुधाधिप । द्वारं चाभिमुखा: सर्वे बभूवु: प्रेक्षकास्तदा
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે વસુધાધિપ! તે રંગમંડપમાં બેઠેલા લોકોના મનમાં ક્ષણમાં જ આવા વિચારો ઊઠ્યા. ત્યારે, હે રાજન, બધા દર્શકો દ્વાર તરફ મોઢું કરીને જોવા લાગ્યા.
Verse 30
पज्चभि भ्रीतिभि: पार्थद्रोण: परिवृतो बभौ | पञ्चतारेण संयुक्त: सावित्रेणेव चन्द्रमा:
કુંતીપુત્ર પાંચેય ભાઈઓથી ઘેરાયેલા આચાર્ય દ્રોણ, સવિતૃ-અધિષ્ઠિત પાંચ તારાવાળા હસ્ત નક્ષત્રથી સંયુક્ત ચંદ્રમા સમા તેજસ્વી જણાયા।
Verse 31
अश्वत्थाम्ना च सह्िितं भ्रातृणां शतमूर्जितम् । दुर्योधनममित्रघ्नमुत्थितं पर्यवारयत्
શત્રુહંતા બલવાન દુર્યોધન ઊભો થયો. અશ્વત્થામા સાથે તેના સો પરાક્રમી ભાઈઓ આવી તેને ચારેય તરફથી ઘેરી વળ્યા. હાથમાં આયુધ ઉઠાવેલા ભાઈઓથી ઘેરાયેલો ગદાધારી દુર્યોધન, પૂર્વકાળે દાનવસંહાર સમયે દેવગણોથી ઘેરાયેલા પુરંદર ઇન્દ્ર સમો શોભિત થયો।
Verse 32
स तैस्तदा भ्रातृभिरुद्यतायुधै- गदाग्रपाणि: समवस्थितैर्वृत: । बभौ यथा दानवसंक्षये पुरा पुरन्दरो देवगणै: समावृत:
ત્યારે ગદા હાથમાં ધરાવેલો દુર્યોધન, આયુધ ઉઠાવી સ્થાન લીધેલા ભાઈઓથી સર્વત્ર ઘેરાઈ, પૂર્વકાળે દાનવસંક્ષય સમયે દેવગણોથી ઘેરાયેલા પુરંદર ઇન્દ્ર સમો તેજસ્વી જણાયો।
Verse 134
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि अस्त्रदर्शने चतुस्त्रिंशदाधिकशततमो<ध्याय:
આ રીતે શ્રીમહાભારતના આદિપર્વના અંતર્ગત સંભવપર્વમાં અસ્ત્રદર્શન વિષયક એકસો ચોત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Frequently Asked Questions
The Pāṇḍavas must balance transparency and civic order against survival under covert threat: whether to publicly accuse the plot (risking escalation and disbelief) or to adopt discreet self-protection through secrecy and escape.
Dharma in governance includes proactive protection: prudent action, verified trust, and measured secrecy can be ethically justified when preventing wrongful harm and safeguarding dependents.
No explicit phalaśruti occurs here; the chapter functions as narrative-ethical documentation, emphasizing how correct counsel and timely, skillful action preserve life and enable later dharmic resolution.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.