Adhyaya 124
Āstravidyā-Pradarśana: The Kuru Princes’ Public Demonstration of Arms (आस्त्रविद्या-प्रदर्शनम्)
Upa-parva: Āstravidyā-Pradarśana (Demonstration of Martial Training) — within Ādi Parva
Vaiśaṃpāyana recounts that Droṇa, having completed the martial education of the Dhārtarāṣṭras and Pāṇḍavas, addresses King Dhṛtarāṣṭra in the presence of senior figures (including Kṛpa, Somadatta, Bāhlīka, Bhīṣma, Vyāsa, and Vidura). With royal consent, Droṇa arranges a formal public exhibition: a level, open ground is measured; offerings and auspicious observances are performed; artisans construct a large, well-appointed viewing pavilion and seating. On the appointed day the king arrives with ministers and elders; Gāndhārī, Kuntī, and royal women take their places; the city’s populace assembles amid music and excitement. Droṇa enters the arena with ritual decorum, performs the prescribed rites, and summons the princes equipped with armor, bows, and weapons. The princes display archery, chariot maneuvers, mounted and elephant combat skills, and sword-and-shield technique; the crowd reacts with astonishment and acclaim. The sequence culminates in the prominent emergence of Duryodhana and Bhīma with maces, circling in measured stances, while Vidura reports the proceedings to Dhṛtarāṣṭra and Gāndhārī, emphasizing the princes’ conduct and capabilities.
Chapter Arc: वन-एकान्त में पाण्डु का मन वंश-रक्षा और पितरों के पिण्ड-नाश के भय से काँप उठता है; वह कुन्ती से ऐसा कर्म चाहने लगता है जो असम्भव-सा दीखता है—देव-सम्बन्ध से संतान। → कुन्ती अपने पतिव्रत-धर्म और लोक-लज्जा के बीच डोलती है, पर पाण्डु उसे समझाता है कि यह कुल-हित, लोक-हित और यश-हित के लिये है; वह गान्धारी के पुत्रशत की बात सुनकर अपने दुःख को तौलता है और संतान-प्राप्ति की तीव्र आवश्यकता को और तीखा कर देता है। → पाण्डु एकान्त में कुन्ती से स्पष्ट याचना करता है—‘मेरे, पूर्वजों के और कुल के कल्याण हेतु’ देवों का आवाहन कर संतान उत्पन्न करो; कुन्ती पति की सम्मति जानकर प्रतिज्ञा करती है कि अब वह प्रयत्न करेगी और उसका वचन अवश्य सिद्ध होगा। → कुन्ती का संकोच पिघलता है; वह पति की आज्ञा को धर्म-आदेश मानकर स्वीकार करती है और देव-आह्वान की दिशा में आगे बढ़ने का निश्चय करती है—कुल की संतान-रेखा पुनः चलने को तैयार होती है। → कुन्ती किस देव का आवाहन करेगी, और प्रथम पुत्र के रूप में कौन-सा तेज पृथ्वी पर उतरेगा—यह रहस्य अगले प्रसंग के लिये छोड़ दिया जाता है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १०३ श्लोक मिलाकर कुल ८८६ “लोक हैं) नशा (0) आल अस+- - यहाँ आदित्योंके तेरह नाम हैं। जान पड़ता है
વૈશમ્પાયને કહ્યું—હે જનમેજય! જ્યારે કુંતીના ત્રણ પુત્રો જન્મ્યા અને ધૃતરાષ્ટ્રના પણ સો પુત્રો જન્મ્યા, ત્યારે મદ્રરાજની પુત્રી માદ્રીએ પાંડુને એકાંતમાં કહ્યું.
Verse 2
न मे$स्ति त्वयि संतापो विगुणे5पि परंतप । नावरत्वे वरार्हाया: स्थित्वा चानघ नित्यदा
માદ્રીએ કહ્યું—હે પરંતપ, હે નિષ્પાપ! તમે સંતાન ઉત્પન્ન કરવાની શક્તિથી હીન થયા હો, છતાં તમારા વિષે મને કોઈ સંતાપ નથી. અને હે અનઘ! હું પાટરાણી થવા યોગ્ય હોવા છતાં સદા ગૌણ સ્થાને રહેવું પડે છે—તેનું પણ મને દુઃખ નથી. કુરુનંદન! ગાંધારી અને રાજા ધૃતરાષ્ટ્રને સો પુત્ર થયા—આ સમાચાર સાંભળીને પણ મને એવો શોક થયો ન હતો.
Verse 3
गान्धार्याश्विव नृपते जात॑ पुत्रशतं तथा । श्रुत्वा न मे तथा दुःखमभवत् कुरुनन्दन
હે રાજન, હે કુરુનંદન! ગાંધારીને સો પુત્ર થયા—આ સાંભળીને પણ મને એવો શોક થયો ન હતો.
Verse 4
इदं तु मे महद् दुःखं तुल्यतायामपुत्रता । दिष्ट्या व्विदानीं भर्तुर्मे कुन्त्यामप्यस्ति संतति:
પરંતુ મારું મોટું દુઃખ એ છે કે કુંતી અને હું સમાન રીતે તમારી પત્નીઓ હોવા છતાં તેને પુત્ર થયો અને હું નિઃસંતાન રહી ગઈ. તેમ છતાં એ સૌભાગ્ય છે કે આ સમયે મારા સ્વામીને કુંતી દ્વારા સંતતિ પ્રાપ્ત થઈ છે.
Verse 5
यदि त्वपत्यसंतानं कुन्तिराजसुता मयि । कुर्यादनुग्रहो मे स्थात् तव चापि हित॑ भवेत्
વૈશંપાયન બોલ્યા— જો કુંતીરાજની પુત્રી મારા દ્વારા સંતાન અને વંશપરંપરા સ્થાપી શકે, તો તે મારા પર મહાન ઉપકાર થશે; અને તેનાથી તારો પણ હિત થશે।
Verse 6
संरम्भो हि सपत्नीत्वाद् वक्तुं कुन्तिसुतां प्रति । यदि तु त्व॑ं प्रसन्नो मे स्वयमेनां प्रचोदय
વૈશંપાયન બોલ્યા— સોપત્નીત્વની સ્પર્ધાથી મારા મનમાં ગર્વમિશ્રિત રોષ ઊઠે છે, તેથી હું કુંતીના પુત્રને સીધું કહી શકતો નથી। તેથી જો તમે મારા પર પ્રસન્ન હો, તો તમે સ્વયં મારી તરફથી તેને પ્રેરિત કરો।
Verse 7
पाण्डुरुवाच ममाप्येष सदा माद्रि हृद्यर्थ: परिवर्तते । नतु॒त्वां प्रसहे वक्तुमिष्टानिष्टविवक्षया
પાંડુ બોલ્યા— માદ્રી! આ જ વિચાર મારા હૃદયમાં પણ સતત ફરતો રહે છે; પરંતુ તું આ સાંભળીને પ્રસન્ન થશ કે અપ્રસન્ન—એ શંકાથી હું તને કહેવાની હિંમત કરી શક્યો નહીં।
Verse 8
तव व्विदं मतं मत्वा प्रयतिष्याम्यतः परम् | मन्ये ध्रुवं मयोक्ता सा वचन प्रतिपत्स्यते
તારી સંમતિ જાણી હવે હું આગળથી વધુ પ્રયત્ન કરીશ। મને દૃઢ વિશ્વાસ છે કે હું કહું તો કુંતીદેવી નિશ્ચયે મારી વાત સ્વીકારશે।
Verse 9
वैशम्पायन उवाच ततः कुन्तीं पुन: पाण्डुविंविक्त इदमब्रवीत् | कुलस्य मम संतानं लोकस्य च कुरु प्रियम्
વૈશંપાયન બોલ્યા— ત્યારબાદ પાંડુએ ફરી એકાંતમાં કુંતીને કહ્યું— “કલ્યાણી! મારા કુલની સંતાન-પરંપરા અવિચ્છિન્ન રહે, અને લોકને પણ પ્રિય પડે એવું કાર્ય કર।”
Verse 10
मम चापिण्डनाशाय पूर्वेषामपि चात्मन: । मत्प्रियार्थ च कल्याणि कुरु कल्याणमुत्तमम्
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—ત્યારે રાજા પાંડુએ એકાંતમાં કુંતીને કહ્યું—“કલ્યાણી! એવો ઉપાય કર કે અમારી વંશપરંપરા તૂટે નહીં અને જે સમગ્ર જગતને પ્રિય લાગે. મારા પૂર્વજો અને મારા માટે પિંડદાનનો અભાવ ન રહે; તેથી મારા પ્રિયાર્થે તું પરમ ઉત્તમ કલ્યાણકારી કાર્ય કર।”
Verse 11
यशसोर्थाय चैव त्वं कुरु कर्म सुदुष्करम् । प्राप्पाधिपत्यमिन्द्रेण यज्ञैरिष्टं यशो<र्थिना
“યશ માટે પણ તું અત્યંત દુષ્કર કર્મ કર. જેમ ઇન્દ્રે અધિપત્ય પ્રાપ્ત કર્યા પછી પણ માત્ર યશની ઇચ્છાથી યજ્ઞો કર્યા હતા.”
Verse 12
तथा मन्त्रविदो विप्रास्तपस्तप्त्वा सुदुष्करम् । गुरूनभ्युपगच्छन्ति यशसो<र्थाय भाविनि,'भामिनि! मन्त्रवेत्ता ब्राह्मण अत्यन्त कठोर तपस्या करके भी यशके लिये गुरुजनोंकी शरण ग्रहण करते हैं
“હે ભાવિનું ચિંતન કરનારી! તેમ જ મંત્રવિદ બ્રાહ્મણો અત્યંત દુષ્કર તપ કર્યા પછી પણ યશ માટે ગુરુજનોની શરણ લે છે.”
Verse 13
तथा राजर्षय: सर्वे ब्राह्मणाश्व तपोधना: । चक्रुरुच्चावचं कर्म यशसोअर्थाय दुष्करम्,“सम्पूर्ण राजर्षियों तथा तपस्वी ब्राह्मणोंने भी यशके लिये छोटे-बड़े कठिन कर्म किये हैं
“એ જ રીતે સર્વ રાજર્ષિઓ અને તપોધન બ્રાહ્મણોએ પણ યશ માટે ઊંચા-નીચા અનેક પ્રકારના દુષ્કર કર્મો કર્યા છે.”
Verse 14
सा त्वं माद्रीं प्लवेनैव तारयैनामनिन्दिते । अपत्यसंविभागेन परां कीर्तिमवाप्रुहि,“अनिन्दिते! इसी प्रकार तुम भी इस माद्रीको नौकापर बिठाकर पार लगा दो; इसे भी संतति देकर उत्तम यश प्राप्त करो”
“અનિંદિતે! તું પણ માદ્રીને જાણે નૌકામાં બેસાડી પાર ઉતારી દે. સંતાનના સહભાગથી તેને પણ સંતાન આપીને પરમ કીર્તિ પ્રાપ્ત કર.”
Verse 15
वैशम्पायन उवाच एवमुक्त्वाब्रवीन्माद्री सकृच्चिन्तय दैवतम् । तस्मात् ते भवितापत्यमनुरूपमसंशयम्
વૈશંપાયન બોલ્યા—આવું કહી કુંતીએ માદ્રીને કહ્યું—“એક વાર કોઈ દેવતાનું ચિંતન કરીને તેમનું આવાહન કર. તેથી તને તારા અનુરૂપ સંતાન નિશ્ચિત મળશે—એમાં સંશય નથી.”
Verse 16
ततो माद्री विचार्यव जगाम मनसाश्रिनौ । तावागम्य सुतौ तस्यां जनयामासतुर्यमौ
પછી માદ્રીએ મનમાં વિચાર કરીને બંને અશ્વિનીકુમારોનું સ્મરણ કર્યું. તેના સ્મરણથી પ્રસન્ન થઈ તેઓ આવ્યા અને માદ્રીના ગર્ભમાંથી બે જોડિયા પુત્રોને જન્મ આપ્યો.
Verse 17
नकुल॑ सहदेवं च रूपेणाप्रतिमौ भुवि । तथैव तावपि यमौ वागुवाचाशरीरिणी
તેમામાં એકનું નામ નકુલ અને બીજાનું સહદેવ રાખવામાં આવ્યું. પૃથ્વી પર રૂપમાં તેમની સરખામણી કોઈની સાથે થઈ શકે એવી નહોતી. અને પહેલાંની જેમ જ તે જોડિયા પુત્રો વિષે પણ અશરીરી વાણી થઈ.
Verse 18
सत्त्वरूपगुणोपेतौ भवतोत्यश्विनाविति । भासतस्तेजसात्यर्थ रूपद्रविणसम्पदा
“આ બંને બાળક અશ્વિનીકુમારોની જેમ સત્ત્વ, રૂપ અને ગુણોથી યુક્ત રહેશે. પોતાના અતિશય તેજ, રૂપ-સંપદા અને દ્રવિણ-સંપદાથી તેઓ સદા પ્રકાશિત રહેશે.”
Verse 19
नामानि चक्रिरे तेषां शतशूड्रनिवासिन: । भक्त्या च कर्मणा चैव तथाशीर्भिविशाम्पते
પછી શતશૂડ્રમાં નિવાસ કરતા ઋષિઓએ તેમનું નામકરણ-સંસ્કાર કર્યું. હે રાજશ્રેષ્ઠ! આશીર્વાદ આપતાં આપતાં, તેમની ભક્તિ અને કર્મ અનુસાર નામો નક્કી કર્યા.
Verse 20
ज्येष्ठ युधिष्ठिरेत्येवे भीमसेनेति मध्यमम् । अर्जुनेति तृतीयं च कुन्तीपुत्रानकल्पयन्,कुन्तीके ज्येष्ठ पुत्रका नाम युधिष्ठिर, मझलेका नाम भीमसेन और तीसरेका नाम अर्जुन रखा गया
વૈશંપાયન બોલ્યા— કુંતીના પુત્રોના નામ આ રીતે નક્કી કરાયા: જેઠનું ‘યુધિષ્ઠિર’, મધ્યનું ‘ભીમસેન’ અને ત્રીજાનું ‘અર્જુન’।
Verse 21
पूर्वजं नकुलेत्येवं सहदेवेति चापरम् । माद्रीपुत्रावक थयंस्ते विप्रा: प्रीतमानसा:,उन प्रसन्नचित्त ब्राह्मणोंने माद्रीपुत्रोंमेंसे जो पहले उत्पन्न हुआ, उसका नाम नकुल और दूसरेका सहदेव निश्चित किया
વૈશંપાયન બોલ્યા— પ્રસન્નમન તે બ્રાહ્મણોએ માદ્રીના પુત્રોમાં જેઠનું નામ ‘નકુલ’ અને બીજાનું ‘સહદેવ’ એમ જાહેર કર્યું.
Verse 22
अनुसंवत्सरं जाता अपि ते कुरुसत्तमा: । पाण्डुपुत्रा व्यराजन्त पञज्च संवत्सरा इव
વૈશંપાયન બોલ્યા— કુરુશ્રેષ્ઠ પાંડુપુત્રો ભલે વર્ષ-વર્ષ એક-એક કરીને જન્મ્યા હતા, તો પણ તેઓ પાંચેય સમાન તેજથી ઝળહળતા હતા—જાણે પાંચ સંવત્સર એક જ હોય તેમ, જાણે સૌ એક જ વયના હોય તેમ.
Verse 23
महासत्त्वा महावीर्या महाबलपराक्रमा: । पाण्ड््दष्टवा सुतांस्तांस्तु देवरूपान् महौजस:
વૈશંપાયન બોલ્યા— તે પુત્રો મહાસત્ત્વશાળી, મહાવીર્યવાન, મહાબળ અને પરાક્રમથી યુક્ત હતા. દેવસ્વરૂપ, મહાતેજસ્વી તે પુત્રોને જોઈ પાંડુ હર્ષિત થયો અને આનંદમાં લીન થયો.
Verse 24
मुर्दं परमिकां लेभे ननन्द च नराधिप: । ऋषीणामपि सर्वेषां शतशुड्शनिवासिनाम्
વૈશંપાયન બોલ્યા— નરાધિપ પાંડુએ પરમ આનંદ પ્રાપ્ત કર્યો અને અત્યંત પ્રસન્ન થયો. શતશૃંગમાં નિવાસ કરનારા સર્વ ઋષિઓને પણ તે બાળકો પ્રિય હતા. ત્યારબાદ માદ્રી માટે પણ સંતાન પ્રાપ્ત થાય તે હેતુથી પાંડુએ કુંતીને ફરી પ્રેરિત કરી.
Verse 25
प्रिया बभूवुस्तासां च तथैव मुनियोषिताम् । कुन्तीमथ पुन: पाण्डुर्माद्रयर्थे समचोदयत्
વૈશંપાયન બોલ્યા—તે પુત્રો ઋષિઓને અને તેમ જ ઋષિપત્નીઓને પણ અત્યંત પ્રિય બન્યા. ત્યારબાદ રાજા પાંડુએ માદ્રીના હિતાર્થે—સંતાનપ્રાપ્તિ માટે—કુંતીને ફરી પ્રેરિત કરી. દેવતુલ્ય તેજસ્વી બાળકોને જોઈ પાંડુનું હૃદય આનંદથી ભરાઈ ગયું; અને શતશૃંગનિવાસી સર્વ મુનિ-મુનિપત્નીઓમાં તેઓ સર્વે પ્રિય બન્યા.
Verse 26
तमुवाच पृथा राजन् रहस्युक्ता तदा सती । उक्ता सकृद् द्न्ड्यमेषा लेभे तेनास्मि वज्चिता
વૈશંપાયન બોલ્યા—ત્યારે સતી પૃથા (કુંતી) એ એકાંતમાં રહસ્યપૂર્વક રાજાને કહ્યું—“રાજન! મેં આ ઉપાય એક પુત્ર માટે નિમ્યો હતો; પરંતુ એમાંથી બે પુત્રો મળ્યા. તેથી, રાજન, હું ઠગાઈ ગઈ છું.”
Verse 27
बिभेम्यस्या: परिभवात् कुस्त्रीणां गतिरीदृशी । नाज्ञासिषमहं मूढा द्वन्द्धाह्माने फलद्धयम्
વૈશંપાયન બોલ્યા—કુંતીએ કહ્યું—“મને ભય છે કે તેની (માદ્રીની) તરફથી મારું અપમાન ન થાય; કુચરિત્ર સ્ત્રીઓની એવી જ ગતિ થાય છે. બે દેવતાઓનું આવાહન કરવાથી ફળ પણ દ્વિગુણ—બે પુત્રરૂપે—મળે છે, એ હું મૂર્ખા સમજી ન શકી. તેથી, રાજન, હવે મને આ કાર્યમાં ફરી નિયુક્ત ન કરશો; આ જ વર હું માગું છું.” આ રીતે દેવવરદાનથી પાંડુના પાંચ મહાબલી પુત્રો જન્મ્યા—કીર્તિમાન, કુરુવંશવર્ધક, શુભલક્ષણસંપન્ન, અને ચંદ્ર સમા પ્રિયદર્શી.
Verse 28
तस्मान्नाहं नियोक्तव्या त्वयैषो5स्तु वरो मम । एवं पाण्डो: सुता: पञज्च देवदत्ता महाबला:
વૈશંપાયન બોલ્યા—કુંતીએ કહ્યું—“અતએવ હવે તમે મને આ કાર્યમાં ફરી નિયુક્ત ન કરશો; આ જ મારો વર છે.” આ રીતે પાંડુના દેવદત્ત પાંચ મહાબલી પુત્રો થયા—કીર્તિમાન, કુરુવંશવર્ધક, શુભલક્ષણસંપન્ન, અને ચંદ્ર સમા પ્રિયદર્શી.
Verse 29
सम्भूता: कीर्तिमन्तश्न॒ कुरुवंशविवर्धना: । शुभलक्षणसम्पन्ना: सोमवत् प्रियदर्शना:
તે પુત્રો જન્મ્યા—કીર્તિમાન, કુરુવંશવર્ધક, શુભલક્ષણસંપન્ન, અને ચંદ્ર સમા પ્રિયદર્શી.
Verse 30
सिंहदर्पा महेष्वासा: सिंहविक्रान्तगामिन: । सिंहग्रीवा मनुष्येन्द्रा ववृधुर्देवविक्रमा:
સિંહસમાન દર્પ ધરાવતા, મહાધનુષ ધારણ કરનારા, સિંહની જેમ ગતિ કરનારા—સિંહગ્રીવ અને દેવતુલ્ય પરાક્રમી એવા તે નરશ્રેષ્ઠો સતત વધતા ગયા. પુણ્યમય હિમાલયના શિખરો પર પોષાઈને પુષ્ટ થતા પાંડુપુત્રોએ ત્યાં એકત્ર થયેલા મહર્ષિઓને આશ્ચર્યચકિત કરી દીધા.
Verse 31
विवर्धमानास्ते तत्र पुण्ये हैमवते गिरौ । विस्मयं जनयामासुर्महर्षीणां समेयुषाम्
ત્યાં પુણ્ય હિમાલય પર્વત પર તેઓ વધતા અને વિકસતા ગયા; અને ત્યાં એકત્ર થયેલા મહર્ષિઓમાં તેમણે આશ્ચર્ય જગાવ્યું.
Verse 32
(जातमात्रानुपादाय शतशूज्शनिवासिन: । पाण्डो: पुत्रानमन्यन्त तापसा: स्वानिवात्मजान् ।।
શતશૃંગ પર્વત પર વસતા તપસ્વીઓએ પાંડુના નવજાત પુત્રોને ઉઠાવી પોતાના જ ઔરસ પુત્રો સમાન માની સ્નેહથી રક્ષણ અને પાલન કર્યું. આ તરફ વસુદેવના નેતૃત્વમાં સર્વ વૃષ્ણિઓ પરસ્પર વિચારવા લાગ્યા—“શાપના ભયથી રાજા પાંડુ શતશૃંગ પર ગયા છે; ત્યાં ઋષિઓની સંગતમાં રહી શાક-મૂળ-ફળ પર નિર્વાહ કરે છે, ઇન્દ્રિયો સંયમમાં રાખે છે અને ધ્યાન-યોગમાં તત્પર રહી તપ કરે છે.” દૂતોથી આ વાત સાંભળી પાંડુપ્રેમી વૃષ્ણિઓ શોકથી ક્ષીણ થઈ વિચારતા—“ક્યારે અમને રાજા પાંડુના શુભ સમાચાર મળશે?” એવામાં પાંડુને પુત્રો જન્મ્યા હોવાનો સમાચાર સાંભળતાં જ સૌ હર્ષથી ભરાઈ ગયા; પરસ્પર અભિનંદન કરી વસુદેવને કહ્યું—“મહાયશસ્વી! પાંડુના પુત્રો સંસ્કારક્રિયાથી વંચિત ન રહે; તેથી પાંડુના પ્રિય અને હિતની ઇચ્છાથી તમે તેમની પાસે એક પુરોહિત મોકલો.”
Verse 122
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत सम्भवपर्वमें पाण्डवोंकी उत्पत्तिविषयक एक सौ बाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના આદિપર્વના અંતર્ગત સંભવપર્વમાં પાંડવોની ઉત્પત્તિ વિષયક એકસો બાવીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
Verse 123
इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि पाण्डवोत्पत्तौ त्रयोविंशत्यधिकशततमो<ध्याय:
ઇતિ શ્રીમહાભારતના આદિપર્વના સંભવપર્વમાં પાંડવોત્પત્તિ વિષયક એકસો ત્રેવીસમો અધ્યાય.
Frequently Asked Questions
The chapter stages an implicit dharma-tension between education as a unifying royal investment and education as a competitive ranking mechanism: public validation strengthens the dynasty yet simultaneously amplifies rivalry and factional perception.
Competence and authority are socially constructed through disciplined practice, procedural transparency, and communal witnessing; the chapter illustrates how institutions (court, elders, ritual) convert individual skill into recognized legitimacy.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is structural—this adhyāya operates as a reputational hinge that contextualizes later political tensions by documenting how skill, acclaim, and comparison were publicly established.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.