Adhyaya 79

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे भक्तिमहिमवर्णनं नामाष्टसप्ततितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः कथं पूज्यो महादेवो मर्त्यैर्मन्दैर्महामते कल्पायुषैर् अल्पवीर्यैर् अल्पसत्त्वैः प्रजापतिः

આ રીતે શ્રીલિંગમહાપુરાણના પૂર્વભાગમાં ‘ભક્તિમહિમા-વર્ણન’ નામે ઓગણએંસીમો અધ્યાય આરંભ થાય છે. ઋષિઓ બોલ્યા—હે મહામતિ! મંદબુદ્ધિ, આ કલ્પમાં અલ્પાયુ, અલ્પવીર્ય અને અલ્પસત્ત્વ ધરાવતા મર્ત્ય મનુષ્યો દ્વારા પ્રજાપતિ મહાદેવની પૂજા કેવી રીતે કરવી?

Verse 2

संवत्सरसहस्रैश् च तपसा पूज्य शङ्करम् न पश्यन्ति सुराश्चापि कथं देवं यजन्ति ते

હજારો વર્ષો સુધી તપસ્યા કરીને શંકરનું પૂજન કર્યાં છતાં દેવતાઓ પણ તેમને દર્શન કરી શકતા નથી. જે દેવને તેઓ જોઈ શકતા નથી, તેનું યથાર્થ યજન તેઓ કેવી રીતે કરશે?

Verse 3

सूत उवाच कथितं तथ्यम् एवात्र युष्माभिर् मुनिपुङ्गवाः तथापि श्रद्धया दृश्यः पूज्यः संभाष्य एव च

સૂત બોલ્યા—હે મુનિશ્રેષ્ઠો, તમે અહીં જે કહ્યું છે તે નિશ્ચયે સત્ય છે. તેમ છતાં શ્રદ્ધાથી તેમની પાસે જવું જોઈએ—આદરપૂર્વક દર્શન કરવું, પૂજન કરવું અને વિનયથી સંભાષણ કરવું જોઈએ.

Verse 4

प्रसंगाच्चैव सम्पूज्य भक्तिहीनैरपि द्विजाः भावानुरूपफलदो भगवानिति कीर्तितः

હે દ્વિજોઃ પ્રસંગવશ અને ભક્તિ વિના પણ પૂજા કરવામાં આવે તો પણ ભગવાનને ‘ભાવ અનુસાર ફળ આપનાર’ તરીકે કીર્તિત કરવામાં આવ્યા છે.

Verse 5

उच्छिष्टः पूजयन्याति पैशाचं तु द्विजाधमः संक्रुद्धो राक्षसं स्थानं प्राप्नुयान् मूढधीर् द्विजाः

હે બ્રાહ્મણો, જે અધમ દ્વિજ ઉચ્છિષ્ટ અવસ્થામાં પૂજા કરે છે તે પિશાચ-ભાવને પામે છે. અને જે મૂઢ બુદ્ધિથી ક્રોધમાં પૂજા કરે છે તે રાક્ષસ-સ્થાનને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 6

अभक्ष्यभक्षी सम्पूज्य याक्षं प्राप्नोति दुर्जनः गानशीलश् च गान्धर्वं नृत्यशीलस्तथैव च

અભક્ષ્ય ભક્ષણ કરનાર દુર્જન પૂજા કરે તો પણ યક્ષ-સ્થિતિને પામે છે. ગાનમાં આસક્ત વ્યક્તિ ગાંધર્વ-સ્થિતિને, અને નૃત્યમાં આસક્ત વ્યક્તિ તેવી જ અનુરૂપ સ્થિતિને પામે છે.

Verse 7

ख्यातिशीलस् तथा चान्द्रं स्त्रीषु सक्तो नराधमः मदार्तः पूजयन् रुद्रं सोमस्थानमवाप्नुयात्

ભલે તે નરાધમ—ખ્યાતિશીલ, ચંદ્રસ્વભાવનો, સ્ત્રીઓમાં આસક્ત અને મદથી પીડિત—હોય, તો પણ જો તે રુદ્રની પૂજા કરે તો સોમસ્થાન (ચંદ્રલોક) પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 8

गायत्र्या देवमभ्यर्च्य प्राजापत्यमवाप्नुयात् ब्राह्मं हि प्रणवेनैव वैष्णवं चाभिनन्द्य च

ગાયત્રીથી દેવનું અર્ચન કરવાથી પ્રાજાપત્ય પદ મળે છે; માત્ર પ્રણવ (ૐ) થી બ્રાહ્મ પદ પ્રાપ્ત થાય છે; અને ભક્તિપૂર્વક અભિનંદન-સ્તુતિથી વૈષ્ણવ પદ પણ મળે છે.

Verse 9

श्रद्धया सकृदेवापि समभ्यर्च्य महेश्वरम् रुद्रलोकमनुप्राप्य रुद्रैः सार्धं प्रमोदते

શ્રદ્ધાથી એકવાર પણ મહેશ્વરની યોગ્ય રીતે અર્ચના કરવાથી જીવ રુદ્રલોક પ્રાપ્ત કરે છે; રુદ્રલોકમાં પહોંચીને તે રુદ્રગણો સાથે આનંદિત થાય છે.

Verse 10

संशोध्य च शुभं लिङ्गम् अमरासुरपूजितम् जलैः पूतैस्तथा पीठे देवमावाह्य भक्तितः

દેવો દ્વારા પૂજિત અને અસુરોમાં પણ માન્ય એવા શુભ લિંગને પહેલાં શુદ્ધ કરવું; પછી પવિત્ર જળોથી સ્નાન કરાવી, પીઠ પર ભક્તિથી દેવનું આવાહન કરવું.

Verse 11

दृष्ट्वा देवं यथान्यायं प्रणिपत्य च शङ्करम् कल्पिते चासने स्थाप्य धर्मज्ञानमये शुभे

વિધિ મુજબ દેવનું દર્શન કરીને અને શંકરને પ્રણામ કરીને, ધર્મ-જ્ઞાનમય એવા શુભ રીતે તૈયાર કરેલા આસન પર તેમને સ્થાપિત કરવો.

Verse 12

वैराग्यैश्वर्यसम्पन्ने सर्वलोकनमस्कृते ओङ्कारपद्ममध्ये तु सोमसूर्याग्निसंभवे

હે વૈરાગ્ય અને ઐશ્વર્યથી સંપન્ન, સર્વ લોકોથી નમસ્કૃત પ્રભુ! ઓંકાર-પદ્મના મધ્યમાં તમે સોમ, સૂર્ય અને અગ્નિના ત્રિવિધ તેજરૂપે પ્રગટ થાઓ છો।

Verse 13

पाद्यमाचमनं चार्घ्यं दत्त्वा रुद्राय शंभवे स्नापयेद्दिव्यतोयैश् च घृतेन पयसा तथा

રુદ્ર—મંગલસ્વરૂપ શંભુ—ને પાદ્ય, આચમનીય અને અર્ઘ્ય અર્પણ કરીને, દિવ્ય જળોથી તથા ઘી અને દૂધથી પણ શિવલિંગનું સ્નાન કરાવવું જોઈએ।

Verse 14

दध्ना च स्नापयेद्रुद्रं शोधयेच्च यथाविधि ततः शुद्धांबुना स्नाप्य चन्दनाद्यैश् च पूजयेत्

દહીંથી રુદ્રનું સ્નાન કરાવી વિધિ મુજબ શોધન કરવું; ત્યારબાદ શુદ્ધ જળથી સ્નાન કરાવી ચંદનાદિથી પૂજન કરવું।

Verse 15

रोचनाद्यैश् च सम्पूज्य दिव्यपुष्पैश् च पूजयेत् बिल्वपत्रैरखण्डैश् च पद्मैर्नानाविधैस् तथा

રોચના વગેરે પવિત્ર લેપનોથી સમ્યક પૂજન કરીને દિવ્ય પુષ્પોથી આરાધના કરવી; તેમજ અખંડ બિલ્વપત્રો અને નાનાવિધ કમળો અર્પણ કરવા।

Verse 16

नीलोत्पलैश् च राजीवैर् नद्यावर्तैश् च मल्लिकैः चम्पकैर् जातिपुष्पैश्च बकुलैः करवीरकैः

નીલોત્પલ, રાજીવ, નંદ્યાવર્ત, મલ્લિકા, ચંપક, જાતિ-પુષ્પ, બકુલ અને કરવીરનાં પુષ્પોથી (શિવલિંગનું) પૂજન કરવું।

Verse 17

शमीपुष्पैर् बृहत्पुष्पैर् उन्मत्तागस्त्यजैरपि अपामार्गकदम्बैश् च भूषणैरपि शोभनैः

શમીનાં પુષ્પો, મોટા પુષ્પો, ઉન્મત્તા અને અગસ્ત્યનાં પુષ્પો, તેમજ અપામાર્ગ અને કદંબનાં પુષ્પો તથા શોભન ભૂષણોથી શિવલિંગને અલંકૃત કરવું. પાશમાં બંધાયેલા પશુને મુક્ત કરનાર પતિ (શિવ)ની પૂજા આ રીતે વૈભવી બને છે.

Verse 18

दत्त्वा पञ्चविधं धूपं पायसं च निवेदयेत् दधिभक्तं च मध्वाज्यपरिप्लुतमतः परम्

પાંચ પ્રકારનો ધૂપ અર્પણ કરીને પાયસ (ખીર) નૈવેદ્ય રૂપે અર્પણ કરવો. ત્યારબાદ શ્રેષ્ઠ અર્પણ તરીકે દધિભક્ત (દહીં-ભાત)ને મધ અને ઘીથી સારી રીતે સ્નિગ્ધ કરીને અર્પણ કરવો. આ રીતે શિવલિંગના ઉપચાર પૂર્ણ થાય છે.

Verse 19

शुद्धान्नं चैव मुद्गान्नं षड्विधं च निवेदयेत् अथ पञ्चविधं वापि सघृतं विनिवेदयेत्

શુદ્ધ અન્ન અને મુદગ (મૂંગ) અન્ન—છ પ્રકારથી—નૈવેદ્ય રૂપે અર્પણ કરવું. અથવા ઘી સહિત પાંચ પ્રકારના ભોજન અર્પણ કરવું. આ રીતે ભક્ત ભક્તિપૂર્વક પતિ શિવને નૈવેદ્ય સમર્પે છે.

Verse 20

केवलं चापि शुद्धान्नम् आढकं तण्डुलं पचेत् कृत्वा प्रदक्षिणं चान्ते नमस्कृत्य मुहुर्मुहुः

માત્ર શુદ્ધ અન્ન પણ—એક આઢક પ્રમાણના ચોખા લઈને—પકાવવું. પછી અંતે પ્રદક્ષિણા કરીને વારંવાર નમસ્કાર કરવો.

Verse 21

स्तुत्वा च देवमीशानं पुनः सम्पूज्य शङ्करम् ईशानं पुरुषं चैव अघोरं वाममेव च

ઈશાન દેવની સ્તુતિ કરીને, ફરી શંકરની યથાવિધિ પૂજા કરવી. ત્યારબાદ શિવને ઈશાન, પુરુષ (તત્પુરુષ), અઘોર અને વામ (વામદેવ) સ્વરૂપે ધ્યાન કરીને ભક્તિપૂર્વક અર્ચન કરવું.

Verse 22

सद्योजातं जपंश्चापि पञ्चभिः पूजयेच्छिवम् अनेन विधिना देवः प्रसीदति महेश्वरः

સદ્યોજાત મંત્રનો જપ કરીને અને પંચબ્રહ્મવિધિથી શિવની પૂજા કરવાથી, આ જ વિધાનથી દેવ મહેશ્વર પ્રસન્ન થાય છે।

Verse 23

वृक्षाः पुष्पादिपत्राद्यैर् उपयुक्ताः शिवार्चने गावश्चैव द्विजश्रेष्ठाः प्रयान्ति परमां गतिम्

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! વૃક્ષોના ફૂલ, પાંદડા વગેરે જ્યારે શિવાર્ચનમાં વપરાય છે, અને ગાયો પણ—તે બધા પરમ ગતિને પામે છે।

Verse 24

पूजयेद्यः शिवं रुद्रं शर्वं भवमजं सकृत् स याति शिवसायुज्यं पुनरावृत्तिवर्जितम्

જે કોઈ એકવાર પણ શિવ—રુદ્ર, શર્વ, ભવ, અજ—ની પૂજા કરે છે, તે શિવસાયુજ્યને પામી પુનરાવર્તનથી મુક્ત થાય છે।

Verse 25

अर्चितं परमेशानं भवं शर्वमुमापतिम् सकृत्प्रसंगाद्वा दृष्ट्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते

પૂજિત પરમેશાન—ભવ, શર્વ, ઉમાપતિ—નું એકવાર, પ્રસંગવશ પણ, દર્શન કરવાથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે।

Verse 26

पूजितं वा महादेवं पूज्यमानमथापि वा दृष्ट्वा प्रयाति वै मर्त्यो ब्रह्मलोकं न संशयः

મહાદેવની પૂજા થઈ ગઈ હોય કે થઈ રહી હોય—એ પૂજાને માત્ર જોઈ લેવાથી પણ મનુષ્ય નિઃસંદેહ બ્રહ્મલોકને પામે છે।

Verse 27

श्रुत्वानुमोदयेच्चापि स याति परमां गतिम् यो दद्याद् घृतदीपं च सकृल्लिङ्गस्य चाग्रतः

જે આ વાત સાંભળી ભક્તિપૂર્વક અનુમોદન કરે છે, તે પરમ ગતિ પામે છે. અને જે એકવાર પણ લિંગના સમક્ષ ઘૃતદીપ અર્પે છે, તે પશુને બાંધતા પાશને શિથિલ કરી પતિ શિવના સાન્નિધ્યসহ પરમ પદ પામે છે.

Verse 28

स तां गतिम् अवाप्नोति स्वाश्रमैर् दुर्लभां स्थिराम् दीपवृक्षं पार्थिवं वा दारवं वा शिवालये

તે એવી સ્થિર ગતિ પામે છે, જે પોતાના આશ્રમમાં સ્થિત લોકો માટે પણ દુર્લભ છે. શિવાલયમાં માટીનું કે લાકડાનું દીપવૃક્ષ (દીપસ્તંભ) સ્થાપિત કરવાથી તે ગતિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 29

दत्त्वा कुलशतं साग्रं शिवलोके महीयते आयसं ताम्रजं वापि रौप्यं सौवर्णिकं तथा

સો કુળોના હિત માટે પૂર્ણ દાન આપીને તે શિવલોકમાં મહિમાવાન થાય છે. (આ દાન) લોખંડનું, તાંબાનું, ચાંદીનું તથા સોનાનું પણ હોઈ શકે છે.

Verse 30

शिवाय दीपं यो दद्याद् विधिना वापि भक्तितः सूर्यायुतसमैः श्लक्ष्णैर् यानैः शिवपुरं व्रजेत्

વિધિપૂર્વક કે માત્ર ભક્તિથી શિવને દીપ અર્પણ કરનાર, દસ હજાર સૂર્ય સમ તેજસ્વી અને મનોહર યાનો દ્વારા શિવપુરે જાય છે.

Verse 31

कार्तिके मासि यो दद्याद् घृतदीपं शिवाग्रतः सम्पूज्यमानं वा पश्येद् विधिना परमेश्वरम्

કાર્તિક માસમાં જે શિવના સમક્ષ ઘૃતદીપ અર્પે છે, અથવા વિધિપૂર્વક પૂજાતા પરમેશ્વરનું દર્શન કરે છે, તે શિવભક્તિજન્ય શુભ ફળ પામે છે.

Verse 32

स याति ब्रह्मणो लोकं श्रद्धया मुनिसत्तमाः आवाहनं सुसान्निध्यं स्थापनं पूजनं तथा

હે મુનિશ્રેષ્ઠો, જે શ્રદ્ધાથી લિંગમાં પ્રભુનું આવાહન, શુભ સાન્નિધ્ય-સ્થાપન, પ્રતિષ્ઠા તથા પૂજન કરે છે, તે બ્રહ્મલોકને પામે છે।

Verse 33

सम्प्रोक्तं रुद्रगायत्र्या आसनं प्रणवेन वै पञ्चभिः स्नपनं प्रोक्तं रुद्राद्यैश् च विशेषतः

આસનવિધિ રુદ્રગાયત્રીથી તથા નિશ્ચયે પ્રણવ (ૐ)થી નિર્ધારિત છે। સ્નપન (અભિષેક) પાંચ શુદ્ધિ-મંત્રોથી, વિશેષ કરીને રુદ્રમંત્રાદિથી જણાવાયું છે।

Verse 34

एवं सम्पूजयेन्नित्यं देवदेवमुमापतिम् ब्रह्माणं दक्षिणे तस्य प्रणवेन समर्चयेत्

આ રીતે નિત્ય દેવોના દેવ ઉમાપતિનું સમ્યક પૂજન કરવું જોઈએ। તેમના જમણા ભાગે બ્રહ્માનું પણ પ્રણવ (ૐ)થી વિધિપૂર્વક અર્ચન કરવું।

Verse 35

उत्तरे देवदेवेशं विष्णुं गायत्रिया यजेत् वह्नौ हुत्वा यथान्यायं पञ्चभिः प्रणवेन च

પછી ઉત્તર દિશામાં દેવદેવેશ વિષ્ણુનું ગાયત્રી દ્વારા યજન કરવું। અને નિયમ મુજબ અગ્નિમાં આહુતિ આપી, પ્રણવ (ૐ) સહિત પાંચ આહુતિઓ પણ અર્પણ કરવી।

Verse 36

स याति शिवसायुज्यम् एवं सम्पूज्य शङ्करम् इति संक्षेपतः प्रोक्तो लिङ्गार्चनविधिक्रमः

આ રીતે શંકરનું સમ્યક પૂજન કરીને સાધક શિવસાયુજ્યને પામે છે। સંક્ષેપમાં આ જ લિંગાર્ચનવિધિનો ક્રમ કહેવાયો છે।

Verse 37

व्यासेन कथितः पूर्वं श्रुत्वा रुद्रमुखात्स्वयम्

પૂર્વે વ્યાસજીએ સ્વયં રુદ્રના મુખથી સાંભળી આ ઉપદેશ કહ્યો હતો. આ રીતે આ પતિરૂપ શિવનું સાક્ષાત્ પ્રકાશન છે, જે બંધાયેલા પશુ-જીવની મુક્તિ માટે સંરક્ષિત રહ્યું છે.