Adhyaya 75

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे शिवलिङ्गभेदसंस्थापनादिवर्णनं नाम चतुःसप्ततितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः निष्कलो निर्मलो नित्यः सकलत्वं कथं गतः वक्तुमर्हसि चास्माकं यथा पूर्वं यथा श्रुतम्

આ રીતે શ્રીલિંગમહાપુરાણના પૂર્વભાગમાં ‘શિવલિંગના ભેદ અને તેમની સ્થાપના વગેરેનું વર્ણન’ નામે પંચોત્તરમો અધ્યાય. ઋષિઓ બોલ્યા—જે નિષ્કલ, નિર્મલ અને નિત્ય છે, એ પ્રભુ ‘સકલ’ અવસ્થાને કેવી રીતે પ્રાપ્ત થયો? જેમ પૂર્વે કહેવાયું અને જેમ અમે સાંભળ્યું છે તેમ અમને સમજાવો।

Verse 2

सूत उवाच परमार्थविदः केचिद् ऊचुः प्रणवरूपिणम् विज्ञानमिति विप्रेन्द्राः श्रुत्वा श्रुतिशिरस्यजम्

સૂત બોલ્યા—હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો! કેટલાક પરમાર્થવિદોએ વેદશિરસમાંથી પ્રગટ થયેલા તે પતિઈશ્વરને સાંભળી કહ્યું કે મુક્તિદાયક પરમ વિજ્ઞાન પ્રણવ (ૐ) સ્વરૂપ જ છે।

Verse 3

शब्दादिविषयं ज्ञानं ज्ञानमित्यभिधीयते तज्ज्ञानं भ्रान्तिरहितम् इत्यन्ये नेति चापरे

શબ્દ વગેરે વિષયોને લગતું જે બોધ છે તેને ‘જ્ઞાન’ કહે છે. કેટલાક કહે છે—ભ્રાંતિરહિત બોધ જ જ્ઞાન; પરંતુ અન્ય કહે છે—આ પૂરું નથી, ‘નેતિ’।

Verse 4

यज्ज्ञानं निर्मलं शुद्धं निर्विकल्पं निराश्रयम् गुरुप्रकाशकं ज्ञानम् इत्यन्ये मुनयो द्विजाः

જે જ્ઞાન નિર્મળ, શુદ્ધ, વિકલ્પરહિત અને નિરાશ્રય છે, તથા ગુરુને (પતિ-શિવના પ્રકાશક રૂપે) પ્રકાશિત કરે છે—અન્ય મુનિ અને દ્વિજ તેને જ સાચું જ્ઞાન કહે છે।

Verse 5

ज्ञानेनैव भवेन्मुक्तिः प्रसादो ज्ञानसिद्धये उभाभ्यां मुच्यते योगी तत्रानन्दमयो भवेत्

મુક્તિ જ્ઞાનથી જ થાય છે; પરંતુ જ્ઞાનસિદ્ધિ માટે ઈશ્વરપ્રસાદ જરૂરી છે. બંનેથી યુક્ત યોગી બંધનથી મુક્ત થાય છે અને તે અવસ્થામાં આનંદમય બને છે।

Verse 6

वदन्ति मुनयः केचित् कर्मणा तस्य संगतिम् कल्पनाकल्पितं रूपं संहृत्य स्वेच्छयैव हि

કેટલાક મુનિઓ કહે છે કે કર્મથી જ તેની (દેહભાવ સાથે) સંગતિ થાય છે; પરંતુ તે કલ્પનાથી ઘડાયેલું રૂપ સંહરીને માત્ર પોતાની સ્વેચ્છાથી જ સ્થિત રહે છે અને પ્રવર્તે છે।

Verse 7

द्यौर्मूर्धा तु विभोस्तस्य खं नाभिः परमेष्ठिनः सोमसूर्याग्नयो नेत्रे दिशः श्रोत्रं महात्मनः

તે સર્વવ્યાપી પ્રભુનું મસ્તક દ્યૌલોક છે; પરમેષ્ઠીની નાભિ આ વિશાળ આકાશ છે. ચંદ્ર, સૂર્ય અને અગ્નિ તેના નેત્રો છે, અને દિશાઓ તે મહાત્માના કર્ણો છે.

Verse 8

चरणौ चैव पातालं समुद्रस्तस्य चांबरम् देवास्तस्य भुजाः सर्वे नक्षत्राणि च भूषणम्

પાતાળ તેના ચરણ છે; સમુદ્ર તેનું વસ્ત્ર છે. સર્વ દેવો તેની ભુજાઓ છે, અને નક્ષત્રો તેના આભૂષણ છે.

Verse 9

प्रकृतिस्तस्य पत्नी च पुरुषो लिङ्गमुच्यते वक्त्राद्वै ब्राह्मणाः सर्वे ब्रह्मा च भगवान्प्रभुः

પ્રકૃતિ તેની પત્ની તરીકે ઘોષિત છે અને પુરુષને લિંગ—પરમ ચિહ્ન—કહેવામાં આવે છે. તેના મુખમાંથી સર્વ બ્રાહ્મણો ઉત્પન્ન થયા; ત્યાંથી જ ભગવાન પ્રભુ બ્રહ્મા પણ પ્રગટ થયા.

Verse 10

इन्द्रोपेन्द्रौ भुजाभ्यां तु क्षत्रियाश् च महात्मनः वैश्याश्चोरुप्रदेशात्तु शूद्राः पादात्पिनाकिनः

તે મહાત્માની ભુજાઓમાંથી ઇન્દ્ર અને ઉપેન્દ્ર તથા ક્ષત્રિયો ઉત્પન્ન થયા. તેની ઊરુ-પ્રદેશમાંથી વૈશ્યો, અને પિનાકી પ્રભુના ચરણોમાંથી શૂદ્રો જન્મ્યા.

Verse 11

पुष्करावर्तकाद्यास्तु केशास्तस्य प्रकीर्तिताः वायवो घ्राणजास्तस्य गतिः श्रौतं स्मृतिस् तथा

પુષ્કરાવર્ત વગેરે ભમરો તેના કેશ તરીકે કીર્તિત છે. તેની ઘ્રાણેન્દ્રિયમાંથી વાયુઓ ઉત્પન્ન થાય છે. તેની ગતિ શ્રૌતવિધાન અનુસાર છે, અને સ્મૃતિપરંપરા પણ તેવી જ છે.

Verse 12

अथानेनैव कर्मात्मा प्रकृतेस्तु प्रवर्तकः पुंसां तु पुरुषः श्रीमान् ज्ञानगम्यो न चान्यथा

આ રીતે એ જ કર્માત્મા પરમેશ્વર પ્રકૃતિની પ્રવૃત્તિને પ્રવર્તાવે છે; અને દેહધારી જીવો માટે તે શ્રીમાન પુરુષ (પતિ) માત્ર સમ્યક જ્ઞાનથી જ પ્રાપ્ત થાય છે, અન્યથા નહીં।

Verse 13

कर्मयज्ञसहस्रेभ्यस् तपोयज्ञो विशिष्यते तपोयज्ञसहस्रेभ्यो जपयज्ञो विशिष्यते

કર્મથી કરાયેલા સહસ્ર યજ્ઞોથી તપો-યજ્ઞ શ્રેષ્ઠ છે; અને સહસ્ર તપો-યજ્ઞોથી જપ-યજ્ઞ શ્રેષ્ઠ છે—શિવનામ-જપ જ પશુજીવ માટે પતિશિવ તરફ આંતર્મુખ ઉપાસના છે।

Verse 14

जपयज्ञसहस्रेभ्यो ध्यानयज्ञो विशिष्यते ध्यानयज्ञात्परो नास्ति ध्यानं ज्ञानस्य साधनम्

સહસ્ર જપ-યજ્ઞોથી ધ્યાન-યજ્ઞ શ્રેષ્ઠ છે; ધ્યાન-યજ્ઞથી પર કંઈ નથી, કારણ કે ધ્યાન જ મુક્તિદાયક જ્ઞાનનું સાધન છે।

Verse 15

यदा समरसे निष्ठो योगी ध्यानेन पश्यति ध्यानयज्ञरतस्यास्य तदा संनिहितः शिवः

જ્યારે યોગી સમરસ ભાવમાં સ્થિર રહી ધ્યાનથી દર્શન કરે છે, ત્યારે ધ્યાન-યજ્ઞમાં રત તે સાધક માટે શિવ સન્નિહિત—સાક્ષાત્ હાજર—થાય છે।

Verse 16

नास्ति विज्ञानिनां शौचं प्रायश्चित्तादि चोदना विशुद्धा विद्यया सर्वे ब्रह्मविद्याविदो जनाः

વિજ્ઞાનમાં સ્થિત જન માટે શૌચ કે પ્રાયશ્ચિત્ત વગેરે અંગે કોઈ વિધિ-ચોદના નથી; બ્રહ્મવિદ્યાના જાણકાર સૌ જ્ઞાનથી જ વિશુદ્ધ થાય છે।

Verse 17

नास्ति क्रिया च लोकेषु सुखं दुःखं विचारतः धर्माधर्मौ जपो होमो ध्यानिनां संनिधिः सदा

યથાર્થ વિચારથી જોવામાં આવે તો લોકોમાં કોઈ ક્રિયા સ્વભાવથી ન સુખ છે ન દુઃખ. તેમ જ ધર્મ-અધર્મ, જપ અને હોમ—આ બધું ધ્યાનીઓ માટે સદા સન્નિધિમાં જ રહે છે; કારણ કે તેમની અંતર્મુખ સાધના સર્વ કર્મોને પતિ-પરમેશ્વરના સાન્નિધ્યમાં એકત્ર કરે છે.

Verse 18

परानन्दात्मकं लिङ्गं विशुद्धं शिवमक्षरम् निष्कलं सर्वगं ज्ञेयं योगिनां हृदि संस्थितम्

લિંગને પરમાનંદ-સ્વરૂપ જાણો—અતિશય શુદ્ધ, સ્વયં શિવ, અક્ષર તત્ત્વ. તે નિષ્કલ, સર્વવ્યાપી છે અને યોગીઓના હૃદયમાં સ્થિત છે.

Verse 19

लिङ्गं तु द्विविधं प्राहुर् बाह्यमाभ्यन्तरं द्विजाः बाह्यं स्थूलं मुनिश्रेष्ठाः सूक्ष्ममाभ्यन्तरं द्विजाः

દ્વિજો કહે છે કે લિંગ બે પ્રકારનું છે—બાહ્ય અને આભ્યંતર. હે મુનિશ્રેષ્ઠ, બાહ્ય લિંગ સ્થૂલ છે; અને હે દ્વિજ, આભ્યંતર લિંગ સૂક્ષ્મ છે, જે અંતઃસાક્ષાત્કારથી જાણાય છે.

Verse 20

कर्मयज्ञरताः स्थूलाः स्थूललिङ्गार्चने रताः असतां भावनार्थाय नान्यथा स्थूलविग्रहः

જે કર્મ અને યજ્ઞમાં આસક્ત છે, જેમની બુદ્ધિ સ્થૂલ અને બાહ્યમુખી છે, તેઓ સ્થૂલ લિંગની અર્ચનામાં રત રહે છે. અપરિપક્વ ચિત્તોમાં ભક્તિભાવ અને યોગ્ય ભાવના ઉદ્ભવવા માટે સ્થૂલ વિગ્રહનું વિધાન કરાયું છે; અન્યથા નહીં.

Verse 21

आध्यात्मिकं च यल्लिङ्गं प्रत्यक्षं यस्य नो भवेत् असौ मूढो बहिः सर्वं कल्पयित्वैव नान्यथा

જેનાં માટે આધ્યાત્મિક, આંતરિક લિંગ પ્રત્યક્ષ થતું નથી, તે મૂઢ છે—તે બધું બહાર જ કલ્પીને માને છે; અન્યથા નહીં.

Verse 22

ज्ञानिनां सूक्ष्मममलं भवेत्प्रत्यक्षमव्ययम् यथा स्थूलमयुक्तानां मृत्काष्ठाद्यैः प्रकल्पितम्

જ્ઞાનીઓ માટે સૂક્ષ્મ, નિર્મળ અને અવ્યય તત્ત્વ પ્રત્યક્ષ થાય છે; પરંતુ અયુક્ત અને અસંયમી લોકો તેને માટી, લાકડાં વગેરેમાંથી ઘડાયેલા સ્થૂલ રૂપ તરીકે જ કલ્પે છે।

Verse 23

अर्थो विचारतो नास्तीत्य् अन्ये तत्त्वार्थवेदिनः निष्कलः सकलश्चेति सर्वं शिवमयं ततः

તત્ત્વાર્થના જાણકારો કહે છે—વિચાર કરતાં કોઈ અલગ ‘અર્થ’ રહેતો નથી. તેથી નિષ્કલ હોય કે સકલ, સર્વે શિવમય જ છે।

Verse 24

व्योमैकमपि दृष्टं हि शरावं प्रति सुव्रताः पृथक्त्वं चापृथक्त्वं च शङ्करस्येति चापरे

હે સુવ્રતો, જેમ એક જ આકાશ પાત્રને કારણે વિભાજિત જેવું દેખાય છે, તેમ કેટલાક શંકરને ભિન્ન પણ અને અભિન્ન પણ કહે છે।

Verse 25

प्रत्ययार्थं हि जगताम् एकस्थो ऽपि दिवाकरः एको ऽपि बहुधा दृष्टो जलाधारेषु सुव्रताः

હે સુવ્રતો, જગતોમાં નિશ્ચય માટે એક સ્થાને રહેલો સૂર્ય પણ જલપાત્રોમાં અનેક રૂપે દેખાય છે।

Verse 26

जन्तवो दिवि भूमौ च सर्वे वै पाञ्चभौतिकाः तथापि बहुला दृष्टा जातिव्यक्तिविभेदतः

દિવ્યલોકમાં હોય કે ધરતી પર, સર્વ પ્રાણી પંચભૂતમય છે; છતાં જાતિ અને વ્યક્તિભેદથી તેઓ અનેક રૂપે દેખાય છે।

Verse 27

दृश्यते श्रूयते यद्यत् तत्तद्विद्धि शिवात्मकम् भेदो जनानां लोके ऽस्मिन् प्रतिभासो विचारतः

જે કંઈ દેખાય છે અને જે કંઈ સાંભળાય છે—તે બધું શિવાત્મક છે એમ જાણો. આ લોકમાં લોકોનો ભેદ વિચારથી માત્ર પ્રતિભાસ છે.

Verse 28

स्वप्ने च विपुलान् भोगान् भुक्त्वा मर्त्यः सुखी भवेत् दुःखी च भोगं दुःखं च नानुभूतं विचारतः

સ્વપ્નમાં પણ બહુ ભોગ ‘ભોગવી’ મનુષ્ય સુખી થાય છે અને દુઃખી પણ થાય છે. પરંતુ વિચારથી સમજાય છે કે ન ભોગ સાચે ભોગવાયો, ન દુઃખ વાસ્તવમાં અનુભવાયું.

Verse 29

एवमाहुस्तथान्ये च सर्वे वेदार्थतत्त्वगाः हृदि संसारिणां साक्षात् सकलः परमेश्वरः

આ રીતે કહે છે—અને અન્ય પણ—વેદાર્થ-તત્ત્વને જાણનાર સૌ: સંસારબંધ દેહધારીઓના હૃદયમાં પરમેશ્વર સాక్షાત્ પોતાના સકલ સ્વરૂપે વિરાજે છે.

Verse 30

योगिनां निष्कलो देवो ज्ञानिनां च जगन्मयः त्रिविधं परमेशस्य वपुर्लोके प्रशस्यते

યોગીઓ માટે દેવ નિષ્કલ છે; અને જ્ઞાનીઓ માટે તે જગન્મય છે. આ રીતે લોકમાં પરમેશ્વરના ત્રિવિધ સ્વરૂપની પ્રશંસા થાય છે.

Verse 31

निष्कलं प्रथमं चैकं ततः सकलनिष्कलम् तृतीयं सकलं चैव नान्यथेति द्विजोत्तमाः

હે દ્વિજોત્તમો, પ્રથમ એક નિષ્કલ છે; પછી સકલ-નિષ્કલ; ત્રીજું સકલ જ છે—અન્યથા નથી.

Verse 32

अर्चयन्ति मुहुः केचित् सदा सकलनिष्कलम् सर्वज्ञं हृदये केचिच् छिवलिङ्गे विभावसौ

કેટલાક લોકો વારંવાર તે સર્વજ્ઞ પ્રભુની પૂજા કરે છે, જે સદા સકલ અને નિષ્કલ—બન્ને સ્વરૂપ છે. કેટલાક હૃદયમાં સ્થિત સર્વજ્ઞ શિવનું ધ્યાન કરે છે; અને કેટલાક પવિત્ર અગ્નિમાં શિવલિંગરૂપે તેમની આરાધના કરે છે.

Verse 33

सकलं मुनयः केचित् सदा संसारवर्तिनः एवमभ्यर्चयन्त्येव सदाराः ससुता नराः

હે મુનિઓ, કેટલાક ઋષિઓ—સદા સંસારચક્રમાં વર્તતા હોવા છતાં—આ જ રીતે અર્ચના કરે છે. તેમ જ ગૃહસ્થો પણ પત્ની અને પુત્રો સહિત સતત લિંગરૂપ પ્રભુની ભક્તિપૂર્વક આરાધના કરે છે.

Verse 34

यथा शिवस् तथा देवी यथा देवी तथा शिवः तस्मादभेदबुद्ध्यैव सप्तविंशत्प्रभेदतः

જેમ શિવ છે તેમ દેવી છે; અને જેમ દેવી છે તેમ શિવ છે. તેથી, ભલે તેમને સત્તાવીસ પ્રકારના ભેદથી વર્ણવ્યા હોય, તોય તેમની અભેદ બુદ્ધિ જ ધારણ કરવી જોઈએ.

Verse 35

यजन्ति देहे बाह्ये च चतुष्कोणे षडस्रके दशारे द्वादशारे च षोडशारे त्रिरस्रके

તેઓ દેહની અંદર પણ અને બહાર પણ પૂજા કરે છે—ચતુષ્કોણ (ચોરસ), ષડસ્ર, દશાર, દ્વાદશાર, ષોડશાર તથા ત્રિરસ્ર (ત્રિકોણ) મંડલોમાં શિવની આરાધના કરે છે.

Verse 36

स स्वेच्छया शिवः साक्षाद् देव्या सार्धं स्थितः प्रभुः संतारणार्थं च शिवः सदसद्व्यक्तिवर्जितः

પોતાની સ્વેચ્છાથી સాక్షાત્ પ્રભુ શિવ દેવી સાથે પ્રગટ થઈને સ્થિત થયા. અને જીવોને તારવા માટે શિવ સત્-અસત્ તથા વ્યક્ત-અવ્યક્તની શ્રેણીઓથી પરે સ્થિત રહે છે.

Verse 37

तमेकमाहुर्द्विगुणं च केचित् केचित्तमाहुस्त्रिगुणात्मकं च ऊचुस् तथा तं च शिवं तथान्ये संसारिणं वेदविदो वदन्ति

વેદના જાણકારો તેમને અનેક રીતે કહે છે—કેટલાક તેમને એકમાત્ર એક માને છે, કેટલાક તેમને દ્વિગુણ શક્તિથી યુક્ત કહે છે, અને કેટલાક તેમને ત્રિગુણાત્મક સ્વરૂપ ધરાવનાર કહે છે. કેટલાક તેમને શિવ કહે છે, અને કેટલાક તેમને સંસારમાં પ્રવર્તમાન પણ કહે છે—પોતપોતાના દૃષ્ટિકોણ મુજબ વિદ્વાનો એમ બોલે છે.

Verse 38

भक्त्या च योगेन शुभेन युक्ता विप्राः सदा धर्मरता विशिष्टाः यजन्ति योगेशम् अशेषमूर्तिं षडस्रमध्ये भगवन्तमेव

ભક્તિ અને શુભ યોગથી યુક્ત, સદા ધર્મમાં રત વિશિષ્ટ વિપ્ર ઋષિઓ—ષટ્કોણ યંત્રના મધ્યમાં એ જ ભગવಾನ್ યોગેશ્વરની ઉપાસના કરે છે, જેમના સ્વરૂપો અશેષ છે અને જે સર્વ સ્વરૂપોમાં વ્યાપ્ત છે.

Verse 39

ये तत्र पश्यन्ति शिवं त्रिरस्रे त्रितत्त्वमध्ये त्रिगुणं त्रियक्षम् ते यान्ति चैनं न च योगिनो ऽन्ये तया च देव्या पुरुषं पुराणम्

જે ત્યાં (યોગસ્થાને) ત્રિકોણ-સ્વરૂપ, ત્રિતત્ત્વના મધ્યમાં સ્થિત, ત્રિગુણમાં પ્રગટ, ત્રિનેત્રધારી શિવને જુએ છે—તે તેને જ પ્રાપ્ત કરે છે. અન્ય યોગીઓ તે દેવી (શક્તિ)ના માર્ગદર્શન વિના તે શાશ્વત પુરાણ પુરુષને પ્રાપ્ત કરી શકતા નથી.