Adhyaya 64

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे देवादिसृष्टिकथनं नाम त्रिषष्टितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः कथं हि रक्षसा शक्तिर् भक्षितः सो ऽनुजैः सह वासिष्ठो वदतां श्रेष्ठ सूत वक्तुमिहार्हसि

આ રીતે શ્રીલિંગમહાપુરાણના પૂર્વભાગમાં ‘દેવાદિ-સૃષ્ટિકથન’ નામનો ત્રેસઠમો અધ્યાય. ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂત, વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ! વસિષ્ઠપુત્ર શક્તિ પોતાના અનુજો સહિત રાક્ષસ દ્વારા કેવી રીતે ભક્ષિત થયો? તે અહીં કહેવા તમે જ યોગ્ય છો।

Verse 2

सूत उवाच शक्ति किल्लेद् ब्य् रुधिर राक्षसो रुधिरो नाम वसिष्ठस्य सुतं पुरा शक्तिं स भक्षयामास शक्तेः शापात्सहानुजैः

સૂત બોલ્યા—પૂર્વકાળે ‘રુધિર’ નામના રાક્ષસે વસિષ્ઠના પુત્ર શક્તિને મારી નાખ્યો. તેણે તે શક્તિને ભક્ષ્યો; અને શક્તિના શાપથી રુધિર પણ પોતાના અનુજો સહિત વિનાશ પામ્યો।

Verse 3

वसिष्ठयाज्यं विप्रेन्द्रास् तदादिश्यैव भूपतिम् कल्माषपादं रुधिरो विश्वामित्रेण चोदितः

હે વિપ્રેન્દ્રો! વિશ્વામિત્રની પ્રેરણાથી ‘રુધિર’ નામના રાક્ષસે રાજા કલ્માષપાદને વસિષ્ઠ દ્વારા કરાવાનારા યજ્ઞકર્મ તરફ દોર્યો।

Verse 4

भक्षितः स इति श्रुत्वा वसिष्ठस्तेन रक्षसा शक्तिः शक्तिमतां श्रेष्ठो भ्रातृभिः सह धर्मवित्

‘તે ભક્ષિત થયો’ એવું સાંભળીને વસિષ્ઠે જાણ્યું કે તે રાક્ષસે ધર્મવિદ્, શક્તિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ એવા શક્તિને તેના ભ્રાતાઓ સહિત ભક્ષી લીધો છે।

Verse 5

हा पुत्र पुत्र पुत्रेति क्रन्दमानो मुहुर्मुहुः अरुन्धत्या सह मुनिः पपात भुवि दुःखितः

“હા પુત્ર, હા પુત્ર!” એમ વારંવાર રડતો મુનિ અરુન્ધતી સાથે શોકથી વ્યાકુળ થઈ ધરતી પર પડી ગયો।

Verse 6

वसिष्ठ wअन्त्स् तो चोम्मित् सुइचिदे नष्टं कुलमिति श्रुत्वा मर्तुं चक्रे मतिं तदा स्मरन्पुत्रशतं चैव शक्तिज्येष्ठं च शक्तिमान्

“કુલ નષ્ટ થયું” એમ સાંભળીને વસિષ્ઠે ત્યારે પ્રાણત્યાગ કરવાનો નિશ્ચય કર્યો. પોતાના સો પુત્રોને, ખાસ કરીને જ્યેષ્ઠ શક્તિને સ્મરીને તેઓ શોકમાં ડૂબી ગયા।

Verse 7

न तं विनाहं जीविष्ये इति निश्चित्य दुःखितः

“તેના વિના હું જીવતો રહીશ નહીં” એમ નક્કી કરીને તેઓ અત્યંત દુઃખી થયા।

Verse 8

आरुह्य मूर्धानम् अजात्मजो ऽसौ तयात्मवान् सर्वविद् आत्मविच्च धराधरस्यैव तदा धरायां पपात पत्न्या सह साश्रुदृष्टिः

અજનો પુત્ર તે આત્મવાન, સર્વજ્ઞ અને આત્મવિદ્, ત્યારે તે ‘ધરાધર’ના મસ્તક પર ચઢી, આંસુભરી નજરે પત્ની સાથે ધરતી પર પડી ગયો।

Verse 9

धराधरात्तं पतितं धरा तदा दधार तत्रापि विचित्रकण्ठी करांबुजाभ्यां करिखेलगामिनी रुदन्तमादाय रुरोद सा च

ધરાધર પરથી પડેલા તેને ધરતીએ ધારણ કર્યો. ત્યાં પણ વિચિત્રકંઠી દેવી—હાથી જેવી ગૌરવભરી ચાલવાળી—પોતાના કમલહસ્તોથી રડનારને ઉઠાવી, પોતે પણ રડી પડી।

Verse 10

तदा तस्य स्नुषा प्राह पत्नी शक्तेर्महामुनिम् वसिष्ठं वदतां श्रेष्ठं रुदन्ती भयविह्वला

ત્યારે શક્તિની પત્ની એવી તેની વહુ ભયથી વ્યાકુળ થઈ રડતી રડતી, વાણીમાં શ્રેષ્ઠ એવા મહામુનિ વસિષ્ઠને ધર્માશ્રય માટે શરણ ગઈ।

Verse 11

भगवन्ब्राह्मणश्रेष्ठ तव देहम् इदं शुभम् पालयस्व विभो द्रष्टुं तव पौत्रं ममात्मजम्

હે ભગવન, બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ! હે વિભો, આપના આ શુભ દેહનું રક્ષણ કરો, જેથી તમે મારા પુત્ર—તમારા પૌત્ર—નું દર્શન કરી શકો।

Verse 12

न त्याज्यं तव विप्रेन्द्र देहमेतत्सुशोभनम् गर्भस्थो मम सर्वार्थसाधकः शक्तिजो यतः

હે વિપ્રેન્દ્ર, આપનો આ અતિશય શોભન દેહ ત્યાગવો યોગ્ય નથી; કારણ કે મારા ગર્ભમાં રહેલો આ સંતાન મારા સર્વ હેતુઓ સિદ્ધ કરનાર છે, કેમ કે તે શક્તિજ છે।

Verse 13

एवमुक्त्वाथ धर्मज्ञा कराभ्यां कमलेक्षणा उत्थाप्य श्वशुरं नत्वा नेत्रे संमृज्य वारिणा

આમ કહી ધર્મજ્ઞ કમલનેત્રા સ્ત્રીએ બંને હાથથી શ્વશુરને ઊભા કર્યા; તેમને નમસ્કાર કરીને પાણીથી તેમની આંખો પુંછી, કરુણાસેવામાંથી તેમને ધૈર્ય આપ્યું।

Verse 14

दुःखितापि परित्रातुं श्वशुरं दुःखितं तदा अरुन्धतीं च कल्याणीं प्रार्थयामास दुःखिताम्

પોતે દુઃખિત હોવા છતાં, ત્યારે દુઃખિત શ્વશુરને બચાવવા માટે, શોકાકુલ કલ્યાણીએ કરુણામયી અરુન્ધતીને પ્રાર્થના કરી।

Verse 15

स्नुषावाक्यं ततः श्रुत्वा वसिष्ठ उत्थाय भूतलात् संज्ञामवाप्य चालिङ्ग्य सा पपात सुदुःखिता

સ્નુષાના વચન સાંભળી વસિષ્ઠ ભૂમિ પરથી ઊઠ્યા; સંજ્ઞા પામી તેને આલિંગન કર્યું, પરંતુ તે ઘોર શોકથી વ્યાકુળ થઈ ફરી પડી ગઈ।

Verse 16

अरुन्धती कराभ्यां तां संस्पृश्यास्राकुलेक्षणाम् रुरोद मुनिशार्दूलो भार्यया सुतवत्सलः

અરુન્ધતીએ બંને હાથથી તેને સ્પર્શ કરી, આંસુથી ભરેલી આંખો જોઈ; પુત્રવત્સલ મુનિશાર્દૂલ વસિષ્ઠ પત્ની સાથે રડી પડ્યા। આમ જ સંસારમાં પાશથી બંધાયેલો પશુ-જીવ શોકમાં દેખાય છે, જ્યાં સુધી મુક્તિદાતા પતિ—ભગવાન શિવ—ની શરણ ન લે।

Verse 17

पराशर रेचितेस् वेदिच् ह्य्म्न्स् अस् अन् एम्ब्र्यो अथ नाभ्यंबुजे विष्णोर् यथा तस्याश्चतुर्मुखः आसीनो गर्भशय्यायां कुमार ऋचमाह सः

પરાશર ગર્ભસ્થ હોવા છતાં વેદઋચાઓ ઉચ્ચારતો હતો. જેમ વિષ્ણુના નાભિકમળ પર આસનસ્થ ચતુર્મુખ બ્રહ્મા ગર્ભશય્યા સમાન સ્થિતિસ્થાનેથી ઋક્-વાણી બોલે છે, તેમ એ મુનિકુમારે પણ મંત્રો પ્રગટ કર્યા. તેથી મંત્રજ્ઞાન દૈવી કૃપા અને પૂર્વસંસ્કારથી જન્મે છે, અને સર્વપ્રકાશક પતિ શિવના અધિન રહે છે।

Verse 18

ततो निशम्य भगवान् वसिष्ठ ऋचमादरात् केनोक्तमिति संचिन्त्य तदातिष्ठत्समाहितः

પછી ભગવાન વસિષ્ઠે તે પવિત્ર ઋચાને આદરથી સાંભળી, “આ કોને કહ્યું?” એમ વિચારી, સમાહિત ચિત્તે ત્યાં જ સ્થિર રહ્યા।

Verse 19

व्योमाङ्गणस्थो ऽथ हरिः पुण्डरीकनिभेक्षणः वसिष्ठमाह विश्वात्मा घृणया स घृणानिधिः

પછી આકાશમંડળમાં સ્થિત કમળનેત્ર હરિ—વિશ્વાત્મા અને કરુણાનિધિ—એ દયાથી વસિષ્ઠને કહ્યું।

Verse 20

भो वत्स वत्स विप्रेन्द्र वसिष्ठ सुतवत्सल तव पौत्रमुखाम्भोजाद् ऋग् एषाद्य विनिःसृता

હે વત્સ, હે વત્સ! હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, વસિષ્ઠપુત્રવત્સલ! તારા પૌત્રના મુખ-કમળમાંથી આ ઋગ્વેદીય ઋચા અત્યારે જ પ્રગટ થઈ છે।

Verse 21

मत्समस्तव पौत्रो ऽसौ शक्तिजः शक्तिमान्मुने तस्मादुत्तिष्ठ संत्यज्य शोकं ब्रह्मसुतोत्तम

હે મુને, એ તારો જ પૌત્ર છે—શક્તિથી જન્મેલો અને તપોબળે શક્તિમાન. તેથી ઊભા થા; શોક ત્યજી દે, હે બ્રહ્મપુત્રોમાં શ્રેષ્ઠ।

Verse 22

रुद्रभक्तश् च गर्भस्थो रुद्रपूजापरायणः रुद्रदेवप्रभावेण कुलं ते संतरिष्यति

ગર્ભસ્થ બાળક પણ રુદ્રભક્ત બને છે, રુદ્રપૂજામાં જ પરાયણ રહે છે. રુદ્રદેવના પ્રભાવથી તારો સમગ્ર કુલ તરી જશે।

Verse 23

एवमुक्त्वा घृणी विप्रं भगवान् पुरुषोत्तमः वसिष्ठं मुनिशार्दूलं तत्रैवान्तरधीयत

આ રીતે કહી, કરુણામય બ્રાહ્મણઋષિ વસિષ્ઠ મુનિશાર્દૂલને સંબોધીને ભગવાન પુરુષોત્તમ ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા।

Verse 24

ततः प्रणम्य शिरसा वसिष्ठो वारिजेक्षणम् अदृश्यन्त्या महातेजाः पस्पर्शोदरमादरात्

પછી મહાતેજસ્વી વસિષ્ઠે શિર નમાવી પ્રણામ કર્યો; અને કમલનેત્ર પ્રભુ અદૃશ્ય હોવા છતાં, આદરભક્તિથી તેમના ઉદરને સ્પર્શ કર્યો।

Verse 25

हा पुत्र पुत्र पुत्रेति पपात च सुदुःखितः ललापारुन्धती प्रेक्ष्य तदासौ रुदतीं द्विजाः

“હાય પુત્ર, હાય પુત્ર!” એમ રડીને તે અતિ દુઃખથી ધરતી પર પડી ગયો. અરુન્ધતીને રડતી જોઈ ત્યારે બ્રાહ્મણો પણ ઊંચે સ્વરે વિલાપ કરવા લાગ્યા।

Verse 26

स्वपुत्रं च स्मरन् दुःखात् पुनरेह्येहि पुत्रक तव पुत्रमिमं दृष्ट्वा भो शक्ते कुलधारणम्

પોતાના પુત્રને યાદ કરીને દુઃખથી તે રડી ઊઠ્યો—“આવ, આવ, પુત્રક! હે શક્તિ, જો—આ તારો પુત્ર છે, કુળને ધારણ કરનાર આધાર!”

Verse 27

तवान्तिकं गमिष्यामि तव मात्रा न संशयः सूत उवाच एवमुक्त्वा रुदन्विप्र आलिङ्ग्यारुन्धतीं तदा

“હું તારા સાન્નિધ્યે જઈશ—તારી માતાના વચનથી તેમાં શંકા નથી।” સૂતે કહ્યું—એમ કહી તે વિપ્ર રડતો રડતો ત્યારે અરુન્ધતીને આલિંગન આપ્યો।

Verse 28

पपात ताडयन्तीव स्वस्य कुक्षी करेण वै अदृश्यन्ती जघानाथ शक्तिजस्यालयं शुभा

શુભા દેવી જાણે પોતાના જ ઉદર પર હાથથી પ્રહાર કરતી હોય તેમ અચાનક પડી ગઈ. પછી અદૃશ્ય બની તેણે શક્તિજનું શુભાલય ભાંગી નાંખ્યું।

Verse 29

स्वोदरं दुःखिता भूमौ ललाप च पपात च अरुन्धति तदा भीता वसिष्ठश् च महामतिः

દુઃખથી વ્યાકુળ અરુન્ધતીએ જમીન પર પોતાના ઉદર પર પ્રહાર કર્યો, વિલાપ કર્યો અને પડી ગઈ. એ જ સમયે મહામતિ વસિષ્ઠ પણ ભયથી વ્યથિત થયો।

Verse 30

समुत्थाप्य स्नुषां बालाम् ऊचतुर्भयविह्वलौ

યુવતી વહુને ઊભી કરીને, ભયથી વ્યાકુળ થયેલા તે બે જણાએ તેને કહ્યું।

Verse 31

विचारमुग्धे तव गर्भमण्डलं करांबुजाभ्यां विनिहत्य दुर्लभम् कुलं वसिष्ठस्य समस्तमप्यहो निहन्तुमार्ये कथमुद्यता वद

હે આર્યે! ચિંતાથી મોહિત થઈ તું તારા કમળહાથોથી પોતાના ગર્ભ-કમળને આઘાત કરી દુર્લભ ફળ નષ્ટ કર્યું; અહો, વસિષ્ઠના સમગ્ર કુળનો નાશ કરવા તું કેવી રીતે ઉદ્યત થઈ? કહો।

Verse 32

तवात्मजं शक्तिसुतं च दृष्ट्वा चास्वाद्य वक्त्रामृतम् आर्यसूनोः त्रातुं यतो देहमिमं मुनीन्द्रः सुनिश्चितः पाहि ततः शरीरम्

તારા પુત્રને અને શક્તિના પુત્રને જોઈ, તેમજ આર્યપુત્રના મુખામૃત વચનનો આસ્વાદ લઈ, આ મુનીન્દ્ર આ દેહને બચાવવાનો દૃઢ નિશ્ચય કરીને પ્રસ્થાન કરે છે; તેથી આ શરીરને તે ભયથી રક્ષા કર।

Verse 33

सूत उवाच एवं स्नुषामुपालभ्य मुनिं चारुन्धती स्थिता अरुन्धती वसिष्ठस्य प्राह चार्तेति विह्वला

સૂત બોલ્યા—આ રીતે વહુને ઠપકો આપી અરુંધતી મુનિ સમક્ષ ઊભી રહી. પછી દુઃખથી વ્યાકુળ અરુંધતીએ વસિષ્ઠને કહ્યું—“હાય! હું પીડિત છું.”

Verse 34

त्वय्येव जीवितं चास्य मुनेर् यत् सुव्रते मम जीवितं रक्ष देहस्य धात्री च कुरु यद्धितम्

હે સુવ્રતે! આ મુનિનું જીવન તારા પર જ આધારિત છે, અને મારું જીવન પણ. મારા પ્રાણોની રક્ષા કર; આ દેહની ધાત્રી બની સાચું હિત કર।

Verse 35

अदृश्यन्त्युवाच मया यदि मुनिश्रेष्ठस् त्रातुं वै निश्चितं स्वकम् ममाशुभं शुभं देहं कथंचित् पालयाम्यहम्

અદૃશ્યંતી બોલી—હે મુનિશ્રેષ્ઠ! જો તમે તમારા સ્વવ્રત અને હેતુના રક્ષણનો નિશ્ચય કર્યો હોય, તો હું પણ—મારો દેહ અશુભ હોવા છતાં શુભસાધક બની શકે છે એમ માની—કોઈ રીતે તેને જાળવી રાખીશ, જેથી તમારું ત્રાણકાર્ય સિદ્ધ થાય।

Verse 36

प्रियदुःखमहं प्राप्ता ह्य् असती नात्र संशयः मुने दुःखादहं दग्धा यतः पुत्री मुने तव

હું પ્રિયવિયોગના દુઃખમાં પડી છું; નિઃસંદેહ હું ‘અસતી’—અમંગળભાગિની—છું, હે મુને. દુઃખથી હું દગ્ધ છું, કારણ કે હું તમારી પુત્રી છું, હે મુનિ।

Verse 37

अहो ऽद्भुतं मया दृष्टं दुःखपात्री ह्यहं विभो दुःखत्राता भव ब्रह्मन् ब्रह्मसूनो जगद्गुरो

અહો! મેં અદ્ભુત દૃશ્ય જોયું; છતાં હું દુઃખની પાત્ર બની ગઈ છું, હે વિભો. હે બ્રહ્મન—બ્રહ્મસૂનુ, જગદ્ગુરો—મારા દુઃખના ત્રાતા બનો।

Verse 38

तथापि भर्तृरहिता दीना नारी भवेदिह पाहि मां तत आर्येन्द्र परिभूता भविष्यति

તથાપિ, જો હું પતિ વિના રહી જાઉં તો આ લોકમાં હું દીન નારી બની જઈશ. તેથી મને રક્ષો, હે આર્યેન્દ્ર; નહીંતર હું અપમાનિત અને દબાઈ જઈશ।

Verse 39

पिता माता च पुत्राश्च पौत्राः श्वशुर एव च एते न बान्धवाः स्त्रीणां भर्ता बन्धुः परा गतिः

સ્ત્રીઓ માટે પિતા, માતા, પુત્રો, પૌત્રો અને શ્વશુર પણ અંતિમ આશ્રય ગણાતા નથી; પતિ જ તેનો સાચો બાંધવ અને પરમ ગતિ કહેવાય છે।

Verse 40

आत्मनो यद्धि कथितम् अप्यर्धमिति पण्डितैः तदप्यत्र मृषा ह्यासीद् गतः शक्तिरहं स्थिता

પંડિતોએ આત્મવૃત્તાંતનું જે ‘અર્ધ’ કહ્યું હતું, તે પણ અહીં મિથ્યા સાબિત થયું; કારણ કે શક્તિ ગઈ નથી—હું જ અહીં સ્થિર, અચલ સામર્થ્યરૂપે સ્થાપિત છું।

Verse 41

अहो ममात्र काठिन्यं मनसो मुनिपुङ्गव पतिं प्राणसमं त्यक्त्वा स्थिता यत्र क्षणं यतः

અહો! હે મુનિશ્રેષ્ઠ, અહીં મારું મન કેટલું કઠોર બની ગયું છે! પ્રાણસમ પ્રિય પતિને ત્યજીને હું આ સ્થાને ક્ષણમાત્ર પણ કેવી રીતે રહી, અને શા માટે?

Verse 42

वसिष्ठाश्वत्थमाश्रित्य ह्य् अमृता तु यथा लता निर्मूलाप्यमृता भर्त्रा त्यक्ता दीना स्थिताप्यहम्

જેમ લતા વસિષ્ઠના પવિત્ર અશ્વત્થને આશ્રયે ચઢે છે, તેમ હું ‘અમૃતા’ પણ આધાર માટે તેને જ ચાંપટી રહી. પરંતુ નામે અમૃતા હોવા છતાં હું મૂળથી ઉખડી—પતિએ ત્યજી—દીન બની માત્ર ઊભી રહી છું।

Verse 43

स्नुषावाक्यं निशम्यैव वसिष्ठो भार्यया सह तदा चक्रे मतिं धीमान् यातुं स्वाश्रममाश्रमी

સ્નુષાના વચન સાંભળતાં જ, ધીમાન વસિષ્ઠે પત્ની સાથે મનમાં નિશ્ચય કર્યો—આશ્રમધર્મમાં સ્થિત રહેવા પોતાના આશ્રમ તરફ જવાનું।

Verse 44

कृच्छ्रात्सभार्यो भगवान् वसिष्ठः स्वाश्रमं क्षणात् अदृश्यन्त्या च पुण्यात्मा संविवेश स चिन्तयन्

કઠિનતાથી, પત્ની સહિત ભગવાન વસિષ્ઠ ક્ષણમાં પોતાના આશ્રમમાં પરત આવ્યા. પરંતુ તે નજરે ન પડતી થઈ ગઈ હતી; તેથી તે પુણ્યાત્મા ચિંતામાં લીન થઈ આશ્રમમાં પ્રવેશ્યા।

Verse 45

सा गर्भं पालयामास कथंचिन्मुनिपुङ्गवाः कुलसंधारणार्थाय शक्तिपत्नी पतिव्रता

હે મુનિશ્રેષ્ઠો, તેણીએ કોઈ રીતે ગર્ભનું પાલન અને રક્ષણ કર્યું—શક્તિસંપન્ન પતિવ્રતા પત્નીએ માત્ર કુલપરંપરા જાળવવા માટે।

Verse 46

ततः सासूत तनयं दशमे मासि सुप्रभम् शक्तिपत्नी यथा शक्तिं शक्तिमन्तमरुन्धती

ત્યારબાદ દસમો માસ આવતાં અરુન્ધતીએ તેજસ્વી પુત્રને જન્મ આપ્યો—જેમ શક્તિની પત્ની શક્તિને જ પ્રગટ કરે, તેમ તેણે શક્તિમાનને જન્મ આપ્યો।

Verse 47

असूत सा दितिर्विष्णुं यथा स्वाहा गुहं सुतम् अग्निं यथारणिः पत्नी शक्तेः साक्षात्पराशरम्

દિતીએ વિષ્ણુને જન્મ આપ્યો—જેમ સ્વાહાએ ગુહને પુત્રરૂપે જન્મ આપ્યો, અને જેમ અરણિમાંથી અગ્નિ પ્રગટે; તેમ જ શક્તિની પત્નીએ સાક્ષાત્ પરાશરને જન્મ આપ્યો।

Verse 48

यदा तदा शक्तिसूनुर् अवतीर्णो महीतले शक्तिस्त्यक्त्वा तदा दुःखं पितॄणां समतां ययौ

એ જ સમયે શક્તિનો પુત્ર પૃથ્વી પર અવતર્યો. અને શક્તિ દેહત્યાગ કરતાં પિતૃઓનું દુઃખ શમીને સમતામાં સ્થિર થયું।

Verse 49

भ्रातृभिः सह पुण्यात्मा आदित्यैर् इव भास्करः रराज पितृलोकस्थो वासिष्ठो मुनिपुङ्गवाः

પિતૃલોકમાં નિવાસ કરનાર પુણ્યાત્મા વાસિષ્ઠ—મુનિશ્રેષ્ઠ—ભાઈઓ સાથે એવો ઝળહળ્યો, જેમ આદિત્યોમાં ભાસ્કર ઝળહળે।

Verse 50

जगुस्तदा च पितरो ननृतुश् च पितामहाः प्रपितामहाश् च विप्रेन्द्रा ह्य् अवतीर्णे पराशरे

ત્યારે પિતૃઓએ ગાન કર્યું અને પિતામહ તથા પ્રપિતામહોએ નૃત્ય કર્યું. હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, પરાશરનું લોકમાં અવતરણ થતાં સર્વે હર્ષિત થયા.

Verse 51

ये ब्रह्मवादिनो भूमौ ननृतुर् दिवि देवताः पुष्कराद्याश् च ससृजुः पुष्पवर्षं च खेचराः

પૃથ્વી પર બ્રહ્મવિદ્યાના ઉપાસકો નૃત્ય કરવા લાગ્યા અને સ્વર્ગમાં દેવતાઓ આનંદિત થયા. પુષ્કર આદિ દિવ્યગણ અને ખેચરોએ પુષ્પવર્ષા કરી—ધર્મવિજય અને પાશથી પશુને મુક્ત કરનાર પતિ શ્રીશિવનું સન્માન કરતાં।

Verse 52

पुरेषु राक्षसानां च प्रणादं विषमं द्विजाः आश्रमस्थाश् च मुनयः समूहुर्हर्षसंततिम्

હે દ્વિજોએ, નગરોમાં રાક્ષસોનો કઠોર અને અસમાન ગર્જન થયો; ત્યારે આશ્રમવાસી મુનિઓ સતત હર્ષની ધારા સાથે એકત્ર થયા—આને શુભ સંકેત માની કે પાશબળને શમાવનાર પતિ શિવ જલ્દી પશુ (જીવો)નું રક્ષણ કરશે।

Verse 53

अवतीर्णो यथा ह्यण्डाद् भानुः सो ऽपि पराशरः अदृश्यन्त्याश्चतुर्वक्त्रो मेघजालाद्दिवाकरः

જેમ સૂર્ય જાણે બ્રહ્માંડ-અંડમાંથી બહાર આવી પ્રગટ થાય છે, તેમ પરાશર પણ પ્રાદુર્ભૂત થયા. અને જેમ મેઘજાળ છૂટતાં દિવાકર પ્રકાશે છે તથા ચતુર્મુખ બ્રહ્મા પણ દૃશ્ય બને છે, તેમ તેઓ તેજસ્વી અને નિર્વિઘ્ન દેખાયા।

Verse 54

सुखं च दुःखमभवद् अदृश्यन्त्यास्तथा द्विजाः दृष्ट्वा पुत्रं पतिं स्मृत्वा अरुन्धत्या मुनेस्तथा

હે દ્વિજોએ, અદૃશ્ય થયેલી અરુન્ધતીમાં સુખ અને દુઃખ બંને ઊભાં થયા. પુત્રને જોઈ અને મુનિ-પતિને સ્મરીને તેના હૃદયમાં ભાવદ્વંદ્વ જાગ્યું।

Verse 55

दृष्ट्वा च तनयं बाला पराशरमतिद्युतिम् ललाप विह्वला बाला सन्नकण्ठी पपात च

અસાધારણ તેજથી દીપ્ત પોતાના પુત્ર પરાશરને જોઈ તે યુવતી વ્યાકુળ થઈ વિલાપ કરવા લાગી; ગળું ભરાઈ ગયું અને તે ધરતી પર પડી ગઈ।

Verse 56

सा पराशरमहो महामतिं देवदानवगणैश् च पूजितम् जातमात्रम् अनघं शुचिस्मिता बुध्य साश्रुनयना ललाप च

શુચિસ્મિતા તે સ્ત્રી બુદ્ધિમાં જાગૃત થઈ, દેવ-દાનવગણોથી પૂજિત પરાશરવંશના તે મહાત્મા મહામતિને જોઈ, હમણાં જ જન્મેલા નિર્દોષ શિશુને નિહાળી આંસુભરી આંખે વિલાપ કરવા લાગી।

Verse 57

हा वसिष्ठसुत कुत्रचिद्गतः पश्य पुत्रमनघं तवात्मजम् त्यज्य दीनवदनां वनान्तरे पुत्रदर्शनपरामिमां प्रभो

હાય! હે વસિષ્ઠપુત્ર, તું ક્યાં ગયો? તારો નિર્દોષ પુત્ર—તારો જ આત્મજ—જોયે. હે પ્રભુ, પુત્રદર્શન માટે તત્પર આ દીનમુખીને વનમાં છોડીને ન જા।

Verse 58

शक्ते स्वं च सुतं पश्य भ्रातृभिः सह षण्मुखम् यथा महेश्वरो ऽपश्यत् सगणो हृषिताननः

“હે શક્તિ, તારો પોતાનો પુત્ર ષણ્મુખ તેના ભાઈઓ સાથે જોઈ લે; જેમ મહેશ્વરે પોતાના ગણો સાથે આનંદિત મુખે તેને જોયો હતો તેમ।”

Verse 59

अथ तस्यास्तदालापं वसिष्ठो मुनिसत्तमः श्रुत्वा स्नुषामुवाचेदं मा रोदीर् इति दुःखितः

ત્યારે મુનિશ્રેષ્ઠ વસિષ્ઠે તેણીનો વિલાપ સાંભળી, પોતે દુઃખિત હોવા છતાં, પોતાની વહુને કરુણાભાવે કહ્યું—“રડશો નહીં.”

Verse 60

पराशर: छिल्धोओद् अन्द् योउथ् आज्ञया तस्य सा शोकं वसिष्ठस्य कुलाङ्गना त्यक्त्वा ह्यपालयद्बालं बाला बालमृगेक्षणा

પરાશરે કહ્યું—તેના બાળપણ અને યુવાનીમાં, તેની આજ્ઞાથી વસિષ્ઠકુલની તે મૃગનયના યુવતીએ શોક ત્યજીને તે બાળકનું સ્નેહપૂર્વક સાવધાનીથી પાલન કર્યું।

Verse 61

दृष्ट्वा तामबलां प्राह मङ्गलाभरणैर् विना आसीनामाकुलां साध्वीं बाष्पपर्याकुलेक्षणाम्

મંગલ આભૂષણો વિના, વ્યાકુળ થઈ બેઠેલી તે અસહાય સાધ્વીને—આંસુઓથી વ્યાકુળ આંખોવાળી—જોઈને તેણે તેણીને કહ્યું।

Verse 62

शाक्तेय उवाच अम्ब मङ्गलविभूषणैर् विना देहयष्टिरनघे न शोभते वक्तुमर्हसि तवाद्य कारणं चन्द्रबिंबरहितेव शर्वरी

શાક્તેય બોલ્યો—અંબા, અનઘે! મંગલ વિભૂષણો વિના તારી સુકુમાર દેહલતા શોભતી નથી. આજે તારી આ સ્થિતિનું કારણ કહો; તું ચંદ્રબિંબ વિના રાત્રિ જેવી લાગે છે।

Verse 63

मातर्मातः कथं त्यक्त्वा मङ्गलाभरणानि वै आसीना भर्तृहीनेव वक्तुमर्हसि शोभने

હે માતા, પૂજ્ય માતા! તું મંગલ આભૂષણો કેમ ત્યજી દીધાં અને પતિહીના જેવી કેમ બેઠી છે? હે શોભને, જે બન્યું છે તે મને કહો।

Verse 64

अदृश्यन्ती तदा वाक्यं श्रुत्वा तस्य सुतस्य सा न किंचिद् अब्रवीत् पुत्रं शुभं वा यदि वेतरत्

ત્યારે તેણીએ પોતાના પુત્રના વચન સાંભળ્યા છતાં કંઈ પણ પ્રગટ ન કર્યું; પુત્ર માટે ‘શુભ’ પણ ન કહ્યું, ‘અશુભ’ પણ ન કહ્યું—કંઈ બોલી નહીં।

Verse 65

अदृश्यन्तीं पुनः प्राह शाक्तेयो भगवान्मम मातः कुत्र महातेजाः पिता वद वदेति ताम्

તેણી પ્રગટ ન થતી જોઈ ભગવાન શાક્તેયે ફરી કહ્યું— “હે માતા, મારા મહાતેજસ્વી પિતા ક્યાં છે? કહો, કહો,” એમ કહી તેણે વિનંતી કરી।

Verse 66

श्रुत्वा रुरोद सा वाक्यं पुत्रस्यातीव विह्वला भक्षितो रक्षसा तातस् तवेति निपपात च

પુત્રના વચન સાંભળી તે અત્યંત વ્યાકુળ થઈ રડી પડી; “બેટા, તારા પિતાને રાક્ષસે ભક્ષી લીધો છે,” એમ રડતાં રડતાં તે ધરતી પર પડી ગઈ।

Verse 67

श्रुत्वा वसिष्ठो ऽपि पपात भूमौ पौत्रस्य वाक्यं स रुदन्दयालुः अरुन्धती चाश्रमवासिनस्तदा मुनेर्वसिष्ठस्य मुनीश्वराश् च

પૌત્રના વચન સાંભળી દયાળુ વસિષ્ઠ ઋષિ પણ રડતાં રડતાં ધરતી પર પડી ગયા. ત્યારે અરુંધતી, આશ્રમવાસીઓ અને વસિષ્ઠ-મુનિ સાથે સંકળાયેલા મહર્ષિઓ પણ શોકમાં ડૂબી વિલાપ કરવા લાગ્યા।

Verse 68

भक्षितो रक्षसा मातुः पिता तव मुखादिति श्रुत्वा पराशरो धीमान् प्राह चास्राविलेक्षणः

માતાના મુખમાંથી જ “તારા પિતાને રાક્ષસે ભક્ષી લીધો” એમ સાંભળી ધીમાન પરાશર આંસુભરી આંખે બોલ્યા।

Verse 69

पराशर wइल्ल् सेइनेन् वतेर् र्äछेन् पराशर उवाच अभ्यर्च्य देवदेवेशं त्रैलोक्यं सचराचरम् क्षणेन मातः पितरं दर्शयामीति मे मतिः

પરાશરે કહ્યું— “દેવોના દેવેશ, જે ચરાચર સહિત ત્રિલોકમાં વ્યાપ્ત છે, તેમની વિધિવત્ અર્ચના કરીને, હે માતા, ક્ષણમાં જ હું તમને પિતાના દર્શન કરાવીશ— આ મારો સંકલ્પ છે।”

Verse 70

सा निशम्य वचनं तदा शुभं सस्मिता तनयमाह विस्मिता तथ्यम् एतदिति तं निरीक्ष्य सा पुत्र पुत्र भवमर्चयेति च

તે શુભ વચનો સાંભળી તે મૃદુ સ્મિત સાથે વિસ્મિત થઈ અને પુત્રને નિહાળી બોલી—“આ ખરેખર સત્ય છે. હે પુત્ર, મારા પુત્ર, ભવ (ભગવાન શિવ)ની અર્ચના કર।”

Verse 71

ज्ञात्वा शक्तिसुतस्यास्य संकल्पं मुनिपुङ्गवः वसिष्ठो भगवान्प्राह पौत्रं धीमान् घृणानिधिः

શક્તિના પુત્રના આ સંકલ્પને જાણી, મુનિઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા ભગવાન વસિષ્ઠ—બુદ્ધિમાન અને કરુણાનિધિ—એ પોતાના પૌત્રને સંબોધ્યા।

Verse 72

स्थाने पौत्र मुनिश्रेष्ठ संकल्पस्तव सुव्रत तथापि शृणु लोकस्य क्षयं कर्तुं न चार्हसि

હે પૌત્ર, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, હે સુવ્રત—તારો સંકલ્પ યોગ્ય છે; છતાં સાંભળ, લોકનો ક્ષય કરવો તને યોગ્ય નથી. સંહાર તો પતિ પરમેશ્વર શિવનો અધિકાર છે।

Verse 73

राक्षसानामभावाय कुरु सर्वेश्वरार्चनम् त्रैलोक्यं शृणु शाक्तेय अपराध्यति किं तव

રાક્ષસોના અભાવ માટે સર્વેશ્વર શિવની અર્ચના કર. હે શાક્તેય, સાંભળ—ત્રિલોક્ય તારો અપરાધ કરે તો પણ, પ્રભુની શરણમાં રહેનારને શું હાનિ થઈ શકે?

Verse 74

ततस्तस्य वसिष्ठस्य नियोगाच्छक्तिनन्दनः राक्षसानामभावाय मतिं चक्रे महामतिः

પછી વસિષ્ઠના નિયોગથી શક્તિનો પુત્ર—મહામતિ—રાક્ષસોના અભાવ માટે તેવો ઉપાય કરવા મનમાં નિશ્ચય કર્યો।

Verse 75

अदृश्यन्तीं वसिष्ठं च प्रणम्यारुन्धतीं ततः कृत्वैकलिङ्गं क्षणिकं पांसुना मुनिसन्निधौ

વસિષ્ઠ તરફ નજર અડગ રાખીને અરુન્ધતીએ તેમને પ્રણામ કર્યો; પછી મુનિના સાન્નિધ્યમાં ધૂળથી ક્ષણમાં એકમાત્ર લિંગ રચ્યું।

Verse 76

सम्पूज्य शिवसूक्तेन त्र्यंबकेन शुभेन च जप्त्वा त्वरितरुद्रं च शिवसंकल्पमेव च

શિવસૂક્ત અને શુભ ત્ર્યંબક મંત્રથી વિધિપૂર્વક પૂજા કરીને, પછી ત્વરિત-રુદ્ર તથા શિવ-સંકલ્પનો પણ જપ કરવો જોઈએ।

Verse 77

नीलरुद्रं च शाक्तेयस् तथा रुद्रं च शोभनम् वामीयं पवमानं च पञ्चब्रह्म तथैव च

નીલરુદ્ર, શાક્તેય, શોભન રુદ્ર, વામીય, પવમાન અને પંચબ્રહ્મ—આ બધાનું પણ પાઠ કરવો જોઈએ।

Verse 78

होतारं लिङ्गसूक्तं च अथर्वशिर एव च अष्टाङ्गमर्घ्यं रुद्राय दत्त्वाभ्यर्च्य यथाविधि

હોતાર, લિંગસૂક્ત અને અથર્વશિરનું પાઠ કરીને, રુદ્રને અષ્ટાંગ અર્ઘ્ય અર્પણ કરી વિધિપૂર્વક અર્ચના કરવી જોઈએ।

Verse 79

पराशर उवाच भगवन्रक्षसा रुद्र भक्षितो रुधिरेण वै पिता मम महातेजा भ्रातृभिः सह शङ्कर

પરાશરે કહ્યું— હે ભગવન, હે રુદ્ર, હે શંકર! મહાતેજસ્વી મારા પિતાને એક રાક્ષસે રક્તসহ, મારા ભાઈઓ સાથે ભક્ષી લીધો।

Verse 80

द्रष्टुमिच्छामि भगवन् पितरं भ्रातृभिः सह एवं विज्ञापयांल्लिङ्गं प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः

હે ભગવન્! હું મારા ભાઈઓ સાથે પિતાનું દર્શન કરવા ઇચ્છું છું. એમ કહી તેણે લિંગને વારંવાર પ્રણામ કરીને, પાશો છેદનારા પતિ-પરમેશ્વરની કૃપા માટે વિનંતી કરી।

Verse 81

हा रुद्र रुद्र रुद्रेति रुरोद निपपात च तं दृष्ट्वा भगवान्रुद्रो देवीमाह च शङ्करः

“હા રુદ્ર! રુદ્ર! રુદ્ર!” એમ રડીને તે ધરાશાયી થઈ પડી. તેને એમ જોઈ ભગવાન રુદ્ર—શંકર—એ દેવીને કહ્યું।

Verse 82

पश्य बालं महाभागे बाष्पपर्याकुलेक्षणम् ममानुस्मरणे युक्तं मदाराधनतत्परम्

હે મહાભાગે! આ બાળકને જુઓ—તેની આંખો આંસુઓથી વ્યાકુળ છે. તે મારા સ્મરણમાં લીન છે અને મારી આરાધનામાં તત્પર છે, પાશમોચક પતિ-પ્રભુની ભક્તિમાં સ્થિર।

Verse 83

सा च दृष्ट्वा महादेवी पराशरमनिन्दिता दुःखात् संक्लिन्नसर्वाङ्गम् अस्राकुलविलोचनम्

અનિંદિતા મહાદેવી પરાશરને જોઈ—દુઃખથી જેના સર્વ અંગ ભીંજાઈ ગયા હતા અને આંખો આંસુઓથી ભરાઈ હતી—કરુણાથી દ્રવિત થઈ।

Verse 84

लिङ्गार्चनविधौ सक्तं हर रुद्रेति वादिनम् प्राह भर्तारमीशानं शङ्करं जगतामुमा

લિંગાર્ચનવિધિમાં લીન, “હર! રુદ્ર!” એમ ઉચ્ચારતા જગતના ઈશાન પોતાના પતિ શંકરને ઉમાએ સંબોધ્યા।

Verse 85

ईप्सितं यच्छ सकलं प्रसीद परमेश्वर निशम्य वचनं तस्याः शङ्करः परमेश्वरः

“હે પરમેશ્વર, પ્રસન્ન થાઓ—જે કંઈ ઇચ્છિત છે તે સર્વ પૂર્ણરૂપે આપો.” તેના વચન સાંભળી પરમેશ્વર શંકર પ્રસન્ન થયા.

Verse 86

भार्यामार्यामुमां प्राह ततो हालाहलाशनः रक्षाम्येनं द्विजं बालं फुल्लेन्दीवरलोचनम्

પછી હાલાહલ-આશન (વિષપાનકર્તા) શિવે પોતાની આર્યા પત્ની ઉમાને કહ્યું—“ફૂલેલા નીલકમળ જેવા નેત્રો ધરાવતા આ બાલ દ્વિજનું હું રક્ષણ કરીશ.”

Verse 87

ददामि दृष्टिं मद्रूपदर्शनक्षम एष वै एवमुक्त्वा गणैर् दिव्यैर् भगवान्नीललोहितः

“મારા સ્વરૂપના દર્શન માટે સમર્થ એવી દૃષ્ટિ હું તને આપું છું.” એમ કહી દિવ્ય ગણો સહિત ભગવાન નીલલોહિતે અનુગ્રહ કર્યો.

Verse 88

ब्रह्मेन्द्रविष्णुरुद्राद्यैः संवृतः परमेश्वरः ददौ च दर्शनं तस्मै मुनिपुत्राय धीमते

બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, વિષ્ણુ, રુદ્ર વગેરે દેવોથી ઘેરાયેલા પરમેશ્વરે તે ધીમાન મુનિપુત્રને પોતાનું સాక్షાત્ દર્શન આપ્યું.

Verse 89

सो ऽपि दृष्ट्वा महादेवम् आनन्दास्राविलेक्षणः निपपात च हृष्टात्मा पादयोस्तस्य सादरम्

મહાદેવના દર્શન કરીને તે પણ—આનંદના અશ્રુઓથી ભરેલા નેત્રો સાથે—હર્ષિત હૃદયે પડી ગયો અને આદરપૂર્વક તેમના ચરણોમાં પ્રણામ કર્યો.

Verse 90

पुनर्भवान्याः पादौ च नन्दिनश् च महात्मनः सफलं जीवितं मे ऽद्य ब्रह्माद्यांस्तांस्तदाह सः

પુનઃ ભવાનીના ચરણો અને મહાત્મા નંદીશ્વરના દર્શન કરીને તેણે બ્રહ્મા આદિ દેવોને કહ્યું—“આજે મારું જીવન સફળ થયું।”

Verse 91

रक्षार्थमागतस्त्वद्य मम बालेन्दुभूषणः को ऽन्यः समो मया लोके देवो वा दानवो ऽपि वा

આજે મારી રક્ષા માટે તમે આવ્યા છો, હે બાલેન્દુભૂષણ! આ લોકમાં મારા સમાન બીજો કોણ—દેવ હોય કે દાનવ પણ હોય?

Verse 92

अथ तस्मिन्क्षणादेव ददर्श दिवि संस्थितम् पितरं भ्रातृभिः सार्धं शाक्तेयस्तु पराशरः

તત્ક્ષણે શક્તિપુત્ર પરાશરે પોતાના ભાઈઓ સાથે સ્વર્ગમાં સ્થિત પિતાને દર્શન કર્યા।

Verse 93

सूर्यमण्डलसंकाशे विमाने विश्वतोमुखे भ्रातृभिः सहितं दृष्ट्वा ननाम च जहर्ष च

સૂર્યમંડળ સમાન તેજસ્વી, સર્વતોમુખી વિમાનમાં તેમને ભાઈઓ સાથે જોઈ તેણે પ્રણામ કર્યો અને હર્ષિત થયો।

Verse 94

तदा वृषध्वजो देवः सभार्यः सगणेश्वरः वसिष्ठपुत्रं प्राहेदं पुत्रदर्शनतत्परम्

ત્યારે વૃષધ્વજ ભગવાન શિવ, પોતાની શક્તિ (પત્ની) તથા ગણેશ્વરો સાથે, પુત્રદર્શન માટે આતુર વસિષ્ઠપુત્રને આ વચન બોલ્યા।

Verse 95

श्रीदेव उवाच शक्ते पश्य सुतं बालम् आनन्दास्राविलेक्षणम् अदृश्यन्तीं च विप्रेन्द्र वसिष्ठं पितरं तव

શ્રીદેવે કહ્યું—હે શક્તિ, તારા પુત્ર એવા બાળને જો; તેના નેત્રોમાં આનંદના અશ્રુ વહે છે. અને હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, જો—તારા પિતા વસિષ્ઠ હવે દૃશ્ય નથી.

Verse 96

अरुन्धतीं महाभागां कल्याणीं देवतोपमाम् मातरं पितरं चोभौ नमस्कुरु महामते

હે મહામતિ, મહાભાગ્યશાળી, કલ્યાણી અને દેવતુલ્ય અરુન્ધતીને નમસ્કાર કર; તેમજ તારી માતા અને પિતા—બન્નેને પણ વંદન કર.

Verse 97

तदा हरं प्रणम्याशु देवदेवमुमां तथा वसिष्ठं च तदा श्रेष्ठं शक्तिर् वै शङ्कराज्ञया

ત્યારે શંકરની આજ્ઞાથી શક્તિએ તત્કાળ દેવોના દેવ હરને ઉમાસહિત નમન કર્યું; અને પછી શ્રેષ્ઠ મુનિ વસિષ્ઠને પણ વંદન કર્યું.

Verse 98

मातरं च महाभागां कल्याणीं पतिदेवताम् अरुन्धतीं जगन्नाथनियोगात्प्राह शक्तिमान्

જગન્નાથના આદેશથી શક્તિમાને કહ્યું—આ અરુન્ધતી મારી માતા છે; તે મહાભાગ્યશાળી, કલ્યાણી અને પતિને દેવ સમાન માનનારી છે.

Verse 99

वासिष्ठ उवाच भो वत्स वत्स विप्रेन्द्र पराशर महाद्युते रक्षितो ऽहं त्वया तात गर्भस्थेन महात्मना

વસિષ્ઠે કહ્યું—હે વત્સ, હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, મહાદ્યુતિ પરાશર! તાત, તું ગર્ભસ્થ હોવા છતાં, મહાત્મા બની, મને રક્ષ્યો હતો.

Verse 100

अणिमादिगुणैश्वर्यं मया वत्स पराशर लब्धमद्याननं दृष्टं तव बाल ममाज्ञया

વત્સ પરાશર, મારી આજ્ઞાથી તું અણિમા આદિ યોગૈશ્વર્ય પ્રાપ્ત કર્યુ છે; એ જ શક્તિથી આજે મેં ફરી તારો મુખ દર્શન કર્યો, હે બાલક।

Verse 101

अदृश्यन्तीं महाभागां रक्ष वत्स महामते अरुन्धतीं च पितरं वसिष्ठं मम सर्वदा

વત્સ, હે મહામતિ, જે હવે અદૃશ્ય છે એવી મહાભાગ્યા અરુન્ધતીનું રક્ષણ કર; અને મારા પિતા વસિષ્ઠનું પણ સદા રક્ષણ કર।

Verse 102

अन्वयः सकलो वत्स मम संतारितस्त्वया पुत्रेण लोकाञ्जयतीत्य् उक्तं सद्भिः सदैव हि

વત્સ, તારા જેવા પુત્ર દ્વારા મારો સમગ્ર વંશ (સંસાર-સાગરથી) પાર થયો છે; સદ્જનો સદા કહે છે—પુત્ર લોકોને જીતે છે।

Verse 103

ईप्सितं वरयेशानं जगतां प्रभवं प्रभुम् गमिष्याम्यभिवन्द्येशं भ्रातृभिः सह शङ्करम्

હું જગતના પ્રભવ અને પ્રભુ એવા ઈશાન શંકર પાસે મારી ઇચ્છિત વરદાન માગીશ; ભાઈઓ સાથે જઈને તે વંદનીય ઈશ્વરને પ્રણામ કરીશ।

Verse 104

एवं पुत्रमुपामन्त्र्य प्रणम्य च महेश्वरम् निरीक्ष्य भार्यां सदसि जगाम पितरं वशी

આ રીતે પુત્રને ઉપદેશ આપી, મહેશ્વરને પ્રણામ કરીને, સભામાં પત્ની તરફ નજર નાખી, તે સંયમી પોતાના પિતાની પાસે સભામાં ગયો।

Verse 105

गतं दृष्ट्वाथ पितरं तदाभ्यर्च्यैव शङ्करम् तुष्टाव वाग्भिर् इष्टाभिः शाक्तेयः शशिभूषणम्

પિતાના પ્રસ્થાનને જોઈ શાક્તેયે વિધિપૂર્વક શંકરનું પૂજન કર્યું અને પ્રિય, સુચિત વચનો દ્વારા ચંદ્રશેખર પ્રભુની સ્તુતિ કરી।

Verse 106

ततस्तुष्टो महादेवो मन्मथान्धकमर्दनः अनुगृह्याथ शाक्तेयं तत्रैवान्तरधीयत

ત્યારે મન્મથ અને અંધકનો મર્દન કરનાર મહાદેવ અત્યંત પ્રસન્ન થયા; શાક્તેય પર અનુગ્રહ કરીને ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા।

Verse 107

गते महेश्वरे सांबे प्रणम्य च महेश्वरम् ददाह राक्षसानां तु कुलं मन्त्रेण मन्त्रवित्

સાંબા (શક્તિ) સહિત મહેશ્વર અદૃશ્ય થયા પછી, મંત્રવિદે મહેશ્વરને નમસ્કાર કરીને મંત્રબળથી રાક્ષસોના સમગ્ર કુળને દહન કર્યું।

Verse 108

तदाह पौत्रं धर्मज्ञो वसिष्ठो मुनिभिर् वृतः अलम् अत्यन्तकोपेन तात मन्युमिमं जहि

ત્યારે મુનિઓથી ઘેરાયેલા ધર્મજ્ઞ વસિષ્ઠે પોતાના પૌત્રને કહ્યું—“વત્સ, આ અતિશય ક્રોધ પૂરતો; આ રોષ ત્યજી દે।”

Verse 109

राक्षसा नापराध्यन्ति पितुस् ते विहितं तथा मूढानामेव भवति क्रोधो बुद्धिमतां न हि

“રાક્ષસોએ અપરાધ કર્યો નથી; તારા પિતાએ જેમ નિર્ધાર્યું તેમ જ તેમણે કર્યું. ક્રોધ તો માત્ર મૂઢોમાં થાય છે, બુદ્ધિમાનોમાં નહીં।”

Verse 110

हन्यते तात कः केन यतः स्वकृतभुक्पुमान् संचितस्यातिमहता वत्स क्लेशेन मानवैः

વત્સ, ખરેખર કોને કોણ મારે છે? કારણ કે દેહધારી જીવ પોતાના કરેલા કર્મફળને અવશ્ય ભોગવે છે; અને મનુષ્યોનો અતિમહાન સંચિત કર્મસંગ્રહ પણ તીવ્ર દુઃખ-ક્લેશથી જ ક્ષય પામે છે।

Verse 111

यशसस्तपसश्चैव क्रोधो नाशकरः स्मृतः अलं हि राक्षसैर् दग्धैर् दीनैर् अनपराधिभिः

ક્રોધને યશ અને તપ—બન્નેનો નાશક કહેવાયો છે। હવે પૂરતું; દીન અને નિર્દોષ રાક્ષસોને દહન કરવું બંધ કરો।

Verse 112

सत्रं ते विरमत्वेतत् क्षमासारा हि साधवः एवं वसिष्ठवाक्येन शाक्तेयो मुनिपुङ्गवः

“તમારું આ સત્રયજ્ઞ હવે વિરમો; કારણ કે સાચા સાધુઓ ક્ષમામાં સ્થિર હોય છે।” વસિષ્ઠના વચનથી મુનિપુંગવ શાક્તેય સંયમ તરફ દોરાયા।

Verse 113

उपसंहृतवान् सत्रं सद्यस्तद्वाक्यगौरवात् ततः प्रीतश् च भगवान् वसिष्ठो मुनिसत्तमः

તે વચનની ગૌરવતા માન્ય કરીને તેણે તરત જ સત્રયજ્ઞનો ઉપસંહાર કર્યો। ત્યારબાદ મુનિશ્રેષ્ઠ ભગવાન વસિષ્ઠ પ્રસન્ન થયા; સર્વવિધ ક્રિયાઓના નિયંતા પતિ (શિવ)ના પ્રસાદથી તેમનું મન શાંત થયું।

Verse 114

सम्प्राप्तश् च तदा सत्रं पुलस्त्यो ब्रह्मणः सुतः वसिष्ठेन तु दत्तार्घ्यः कृतासनपरिग्रहः

ત્યારે બ્રહ્મપુત્ર પુલસ્ત્ય તે સત્રયજ્ઞમાં આવ્યા। વસિષ્ઠે તેમને અર્ઘ્ય અર્પણ કર્યું; અને પુલસ્ત્યે આસન સ્વીકારી સ્થાન લીધું।

Verse 115

पराशरमुवाचेदं प्रणिपत्य स्थितं मुनिः वैरे महति यद्वाक्याद् गुरोर् अद्याश्रिता क्षमा

પરાશરે કહ્યું—મુનિએ પ્રણામ કરીને સ્થિર રહી આ વચન કહ્યું—“વૈર મહાન હોવા છતાં, આજે ગુરુની આજ્ઞાથી મેં ક્ષમાનો આશ્રય લીધો છે।”

Verse 116

त्वया तस्मात्समस्तानि भवाञ्छास्त्राणि वेत्स्यति संततेर्मम न छेदः क्रुद्धेनापि यतः कृतः

અતએવ તારા દ્વારા તું સર્વ શાસ્ત્રો જાણશે. કારણ કે મારી વંશપરંપરાનો છેદ થયો નથી—ભલે ક્રોધમાં કોઈ કર્મ થયું હોય।

Verse 117

त्वया तस्मान्महाभाग ददाम्यन्यं महावरम् पुराणसंहिताकर्ता भवान्वत्स भविष्यति

અતએવ, હે મહાભાગ્યવાન, હું તને બીજો મહાવર આપું છું—વત્સ, તું પુરાણ-સંહિતાનો કર્તા અને સંપાદક બનશે. આ દ્વારા પશુપતિ પ્રભુની કૃપાથી પાશબદ્ધ પશુઓના મોક્ષાર્થે શૈવ-સિદ્ધાંત રક્ષિત અને પ્રસારિત થશે।

Verse 118

देवतापरमार्थं च यथावद्वेत्स्यते भवान् प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा कर्मणस् ते ऽमला मतिः

તમે દેવતાના પરમાર્થને યથાવત જાણશો; અને પ્રવૃત્તિ હોય કે નિવૃત્તિ, કર્મ વિષે તમારી બુદ્ધિ નિર્મળ રહેશે—જે પાશબદ્ધ પશુને પાશથી પાર લઈ જઈ પતિ-પ્રભુ સુધી પહોંચાડવા યોગ્ય હશે।

Verse 119

मत्प्रसादादसंदिग्धा तव वत्स भविष्यति ततश् च प्राह भगवान् वसिष्ठो वदतां वरः

“મારા પ્રસાદથી, વત્સ, તારો અભીષ્ટ નિઃસંદેહ સિદ્ધ થશે.” ત્યારબાદ વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ ભગવાન વસિષ્ઠે ફરી કહ્યું।

Verse 120

पराशर बेचोमेस् औथोर् ओफ़् विष्णुपुराण पुलस्त्येन यदुक्तं ते सर्वमेतद्भविष्यति अथ तस्य पुलस्त्यस्य वसिष्ठस्य च धीमतः

પુલસ્ત્યે કહ્યું—પરાશર વિષ્ણુપુરાણના રચયિતા બનશે. પુલસ્ત્યે તને જે કહ્યું છે તે સર્વ નિશ્ચયે સિદ્ધ થશે. ત્યારબાદ તે પુલસ્ત્ય અને ધીમાન વશિષ્ઠનો વર્ણનપ્રસંગ આગળ વધે છે.

Verse 121

प्रसादाद्वैष्णवं चक्रे पुराणं वै पराशरः षट्प्रकारं समस्तार्थसाधकं ज्ञानसंचयम्

દિવ્ય પ્રસાદથી પરાશરે વૈષ્ણવ પુરાણ રચ્યું—છ પ્રકારમાં ગોઠવાયેલું, સર્વ પુરુષાર્થસાધક, મુક્તિદાયક જ્ઞાનસંચય. શૈવ દૃષ્ટિએ એ જ શાસ્ત્રકૃપા અંતે પતિ શિવમાં ભક્તિરૂપે પરિપક્વ થાય છે, જે પશુના પાશને છેદે છે.

Verse 122

षट्साहस्रमितं सर्वं वेदार्थेन च संयुतम् चतुर्थं हि पुराणानां संहितासु सुशोभनम्

આ સમગ્ર ગ્રંથ છ સહસ્ર (છ હજાર) શ્લોકપરિમિત છે અને વેદાર્થથી સંયુક્ત છે. પુરાણોમાં તે ચોથું ગણાય છે અને સંહિતાઓમાં વિશેષ શોભાયમાન છે.

Verse 123

एष वः कथितः सर्वो वासिष्ठानां समासतः प्रभवः शक्तिसूनोश् च प्रभावो मुनिपुङ्गवाः

હે મુનિપુંગવો, મેં સંક્ષેપમાં તમને વશિષ્ઠોના સર્વ ઉદ્ભવનું વર્ણન કર્યું; તેમજ શક્તિપુત્રનો પ્રભાવ પણ કહ્યો—જેનુ તેજ, તપ અને (શૈવ) અનુગ્રહ પ્રસિદ્ધ છે.