Adhyaya 47

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे भुवनकोशे द्वीपद्वीपेश्वरकथनं नाम षट्चत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच आग्नीध्रं ज्येष्ठदायादं काम्यपुत्रं महाबलम् प्रियव्रतो ऽभ्यषिञ्चद्वै जंबूद्वीपेश्वरं नृपः

આ રીતે શ્રીલિંગમહાપુરાણના પૂર્વભાગના ભુવનકોશમાં ‘દ્વીપો અને દ્વીપેશ્વરોનું વર્ણન’ નામે છિયાલીસમો અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—રાજા પ્રિયવ્રતે પોતાના જ્યેષ્ઠ વારસ, કામ્યાપુત્ર મહાબલી આગ્નીધ્રનો અભિષેક કરી તેને જંબૂદ્વીપનો અધિપતિ બનાવ્યો.

Verse 2

सो ऽतीव भवभक्तश् च तपस्वी तरुणः सदा भवार्चनरतः श्रीमान् गोमान्धीमान्द्विजर्षभाः

તે અત્યંત ભવ (શિવ)નો ભક્ત હતો; યુવાન હોવા છતાં સદા તપસ્વી રહ્યો. ભવાર્ચનમાં રત, તે શ્રીમંત—ગોધનસમૃદ્ધ, ધીમાન અને દ્વિજશ્રેષ્ઠ હતો.

Verse 3

तस्य पुत्रा बभूवुस्ते प्रजापतिसमा नव सर्वे माहेश्वराश्चैव महादेवपरायणाः

તેના નવ પુત્રો જન્મ્યા, પ્રજાપતિઓ સમાન. તેઓ સર્વે માહેશ્વરભક્ત હતા અને મહાદેવમાં જ પરાયણ હતા.

Verse 4

ज्येष्ठो नाभिर् इति ख्यातस् तस्य किंपुरुषो ऽनुजः हरिवर्षस्तृतीयस्तु चतुर्थो वै त्विलावृतः

જ્યેષ્ઠ ‘નાભિ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. તેનો અનુજ ‘કિંપુરુષ’ કહેવાય છે. ત્રીજું ‘હરિવર્ષ’ અને ચોથું નિશ્ચયે ‘ઇલાવૃત’ છે.

Verse 5

रम्यस्तु पञ्चमस् तत्र हिरण्मान् षष्ठ उच्यते कुरुस्तु सप्तमस्तेषां भद्राश्वस्त्वष्टमः स्मृतः

ત્યાં પાંચમું ‘રમ્યક’ કહેવાયું છે; છઠ્ઠું ‘હિરણ્મય’ કહેવામાં આવે છે. સાતમું ‘કુરુ’ અને આઠમું ‘ભદ્રાશ્વ’ સ્મૃત છે.

Verse 6

नवमः केतुमालस्तु तेषां देशान्निबोधत नाभेस्तु दक्षिणं वर्षं हेमाख्यं तु पिता ददौ

નવમું ‘કેતુમાલ’ છે—આ દેશોને જાણો. નાભિને પિતાએ દક્ષિણનું ‘હેમ’ નામે પ્રસિદ્ધ વર્ષ આપ્યું.

Verse 7

हेमकूटं तु यद्वर्षं ददौ किंपुरुषाय सः नैषधं यत्स्मृतं वर्षं हरये तत्पिता ददौ

‘હેમકૂટ’ નામનું વર્ષ તેણે કિંપુરુષને આપ્યું. અને ‘નૈષધ’ તરીકે સ્મૃત વર્ષ પિતાએ હર (શિવ) ને અર્પણ કર્યું.

Verse 8

इलावृताय प्रददौ मेरुर्यत्र तु मध्यमः नीलाचलाश्रितं वर्षं रम्याय प्रददौ पिता

પિતાએ ‘ઇલાવૃત’ આપ્યું—જેનાં મધ્યમાં મેરુ પર્વત સ્થિત છે. તેમજ ‘નીલાચલ’ પર આશ્રિત વર્ષ પિતાએ ‘રમ્ય’ને આપ્યું.

Verse 9

श्वेतं यदुत्तरं तस्मात् पित्रा दत्तं हिरण्मते यदुत्तरं शृङ्गवर्षं पिता तत्कुरवे ददौ

તે ઉત્તર પ્રદેશમાંથી ‘શ્વેત’ નામનું વર્ષ પિતાએ હિરણ્મતને અર્પણ કર્યું. અને તેનાથી પણ ઉત્તરનું ‘શૃઙ્ગવર્ષ’ પિતાએ તે કુરુને આપ્યું.

Verse 10

वर्षं माल्यवतं चापि भद्राश्वस्य न्यवेदयत् गन्धमादनवर्षं तु केतुमालाय दत्तवान्

તેણે ‘માલ્યવત’ વર્ષ ભદ્રાશ્વને સોંપ્યું અને ‘ગંધમાદન’ વર્ષ કેતુમાલને દાન કર્યું—આ રીતે પ્રભુ (પતિ) સ્થાપિત કરેલા ધર્મક્રમ મુજબ રાજ્યવિભાગ થયો.

Verse 11

इत्येतानि महान्तीह नव वर्षाणि भागशः आग्नीध्रस्तेषु वर्षेषु पुत्रांस्तानभिषिच्य वै

આ રીતે અહીં નવ મહાન વર્ષો પોતાના પોતાના ભાગ પ્રમાણે વિભાજિત છે. અગ્નીધ્રે તે વર્ષોમાં પોતાના પુત્રોનો અભિષેક કરીને તેમને અધિકારમાં સ્થાપ્યા.

Verse 12

यथाक्रमं स धर्मात्मा ततस्तु तपसि स्थितः तपसा भावितश्चैव स्वाध्यायनिरतस्त्वभूत्

યથાક્રમે તે ધર્માત્મા પછી તપમાં સ્થિત થયો. તપથી પરિશુદ્ધ બની તેણે સ્વાધ્યાયમાં નિરતતા ધારણ કરી; તેથી પશુ-જીવ શુદ્ધ થઈ પતિ—શિવ તરફ વળે છે.

Verse 13

स्वाध्यायनिरतः पश्चाच् छिवध्यानरतस् त्वभूत् यानि किंपुरुषाद्यानि वर्षाण्यष्टौ शुभानि च

સ્વાધ્યાયમાં નિરત રહી પછી તે શિવધ્યાનમાં લીન થયો. કિમ્પુરુષ વગેરે જે આઠ શુભ વર્ષો છે, તે આ જ છે.

Verse 14

तेषां स्वभावतः सिद्धिः सुखप्राया ह्ययत्नतः विपर्ययो न तेष्वस्ति जरामृत्युभयं न च

તેમની સિદ્ધિ સ્વભાવથી જ—અયત્ને, મુખ્યત્વે સુખમય થાય છે. તેમામાં વિપરીતતા કે પતન નથી; જરા અને મૃત્યુનો ભય પણ નથી.

Verse 15

धर्माधर्मौ न तेष्वास्तां नोत्तमाधममध्यमाः न तेष्वस्ति युगावस्था क्षेत्रेष्वष्टसु सर्वतः

આ આઠ પવિત્ર શિવ-ક્ષેત્રોમાં ધર્મ-અધર્મનો પ્રભાવ નથી; ઉત્તમ-અધમ-મધ્યમનો ભેદ પણ ઊભો થતો નથી. તે પુણ્યક્ષેત્રોમાં સર્વથા યુગાવસ્થાઓ પ્રવર્તતી નથી.

Verse 16

रुद्रक्षेत्रे मृताश्चैव जङ्गमाः स्थावरास् तथा भक्ताः प्रासंगिकाश्चापि तेषु क्षेत्रेषु यान्ति ते

રુદ્ર-ક્ષેત્રમાં જે મૃત્યુ પામે છે—જંગમ હોય કે સ્થાવર—ભક્તો અને માત્ર પ્રસંગવશ જોડાયેલા પણ, બધા જ તે પવિત્ર શૈવ-ક્ષેત્રોને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 17

तेषां हिताय रुद्रेण चाष्टक्षेत्रं विनिर्मितम् तत्र तेषां महादेवः सान्निध्यं कुरुते सदा

તેમના હિત માટે રુદ્રે અષ્ટક્ષેત્રોનું પવિત્ર મંડળ રચ્યું. ત્યાં તેમના માટે મહાદેવ સદા સાન્નિધ્ય કરે છે—નિત્ય ઉપસ્થિતિ અને અનુગ્રહ આપે છે.

Verse 18

दृष्ट्वा हृदि महादेवम् अष्टक्षेत्रनिवासिनः सुखिनः सर्वदा तेषां स एवेह परा गतिः

હૃદયમાં મહાદેવનું દર્શન કરીને અષ્ટક્ષેત્રનિવાસીઓ સદા સુખી રહે છે. તેમના માટે તે જ—અહીં આ જીવનમાં જ—પરમ ગતિ અને પરમ આશ્રય છે.

Verse 19

नाभेर्निसर्गं वक्ष्यामि हिमाङ्के ऽस्मिन्निबोधत नाभिस्त्वजनयत्पुत्रं मेरुदेव्यां महामतिः

હવે હું નાભિનો ઉદ્ભવ અને વંશ કહું છું; આ પવિત્ર કથામાં ધ્યાનથી સાંભળો. મહામતિ નાભિએ મેરુદેવીમાં એક પુત્ર ઉત્પન્ન કર્યો.

Verse 20

ऋषभं पार्थिवश्रेष्ठं सर्वक्षत्रस्य पूजितम् ऋषभाद्भरतो जज्ञे वीरः पुत्रशताग्रजः

ઋષભ રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ અને સર્વ ક્ષત્રિયોથી પૂજિત હતા. ઋષભથી ભરત જન્મ્યો—વીર, અને સો પુત્રોમાં જેઠો।

Verse 21

सो ऽभिषिच्याथ ऋषभो भरतं पुत्रवत्सलः ज्ञानवैराग्यमाश्रित्य जित्वेन्द्रियमहोरगान्

પછી પુત્રવત્સલ ઋષભે ભરતનો અભિષેક કરીને રાજ્ય સોંપ્યું. ત્યારબાદ જ્ઞાન અને વૈરાગ્યનો આશ્રય લઈ ઇન્દ્રિયરૂપ મહાસર્પોને જીત્યા; પશુબંધના પાશ ઢીલા કરી, પતિસ્વરૂપ શિવને જ એકમાત્ર શરણ માન્યો.

Verse 22

सर्वात्मनात्मनि स्थाप्य परमात्मानमीश्वरम् नग्नो जटी निराहारश् चीरी ध्वान्तगतो हि सः

સર્વાત્મભાવથી પોતાના અંતરાત્મામાં પરમાત્મા ઈશ્વરને સ્થાપી તે તપસ્વી બન્યો—નગ્ન, જટાધારી, નિરાહાર, ચીંથરાં ધારણ કરનાર; અને ખરેખર ધ્વાંતગત, એટલે બાહ્ય રૂપોથી પરે આંતરિક નિર્વાણ-મૌનમાં લીન।

Verse 23

निराशस्त्यक्तसंदेहः शैवमाप परं पदम् हिमाद्रेर्दक्षिणं वर्षं भरताय न्यवेदयत्

આશારહિત બની અને સર્વ સંશય ત્યજી તેણે પરમ શૈવ પદ—પતિનું સર્વોચ્ચ સ્થાન—પ્રાપ્ત કર્યું. પછી હિમાલયના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલ પ્રદેશ ભરતને અર્પણ કરીને જણાવ્યું.

Verse 24

तस्मात्तु भारतं वर्षं तस्य नाम्ना विदुर्बुधाः भरतस्यात्मजो विद्वान् सुमतिर्नाम धार्मिकः

અતએવ વિદ્વાનોએ આ ભૂમિને ભરતના નામ પરથી ‘ભારતવર્ષ’ તરીકે જાણ્યું છે. ભરતનો પુત્ર ‘સુમતિ’ નામે વિદ્વાન અને ધાર્મિક હતો.

Verse 25

बभूव तस्मिंस्तद्राज्यं भरतः संन्यवेशयत् पुत्रसंक्रामितश्रीको वनं राजा विवेश सः

ત્યારે ભરતે તે રાજ્યની યથાવિધી સ્થાપના કરી. પુત્રને રાજલક્ષ્મી અને શાસનભાર સોંપીને રાજા પોતે વનમાં પ્રવેશ્યો—વૈરાગ્ય ધારણ કરીને, જાણીને કે પશુ (જીવ)નું પરમ આશ્રય માત્ર પતિ, ભગવાન શિવ છે.