Adhyaya 43
नन्दिकेश्वरोत्पत्तिः — Nandikesvara’s Origin, Shiva’s Boons, and the Rise of Sacred Rivers
નંદિકેશ્વર કહે છે—મહેશ્વરની પૂજા કરીને તે પિતા શિલાદ સાથે આશ્રમમાં પરત આવ્યો, પરંતુ તેની દિવ્ય સ્થિતિ માનવ દેહમાં ઢંકાઈ ગઈ અને દિવ્ય સ્મૃતિ લુપ્ત થઈ. શિલાદે સ્નેહથી સંસ્કાર કરીને અનેક વૈદિક શાખાઓ અને વેદાંગ વિદ્યાઓ શીખવાડી. સાત વર્ષની વયે શિવની આજ્ઞાથી ઋષિ મિત્ર અને વરુણ આવ્યા અને કહ્યું કે શાસ્ત્રમાં પારંગત હોવા છતાં નંદીનું આયુષ્ય અલ્પ છે; તેથી શિલાદ શોકગ્રસ્ત થયો. મૃત્યુની છાયા જોઈ નંદીએ પ્રદક્ષિણા કરી, રુદ્રજપ કર્યો અને હૃદયકમળમાં ત્ર્યંબકનું ધ્યાન કર્યું. શિવ પ્રગટ થયા, ભય દૂર કર્યો, પૂર્વજન્મની ઉપાસના જણાવી અને સ્પર્શથી જરા-શોકમુક્ત કરી પ્રિય ગણનાયક તથા યોગશક્તિસંપન્ન બનાવ્યો. પછી શિવે જટાજલથી જટોદકા, ત્રિસ્રોતસ, વૃષધ્વનિ, સ્વર્ણોદકા/જંબૂનદી વગેરે તીર્થનદીઓ સર્જી નામ આપ્યાં; જપ્યેશ્વર પાસે પંચનદમાં સ્નાન-પૂજાથી શિવસાયુજ્ય ફળ કહેવાયું. અંતે ઉમાની ભૂમિકા સાથે નંદીના અભિષેક અને ગણોમાં સ્થાપનનો સંકેત મળે છે.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे नन्दिकेश्वरोत्पत्तिर् नाम द्विचत्वारिंशो ऽध्यायः नन्दिकेश्वर उवाच मया सह पिता हृष्टः प्रणम्य च महेश्वरम् उटजं स्वं जगामाशु निधिं लब्ध्वेव निर्धनः
આ રીતે શ્રીલિંગમહાપુરાણના પૂર્વભાગમાં “નંદિકેશ્વરોત્પત્તિ” નામે બિયાલીસમો અધ્યાય. નંદિકેશ્વર બોલ્યા— “મારી સાથે મારા પિતા હર્ષિત થયા; મહેશ્વરને પ્રણામ કરીને તેઓ ઝડપથી પોતાના કૂટિરમાં ગયા—જેમ ગરીબ માણસ ગુપ્ત ખજાનો મેળવી તૃપ્ત થાય।”
Verse 2
यदागतो ऽहमुटजं शिलादस्य महामुने तदा वै दैविकं रूपं त्यक्त्वा मानुष्यम् आस्थितः
હે મહામુને, જ્યારે હું શિલાદના કૂટિરમાં આવ્યો, ત્યારે મેં મારું દૈવિક રૂપ ત્યજી માનવ દેહ ધારણ કર્યો।
Verse 3
नष्टा चैव स्मृतिर्दिव्या येन केनापि कारणात् मानुष्यमास्थितं दृष्ट्वा पिता मे लोकपूजितः
કોઈ કારણવશ મારી દિવ્ય સ્મૃતિ નષ્ટ થઈ. મને માનવભાવમાં સ્થિત જોઈ, લોકપૂજિત મારા પિતા ચિંતિત થયા.
Verse 4
विललापातिदुःखार्तः स्वजनैश् च समावृतः जातकर्मादिकाश्चैव चकार मम सर्ववित्
અતિદુઃખથી આર્ત બની, સ્વજનો દ્વારા ઘેરાયેલો તે વિલાપ કરવા લાગ્યો. તે સર્વજ્ઞે મારા માટે જાતકર્માદિ સંસ્કારો ધર્મરક્ષણાર્થે કર્યા.
Verse 5
शालङ्कायनपुत्रो वै शिलादः पुत्रवत्सलः उपदिष्टा हि तेनैव ऋक्शाखा यजुषस् तथा
શાલઙ્કાયનનો પુત્ર શિલાદ, જે પુત્રવત્સલ હતો, તેના દ્વારા જ ઋગ્વેદની શાખા અને યજુર્વેદની શાખા પણ ઉપદેશિત થઈ.
Verse 6
सामशाखासहस्रं च साङ्गोपाङ्गं महामुने आयुर्वेदं धनुर्वेदं गान्धर्वं चाश्वलक्षणम्
હે મહામુને! સામવેદની સહસ્ર શાખાઓ—અંગ-ઉપાંગ સહિત—અને આયુર્વેદ, ધનુર્વેદ, ગાન્ધર્વ (સંગીતવિદ્યા) તથા અશ્વલક્ષણનું જ્ઞાન પણ (ઉપદેશિત થયું).
Verse 7
हस्तिनां चरितं चैव नराणां चैव लक्षणम् सम्पूर्णे सप्तमे वर्षे ततो ऽथ मुनिसत्तमौ
હાથીઓનું આચરણ-ચરિત્ર અને મનુષ્યોનાં લક્ષણો પણ (વર્ણવાયા). સાતમું વર્ષ પૂર્ણ થતાં, ત્યારબાદ તે બે મુનિશ્રેષ્ઠ આગળ વધ્યા.
Verse 8
मित्रावरुणनामानौ तपोयोगबलान्वितौ तस्याश्रमं गतौ दिव्यौ द्रष्टुं मां चाज्ञया विभोः
ત્યારે મિત્ર અને વરુણ નામના તે બે દિવ્ય પુરુષો, તપ અને યોગબળથી યુક્ત થઈ, તેના આશ્રમમાં ગયા; સર્વશક્તિમાન પ્રભુ (પતિ)ની આજ્ઞાથી તેઓ મને દર્શન કરવા આવ્યા।
Verse 9
ऊचतुश् च महात्मानौ मां निरीक्ष्य मुहुर्मुहुः तात नन्द्ययमल्पायुः सर्वशास्त्रार्थपारगः
પછી તે બંને મહાત્માઓ મને વારંવાર જોઈને બોલ્યા—“તાત! આ નંદી છે. આયુષ્ય અલ્પ હોવા છતાં એ સર્વ શાસ્ત્રોના અર્થ-તત્ત્વમાં પારંગત છે.”
Verse 10
न दृष्टमेवमाश्चर्यम् आयुर्वर्षादतः परम् इत्युक्तवति विप्रेन्द्रः शिलादः पुत्रवत्सलः
“આવું આશ્ચર્ય મેં કદી જોયું નથી—કે આયુષ્ય માત્ર અમુક વર્ષો સુધી જ, તેનાથી આગળ નહીં!” એમ કહેવાતાં, પુત્રવાત્સલ્યથી ભરેલો બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ શિલાદ વ્યથિત થયો।
Verse 11
समालिङ्ग्य च दुःखार्तो रुरोदातीव विस्वरम् हा पुत्र पुत्र पुत्रेति पपात च समन्ततः
દુઃખથી આર્ત થઈ તેને આલિંગન કરીને, તૂટેલા સ્વરે ઊંચે રડવા લાગ્યો—“હા પુત્ર! પુત્ર! પુત્ર!” એમ કહેતાં તે ધરતી પર પડી ગયો।
Verse 12
अहो बलं दैवविधेर् विधातुश्चेति दुःखितः तस्य चार्तस्वरं श्रुत्वा तदाश्रमनिवासिनः
દુઃખિત થઈ તે બોલ્યો—“અહો! વિધાતાએ નિર્ધારિત કરેલું દૈવવિધાન કેટલું પ્રબળ છે!” તેની આર્ત વાણી સાંભળી, તે આશ્રમના નિવાસીઓ બધા ભેગા થયા।
Verse 13
निपेतुर्विह्वलात्यर्थं रक्षाश्चक्रुश् च मङ्गलम् तुष्टुवुश् च महादेवं त्रियंबकमुमापतिम्
તેઓ અત્યંત વ્યાકુળ થઈ પડી ગયા; તેમણે રક્ષાકર્મ અને મંગલાચાર કર્યા. પછી ત્ર્યંબક મહાદેવ, ઉમાપતિ—પાશબદ્ધ પશુઓનો મોચક પતિ—ની સ્તુતિ કરી.
Verse 14
हुत्वा त्रियंबकेनैव मधुनैव च संप्लुताम् दूर्वामयुतसंख्यातां सर्वद्रव्यसमन्विताम्
ત્ર્યંબક મંત્રથી હવન કરીને, મધમાં ભીંજવેલી દૂર્વા—દસ હજાર સંખ્યામાં—બધા પૂજનદ્રવ્યો સાથે પતિ (શિવ) પૂજનાર્થે અર્પણ કરવી.
Verse 15
पिता विगतसंज्ञश् च तथा चैव पितामहः विचेष्टश् च ललापासौ मृतवन्निपपात च
પિતા બેભાન થયો અને પિતામહ પણ. બંને નિશ્ચેષ્ટ થયા, મોઢેથી લાળ વહી, અને મૃતક જેવા પડી ગયા.
Verse 16
मृत्योर् भीतो ऽहम् अचिराच् छिरसा चाभिवन्द्य तम् मृतवत्पतितं साक्षात् पितरं च पितामहम्
મૃત્યુના ભયથી હું તરત જ માથું નમાવી તેમને વંદન કર્યુ—મારી આંખો સામે મૃતક જેવા પડેલા મારા પિતા અને પિતામહને.
Verse 17
प्रदक्षिणीकृत्य च तं रुद्रजाप्यरतो ऽभवम् हृत्पुण्डरीके सुषिरे ध्यात्वा देवं त्रियंबकम्
તેમની પ્રદક્ષિણા કરીને હું રુદ્રજપમાં તત્પર થયો; અને હૃદયકમળની સૂક્ષ્મ ગુહામાં ત્ર્યંબક દેવનું ધ્યાન કર્યું.
Verse 18
त्र्यक्षं दशभुजं शान्तं पञ्चवक्त्रं सदाशिवम् सरितश्चान्तरे पुण्ये स्थितं मां परमेश्वरः
મેં નદીઓની વચ્ચેના તે પુણ્યસ્થાને પરમેશ્વર સદાશિવને સ્થિત જોયા—ત્રિનેત્ર, દશભુજ, શાંત, પંચવક્ત્ર—પશુના પાશને શમાવનાર પરમ પતિ।
Verse 19
तुष्टो ऽब्रवीन्महादेवः सोमः सोमार्धभूषणः वत्स नन्दिन्महाबाहो मृत्योर्भीतिः कुतस्तव
પ્રસન્ન થઈ મહાદેવ—સોમ, જેમનું ભૂષણ અર્ધચંદ્ર છે—બોલ્યા: “વત્સ નંદિન, મહાબાહો, તને મૃત્યુનો ભય ક્યાંથી?”
Verse 20
मयैव प्रेषितौ विप्रौ मत्समस्त्वं न संशयः वत्सैनत्तव देहं च लौकिकं परमार्थतः
એ બે વિપ્રોને મેં જ મોકલ્યા—એમાં શંકા નથી. વત્સ, સમજો: તારો આ દેહ દેખાવમાં લૌકિક છે, પરંતુ પરમાર્થમાં તે મારી સાથે એક છે.
Verse 21
नास्त्येव दैविकं दृष्टं शिलादेन पुरा तव देवैश् च मुनिभिः सिद्धैर् गन्धर्वैर्दानवोत्तमैः
આવું દૈવી દર્શન પહેલાં ક્યારેય થયું નથી—ન શિલાદે, ન તું; ન દેવોએ, ન મુનિઓએ, ન સિદ્ધ-ગંધર્વોએ, ન દાનવોમાં શ્રેષ્ઠોએ પણ.
Verse 22
पूजितं यत्पुरा वत्स दैविकं नन्दिकेश्वर संसारस्य स्वभावो ऽयं सुखं दुःखं पुनः पुनः
વત્સ, તે દૈવી નંદિકેશ્વરની પૂર્વકાળે પૂજા થઈ હતી. કારણ કે સંસારનો સ્વભાવ એવો જ છે—સુખ અને દુઃખ ફરી ફરી આવે છે.
Verse 23
नृणां योनिपरित्यागः सर्वथैव विवेकिनः एवमुक्त्वा तु मां साक्षात् सर्वदेवमहेश्वरः
વિવેકી મનુષ્યો માટે યોની‑બંધન (વારંવાર દેહધારણ) સર્વથા ત્યાજ્ય છે. એમ કહી સాక్షાત્ સર્વદેવોના મહેશ્વરે મને આગળ ઉપદેશ આપ્યો.
Verse 24
कराभ्यां सुशुभाभ्यां च उभाभ्यां परमेश्वरः पस्पर्श भगवान् रुद्रः परमार्तिहरो हरः
અતિ શુભ એવા પોતાના બંને હાથોથી પરમેશ્વર—ભગવાન રુદ્ર, બંધનહાર હર—એ સ્પર્શ કર્યો; તે જીવની પરમ પીડા હરણ કરનાર છે.
Verse 25
उवाच च महादेवस् तुष्टात्मा वृषभध्वजः निरीक्ष्य गणपांश्चैव देवीं हिमवतः सुताम्
ત્યારે અંતરમાં તૃપ્ત એવા વૃષભધ્વજ મહાદેવે પોતાના ગણોને તથા હિમવત્‑સુતા દેવીને જોઈને કહ્યું.
Verse 26
समालोक्य च तुष्टात्मा महादेवः सुरेश्वरः अजरो जरया त्यक्तो नित्यं दुःखविवर्जितः
આ રીતે બધું નિહાળી દેવોના ઈશ્વર મહાદેવ અંતરમાં તૃપ્ત થયા. તેઓ અજર છે, જરાથી અસંપૃક્ત છે અને સદા દુઃખરહિત છે.
Verse 27
अक्षयश्चाव्ययश्चैव सपिता ससुहृज्जनः ममेष्टो गणपश्चैव मद्वीर्यो मत्पराक्रमः
તે અક્ષય અને અવ્યય છે; તે જ મારો પિતા અને મારો સુહૃદ છે. તે જ મારો ઇષ્ટ અને ગણોના અધિપતિ છે; તે જ મારું વીર્ય અને મારું પરાક્રમ છે.
Verse 28
इष्टो मम सदा चैव मम पार्श्वगतः सदा मद्बलश्चैव भविता महायोगबलान्वितः
તે સદા મને અતિ પ્રિય છે અને સદા મારા પાર्श્વે રહેશે. મહાયોગબળથી યુક્ત થઈ તે મારું જ બળ બની જશે.
Verse 29
एवमुक्त्वा च मां देवो भगवान् सगणस्तदा कुशेशयमयीं मालां समुन्मुच्यात्मनस्तदा
આ રીતે મને કહીને, ગણો સહિત ભગવાન દેવએ ત્યારે પોતાના અંગ પરથી કમળફૂલની માળા ઉતારી, કૃપા અને અભિષેક-ચિહ્નરૂપે મને અર્પી।
Verse 30
आबबन्ध महातेजा मम देवो वृषध्वजः तयाहं मालया जातः शुभया कण्ठसक्तया
મહાતેજસ્વી વૃષધ્વજ મારા દેવએ તે માળા બાંધી. તે શુભ માળા કણ્ઠે લાગતાં જ હું પવિત્ર ચિહ્ન અને આશીર્વાદરૂપે પ્રગટ થયો.
Verse 31
त्र्यक्षो दशभुजश्चैव द्वितीय इव शङ्करः तत एव समादाय हस्तेन परमेश्वरः
ત્રિનેત્ર અને દશભુજ બની તે જાણે બીજો શંકર હતો. ત્યારે જ પરમેશ્વરે એ જ ક્ષણે પોતાના હાથથી તેને પકડી લીધો.
Verse 32
उवाच ब्रूहि किं ते ऽद्य ददामि वरमुत्तमम् ततो जटाश्रितं वारि गृहीत्वा चातिनिर्मलम्
તેમણે કહ્યું—“કહો, આજે તમને શું જોઈએ? હું તમને ઉત્તમ વર આપું.” ત્યારબાદ જટામાં નિવાસ કરતું અતિ નિર્મળ જળ લઈને તેને પાવન પ્રસાદરૂપે સ્વીકાર્યું.
Verse 33
उक्ता नदी भवस्वेति उत्ससर्ज वृषध्वजः ततः सा दिव्यतोया च पूर्णासितजला शुभा
એ રીતે કહ્યા પછી “નદી બન” એમ કહી વૃષધ્વજ શિવે તેને પ્રવાહિત કરી. ત્યારબાદ તે દિવ્ય જળથી પરિપૂર્ણ, શુભ અને શ્યામધારાવાળી પવિત્ર સરિતા બની.
Verse 34
पद्मोत्पलवनोपेता प्रावर्तत महानदी तामाह च महादेवो नदीं परमशोभनाम्
પદ્મ અને નીલપદ્મના વનોથી શોભિત તે મહાનદી વહેવા લાગી. ત્યારે પાશુપતપતિ મહાદેવએ તે પરમ શોભામયી નદીને સંબોધી કહ્યું.
Verse 35
यस्माज्जटोदकादेव प्रवृत्ता त्वं महानदी तस्माज्जटोदका पुण्या भविष्यसि सरिद्वरा
હે મહાનદી! તું શિવની જટાના જળમાંથી પ્રગટ થઈ છે; તેથી તું ‘જટોદકા’ નામે પુણ્ય અને નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ તરીકે પ્રસિદ્ધ થશી.
Verse 36
त्वयि स्नात्वा नरः कश्चित् सर्वपापैः प्रमुच्यते ततो देव्या महादेवः शिलादतनयं प्रभुः
તારામાં સ્નાન કરવાથી કોઈપણ મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે. ત્યારબાદ દેવીના પ્રસાદથી પ્રભુ મહાદેવ શિલાદના પુત્રના અધિપતિ-રક્ષક બન્યા.
Verse 37
पुत्रस्ते ऽयमिति प्रोच्य पादयोः संन्यपातयत् सा मामाघ्राय शिरसि पाणिभ्यां परिमार्जती
“આ તારો પુત્ર છે” એમ કહી તેણે મને તેના ચરણોમાં પાડી દીધો. તેણે મારા મસ્તકને સૂંઘી, બંને હાથોથી સ્નેહપૂર્વક સહલાવ્યો.
Verse 38
पुत्रप्रेम्णाभ्यषिञ्चच्च स्रोतोभिस्तनयैस्त्रिभिः पयसा शङ्खगौरेण देवदेवं निरीक्ष्य सा
તે દેવોના દેવને નિહાળી, પુત્રપ્રેમથી પ્રેરિત થઈ, શંખસમાન ધવળ દૂધની ત્રણ ધારાઓથી પોતાના સ્તનોમાંથી વહેતા સ્રોત વડે પ્રભુનું અભિષેક કર્યું।
Verse 39
तानि स्रोतांसि त्रीण्यस्याः स्रोतस्विन्यो ऽभवंस्तदा नदीं त्रिस्रोतसं देवो भगवानवदद्भवः
ત્યારે તેની તે ત્રણ ધારાઓ અલગ અલગ વહેતા પ્રવાહ બની ગઈ. ત્યારબાદ ભગવાન ભવ (શિવ) એ તે નદીને ‘ત્રિસ્રોતસ’—ત્રણ પ્રવાહોની નદી—એવું નામ આપ્યું।
Verse 40
त्रिस्रोतसं नदीं दृष्ट्वा वृषः परमहर्षितः ननाद नादात्तस्माच्च सरिदन्या ततो ऽभवत्
ત્રિસ્રોતસ નદીને જોઈ વೃಷ (ધર્મચિહ્ન નંદી) પરમ હર્ષિત થયો અને ગર્જના કરી; એ જ ગર્જનામાંથી પછી બીજી પવિત્ર નદી ઉત્પન્ન થઈ।
Verse 41
वृषध्वनिरिति ख्याता देवदेवेन सा नदी जांबूनदमयं चित्रं सर्वरत्नमयं शुभम्
દેવોના દેવએ તે નદીને ‘વૃષધ્વનિ’ નામે પ્રસિદ્ધ કરી. તે અદ્ભુત હતી—જાંબૂનદ સુવર્ણમય, શુભ અને સર્વ રત્નસારથી ઝગમગતી।
Verse 42
स्वं देवश्चाद्भुतं दिव्यं निर्मितं विश्वकर्मणा मुकुटं चाबबन्धेशो मम मूर्ध्नि वृषध्वजः
પછી દેવો માટે વિશ્વકર્માએ બનાવેલો તે અદ્ભુત, દિવ્ય મુકુટ વೃಷધ્વજ ઈશ્વર (શિવ) એ મારા મસ્તક પર બાંધ્યો।
Verse 43
कुण्डले च शुभे दिव्ये वज्रवैडूर्यभूषिते आबबन्ध महादेवः स्वयमेव महेश्वरः
વજ્ર અને વૈડૂર્ય રત્નોથી શોભિત એવા શુભ, દિવ્ય કુંડળો મહાદેવ—સ્વયં મહેશ્વર—એ જાતે જ ધારણ કર્યા।
Verse 44
मां तथाभ्यर्चितं व्योम्नि दृष्ट्वा मेघैः प्रभाकरः मेघांभसा चाभ्यषिञ्चच् छिलादनम् अथो मुने
હે મુને, આકાશમાં મને આ રીતે પૂજિત જોઈ પ્રભાકર સૂર્યે વાદળો એકત્ર કર્યા અને તેમના વરસાદી જળથી શિલાછાદિત ધામનું અભિષેક કરી તેને ભીંજવ્યું।
Verse 45
तस्याभिषिक्तस्य तदा प्रवृत्ता स्रोतसा भृशम् यस्मात् सुवर्णान्निःसृत्य नद्येषा सम्प्रवर्तते
તેમના અભિષેક થતાં જ ત્યારે પ્રચંડ પ્રવાહ વહેવા લાગ્યો; એ અભિષેકમાંથી સોનાની જેમ ઝરીને આ નદી પૂર્ણ પ્રવાહે દોડવા લાગી—પાશમાં બંધાયેલા પશુને પાશથી મુક્ત કરનાર પતિ-સ્વરૂપ ઈશ્વરનું પ્રત્યક્ષ ચિહ્ન બની।
Verse 46
स्वर्णोदकेति तामाह देवदेवस्त्रियंबकः जाम्बूनदमयाद्यस्माद् द्वितीया मुकुटाच्छुभा
દેવોના દેવ ત્ર્યંબકે તેણીને ‘સ્વર્ણોદકા’ કહી સંબોધી; અને તેમના શુભ મુકુટમાંથી જાંબૂનદ-સુવર્ણમય બીજી તેજસ્વી આકૃતિ પ્રગટ થઈ।
Verse 47
प्रावर्तत नदी पुण्या ऊचुर् जम्बूनदीति ताम् एतत्पञ्चनदं नाम जप्येश्वरसमीपगम्
પછી એક પુણ્ય નદી વહેવા લાગી; તેમણે તેને ‘જાંબૂનદી’ કહી. આ તીર્થ ‘પંચનદ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે અને જપ્યેશ્વરના સમીપ સ્થિત છે।
Verse 48
यः पञ्चनदमासाद्य स्नात्वा जप्येश्वरेश्वरम् पूजयेच्छिवसायुज्यं प्रयात्येव न संशयः
જે પઞ્ચનદને પહોંચી ત્યાં સ્નાન કરે, ઈશ્વરેશ્વરનો જપ કરે અને ભક્તિથી શિવની પૂજા કરે—તે નિઃસંદેહ શિવસાયુજ્ય પ્રાપ્ત કરી પતિ શિવમાં એકત્વ પામે છે.
Verse 49
देवी अदोप्त्स् नन्दिन् अथ देवो महादेवः सर्वभूतपतिर्भवः देवीमुवाच शर्वाणीम् उमां गिरिसुतामजाम्
પછી દેવીએ નંદિનને સ્વીકાર્યો. ત્યારબાદ મહાદેવ—ભવ, સર્વભૂતપતિ—દેવીને સંબોધીને બોલ્યા: હે શર્વાણી, હે ઉમા, ગિરિસુતા, અજા દેવી!
Verse 50
देवी नन्दीश्वरं देवम् अभिषिञ्चामि भूतपम् गणेन्द्रं व्याहरिष्यामि किं वा त्वं मन्यसे ऽव्यये
હે દેવી! હું નંદીશ્વર દેવનો—ભૂતોના રક્ષક અને ગણોના નાયકનો—અભિષેક કરીશ. હું તેની મહિમા પ્રગટ કરવા જઈ રહ્યો છું; હે અવ્યયે, તારો મત શું છે?
Verse 51
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भवानी हर्षितानना स्मयन्ती वरदं प्राह भवं भूतपतिं पतिम्
તેના વચન સાંભળી ભવાનીનું મુખ હર્ષથી પ્રફુલ્લિત થયું. તે સ્મિત સાથે વરદ, પોતાના પતિ ભવ—સર્વભૂતપતિ—ને બોલી.
Verse 52
सर्वलोकाधिपत्यं च गणेशत्वं तथैव च दातुमर्हसि देवेश शैलादिस्तनयो मम
હે દેવેશ! શૈલાદિથી જન્મેલા મારા આ પુત્રને સર્વલોકાધિપત્ય અને ગણેશત્વ—બંને આપવાને તમે યોગ્ય છો.
Verse 53
ततः स भगवाञ्शर्वः सर्वलोकेश्वरेश्वरः सस्मार गणपान् दिव्यान् देवदेवो वृषध्वजः
ત્યારે ભગવાન શર્વ—સર્વ લોકના ઈશ્વરોના પણ ઈશ્વર, દેવદેવ, વૃષધ્વજ શિવ—એ અંતઃસ્મરણ કરીને પોતાના દિવ્ય ગણપતિઓને બોલાવ્યા।
Frequently Asked Questions
Through the sequence of prophecy-induced mṛtyu-bhaya, Rudra-japa, and Tryambaka-dhyāna culminating in Shiva’s direct darśana and sparśa, after which Shiva grants ajaratva (freedom from decay), sorrowlessness, and gaṇa-leadership—showing anugraha as the decisive liberating force.
They function as tīrtha embodiments of Shiva’s abhiṣeka power: bathing in these waters purifies pāpa, and worship at Japyēśvara after snāna at pañcanada is stated to lead to śiva-sāyujya, linking geography, ritual, and moksha.
Pradakṣiṇā, Rudra-japa, and inward meditation on Tryambaka Shiva in the heart-lotus (hṛt-puṇḍarīka), emphasizing mantra + dhyāna supported by Shiva’s grace.