Adhyaya 33
Adhyaya 33: Pashupata Conduct, Bhasma-Vrata, and Shiva’s Boon to the Sages
નંદી કહે છે—ઋષિઓના સ્તવને સાંભળી પ્રસન્ન થયેલા મહેશ્વર તે સ્તવના પાઠ, શ્રવણ અને અધ્યાપનનું પુણ્ય જણાવે છે અને યોગ્યને ગણપત્ય-સદૃશ સિદ્ધિ આપે છે. પછી શિવ પોતાના જ સ્વરૂપમાંથી ઉત્પન્ન સ્ત્રીલિંગ (પ્રકૃતિ) અને પુંલિંગ (પુરુષ) એવા યુગ્મ તત્ત્વોથી સૃષ્ટિનું માળખું સમજાવી, લિંગ-પ્રતીકની અંદર અદ્વૈત શૈવ તત્ત્વ સ્થાપે છે. તે આચાર-ઉપદેશ આપે છે—દિગ્વાસ/તપસ્વી બાળક કે ઉન્મત્ત જેવો દેખાય તોય શિવભક્ત અને બ્રહ્મવક્તા હોય તો તેની હાંસી કે નિંદા ન કરવી. ભસ્મધારી, સંયમી, ધ્યાનનિષ્ઠ બ્રાહ્મણોની પ્રશંસા કરીને કહે છે કે મહાદેવપૂજાથી તેઓ રુદ્રલોક પામે છે અને પાછા ફરતા નથી. ભસ્મવ્રતી અને મુંડ-તપસ્વીઓનું અપમાન ન કરવું; તેમનું સન્માન શંકરનું સન્માન છે અને તેમની નિંદા મહાદેવની નિંદા. ભય-મોહમુક્ત ઋષિઓ શુદ્ધ જળ, કુશ અને પુષ્પોથી અભિષેક કરે છે, ગુપ્ત મંત્રો અને હુંકારોથી અર્ધનારીશ્વર સહિત સ્તુતિ કરે છે. શિવ પ્રસન્ન થઈ વર માંગવા કહે છે; ત્યારે ઋષિઓ ભસ્મસ્નાન, દિગંબરત્વ, વામત્વ, પ્રતિલોમતા અને શું સેવનીય-શું વર્જનીય—તેના અર્થ પૂછે છે, જેથી આગળનું શિક્ષણ શરૂ થાય છે।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे द्वात्रिंशो ऽध्यायः नन्द्युवाच ततस्तुतोष भगवान् अनुगृह्य महेश्वरः स्तुतिं श्रुत्वा स्तुतस्तेषाम् इदं वचनमब्रवीत्
આ રીતે શ્રીલિંગમહાપુરાણના પૂર્વભાગનો બત્રીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. નંદી બોલ્યા—પછી ભક્તો પર અનુગ્રહ કરનાર ભગવાન મહેશ્વર પ્રસન્ન થયા. તેમની સ્તુતિ સાંભળી અને તેમની દ્વારા સ્તુત થઈ પ્રભુએ આ વચન કહ્યું.
Verse 2
यः पठेच्छृणुयाद्वापि युष्माभिः कीर्तितं स्तवम् श्रावयेद्वा द्विजान्विप्रो गाणपत्यमवाप्नुयात्
જે તમારાં દ્વારા કીર્તિત આ સ્તવનું પાઠ કરે અથવા સાંભળે, અને જે વિદ્વાન બ્રાહ્મણ દ્વિજોને પણ શ્રવણ કરાવે—તે ભક્તિફળે ગણપતિની કૃપાસહિત ‘ગાણપત્ય’ પદ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 3
वक्ष्यामि वो हितं पुण्यं भक्तानां मुनिपुङ्गवाः अद्वन्तगेस् ओफ़् थे पाशुपत बेहविओउर् स्त्रीलिङ्गमखिलं देवी प्रकृतिर्मम देहजा
હે મુનિશ્રેષ્ઠો! ભક્તો માટે હિતકર અને પુણ્યદાયક વાત હું કહું છું. દેવી—મારા દેહમાંથી જન્મેલી પ્રકૃતિ—સમગ્ર સ્ત્રીલિંગ, એટલે સ્ત્રી-તત્ત્વ છે।
Verse 4
पुंल्लिङ्गं पुरुषो विप्रा मम देहसमुद्भवः उभाभ्यामेव वै सृष्टिर् मम विप्रा न संशयः
હે વિપ્રો! પુંલ્લિંગ—પુરુષ-તત્ત્વ—મારા દેહમાંથી જ ઉત્પન્ન થયું. આ બંનેથી જ (પુરુષ અને પ્રકૃતિ) મારી સૃષ્ટિ પ્રવર્તે છે; તેમાં સંશય નથી।
Verse 5
न निन्देद्यतिनं तस्माद् दिग्वाससमनुत्तमम् बालोन्मत्तविचेष्टं तु मत्परं ब्रह्मवादिनम्
અતએવ દિશાઓને વસ્ત્રરૂપે ધારણ કરનાર એવા અનુત્તમ યતિની નિંદા ન કરવી. તે બાળક કે ઉન્મત્ત જેવો વર્તે તોય, જે મારે પરાયણ છે અને બ્રહ્મવચન કહે છે—તે નિંદનીય નથી।
Verse 6
ये हि मां भस्मनिरता भस्मना दग्धकिल्बिषाः यथोक्तकारिणो दान्ता विप्रा ध्यानपरायणाः
જે વિપ્રો ભસ્મધારણમાં મારે પ્રત્યે નિરત છે, જેમના પાપ તે ભસ્મથી દગ્ધ થયા છે, જે શાસ્ત્રોક્ત રીતે આચરણ કરે છે, દાંત અને ધ્યાનપરાયણ છે—તે ખરેખર મારા (પશુપતિ) ભાવ સાથે યુક્ત છે।
Verse 7
महादेवपरा नित्यं चरन्तो ह्यूर्ध्वरेतसः अर्चयन्ति महादेवं वाङ्मनःकायसंयताः
જે સદા મહાદેવમાં પરાયણ રહી ઊર્ધ્વરેતસ્ બની નિયમથી વર્તે છે, તે વાણી, મન અને કાયાને સંયમમાં રાખી મહાદેવની આરાધના કરે છે।
Verse 8
रुद्रलोकमनुप्राप्य न निवर्तन्ति ते पुनः तस्मादेतद्व्रतं दिव्यम् अव्यक्तं व्यक्तलिङ्गिनः
રુદ્રલોકને પ્રાપ્ત કરીને તેઓ ફરી પાછા ફરતા નથી. તેથી આ દિવ્ય વ્રત—સ્વરૂપે સૂક્ષ્મ, પરંતુ લિંગ દ્વારા પ્રગટ—વ્યક્તલિંગધારી પ્રભુનું છે।
Verse 9
भस्मव्रताश् च मुण्डाश् च व्रतिनो विश्वरूपिणः न तान्परिवदेद्विद्वान् न चैतान्नाभिलङ्घयेत्
ભસ્મવ્રત ધારણ કરનાર, મુંડિત શિરવાળા અને શિવના વિશ્વરૂપ ચિહ્નો ધરાવનાર વ્રતી—વિદ્વાને તેમની નિંદા ન કરવી, ન તો તેમનું અપમાન કે અતિક્રમ કરવો।
Verse 10
न हसेन्नाप्रियं ब्रूयाद् अमुत्रेह हितार्थवान् यस्तान्निन्दति मूढात्मा महादेवं स निन्दति
આ લોક અને પરલોકના હિત ઇચ્છનારએ ન ઉપહાસ કરવો, ન કઠોર વચન બોલવું. જે મૂઢાત્મા તેમને (શૈવ ભક્ત/વ્રતી) નીંદે છે, તે મહાદેવને જ નીંદે છે।
Verse 11
यस् त्वेतान् पूजयेन् नित्यं स पूजयति शङ्करम् एवमेष महादेवो लोकानां हितकाम्यया
પરંતુ જે કોઈ તેમને નિત્ય પૂજે છે, તે શંકરને જ પૂજે છે. લોકહિતની કામનાથી મહાદેવે આ સિદ્ધાંત પ્રગટ કર્યો છે।
Verse 12
युगे युगे महायोगी क्रीडते भस्मगुण्ठितः एवं चरत भद्रं वस् ततः सिद्धिमवाप्स्यथ
યુગે યુગે મહાયોગી શિવ ભસ્મથી આવૃત દેહ સાથે લીલા કરે છે. તમે પણ એ જ રીતે આચરો—તમારું મંગળ થાઓ—અને પછી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરશો।
Verse 13
अतुलमिह महाभयप्रणाशहेतुं शिवकथितं परमं पदं विदित्वा व्यपगतभवलोभमोहचित्ताः प्रणिपतिताः सहसा शिरोभिर् उग्रम्
અહીં શિવે ઉપદેશેલું, મહાભયનાશનું કારણ એવા અતુલ પરમ પદને જાણી, ભવાસક્તિ, લોભ અને મોહથી મુક્ત ચિત્તવાળા તેઓ સહસાએ ઉગ્ર પ્રભુ સમક્ષ શિર નમાવી દંડવત્ પ્રણિપાત થયા।
Verse 14
ततः प्रमुदिता विप्राः श्रुत्वैवं कथितं तदा गन्धोदकैः सुशुद्धैश् च कुशपुष्पविमिश्रितैः
પછી વિપ્ર ઋષિઓએ આ રીતે કહેલું સાંભળી અત્યંત પ્રસન્નતા અનુભવી. તે સમયે તેમણે સુગંધિત, અતિ શુદ્ધ જળમાં કુશ અને પુષ્પ મિશ્રિત કરીને (પૂજાર્થે) તૈયાર કર્યું।
Verse 15
स्नापयन्ति महाकुम्भैर् अद्भिर् एव महेश्वरम् गायन्ति विविधैर्गुह्यैर् हुंकारैश्चापि सुस्वरैः
તેઓ મહાકુંભોમાંથી જળ ઢાળી મહેશ્વરને સ્નાન કરાવે છે. અને વિવિધ ગુહ્ય સ્તુતિઓ ગાય છે તથા સુસ્વરમાં ‘હું’કાર પણ ઉચ્ચારે છે।
Verse 16
नमो देवाधिदेवाय महादेवाय वै नमः अर्धनारीशरीराय सांख्ययोगप्रवर्तिने
દેવાધિદેવ મહાદેવને નમસ્કાર. અર્ધનારીશ્વર સ્વરૂપને નમસ્કાર, સાંખ્ય અને યોગના પ્રવર્તકને નમસ્કાર।
Verse 17
मेघवाहनकृष्णाय गजचर्मनिवासिने कृष्णाजिनोत्तरीयाय व्यालयज्ञोपवीतिने
મેઘવાહન શ્યામવર્ણ પ્રભુને નમસ્કાર; જે ગજચર્મ ધારણ કરે છે, કૃષ્ણાજિનને ઉત્તરીય રૂપે પહેરે છે અને સર્પમય યજ્ઞોપવીત ધારણ કરે છે।
Verse 18
सुरचितसुविचित्रकुण्डलाय सुरचितमाल्यविभूषणाय तुभ्यम् मृगपतिवरचर्मवाससे च प्रथितयशसे नमो ऽस्तु शङ्कराय
હે શંકર! તમને નમસ્કાર—સુઘડ અને અતિ-વિચિત્ર કુંડળોથી શોભિત, સુંદર રીતે રચાયેલ માળા અને વિભૂષણોથી અલંકૃત; મૃગપતિના શ્રેષ્ઠ ચર્મને વસ્ત્રરૂપે ધારણ કરનાર અને સર્વત્ર પ્રખ્યાત યશવાળા।
Verse 19
ततस् तान् स मुनीन् प्रीतः प्रत्युवाच महेश्वरः प्रीतो ऽस्मि तपसा युष्मान् वरं वृणुत सुव्रताः
ત્યારે પ્રસન્ન મહેશ્વરે તે મુનિઓને કહ્યું—“તમારા તપથી હું સંતોષ પામ્યો છું. હે સુવ્રતજન, વર માગો।”
Verse 20
ततस्ते मुनयः सर्वे प्रणिपत्य महेश्वरम् भृग्वङ्गिरा वसिष्ठश् च विश्वामित्रस्तथैव च
પછી તે બધા મુનિઓ મહેશ્વરને પ્રણામ કરીને—ભૃગુ, અંગિરા, વસિષ્ઠ અને વિશ્વામિત્ર—તે પરમ પતિના ચરણોમાં નમ્યા, જે પાશબદ્ધ પશુઓને પાશમાંથી મુક્ત કરે છે।
Verse 21
गौतमो ऽत्रिः सुकेशश् च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः मरीचिः कश्यपः कण्वः संवर्तश् च महातपाः
ગૌતમ, અત્રિ અને સુકેશ; પુલસ્ત્ય, પુલહ અને ક્રતુ; મરીચિ, કશ્યપ, કણ્વ અને સંવર્ત—આ બધા મહાતપસ્વી, તપમાં મહાન હતા।
Verse 22
ते प्रणम्य महादेवम् इदं वचनमब्रुवन् भस्मस्नानं च नग्नत्वं वामत्वं प्रतिलोमता
તેઓ મહાદેવને પ્રણામ કરીને બોલ્યા— “ભસ્મસ્નાન, નગ્નત્વ, વામાચાર (વિપરીત આચરણ) અને પ્રતિલોમ રીત— શું આ જ પાલન કરવાના વ્રત છે?”
Verse 23
सेव्यासेव्यत्वमेवं च ह्य् एतदिच्छाम वेदितुम् ततस्तेषां वचः श्रुत्वा भगवान्परमेश्वरः
“સેવ્ય અને અસેવ્ય— આ ભેદ અમને ચોક્કસ રીતે જાણવો છે.” ત્યારબાદ તેમનાં વચન સાંભળી ભગવાન પરમેશ્વર (શિવ) ઉત્તર આપવા તૈયાર થયા.
Verse 24
सस्मितं प्राह सम्प्रेक्ष्य सर्वान्मुनिवरांस्तदा
ત્યારે સર્વ શ્રેષ્ઠ મુનિઓને નિહાળી ભગવાને મૃદુ સ્મિત સાથે કહ્યું— કૃપાભર્યા ઉપદેશ માટે।
Frequently Asked Questions
It presents bhasma as a vow-marker of Śaiva purity and discipline: those devoted to bhasma, self-controlled, and meditative—worshiping Mahādeva with restraint—attain Rudra-loka and are described as not returning again, indicating a liberation-oriented fruition.
Because an ascetic may appear childish or mad yet be wholly devoted to Śiva and established in brahma-vāda; condemning such votaries is equated with condemning Mahādeva, while honoring them is treated as direct worship of Śaṅkara.
The sages explicitly salute Śiva as ‘ardhanārīśarīra’ and as the propounder of sāṁkhya and yoga, integrating metaphysics (prakṛti–puruṣa) with devotional stuti and ritual abhiṣeka.