Adhyaya 28

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे लिङ्गार्चनविधिर्नाम सप्तविंशो ऽध्यायः शैलादिरुवाच आग्नेयं सौरममृतं बिम्बं भाव्यं ततोपरि गुणत्रयं च हृदये तथा चात्मत्रयं क्रमात्

આ રીતે શ્રીલિંગમહાપુરાણના પૂર્વભાગમાં ‘લિંગાર્ચનવિધિ’ નામનો સત્તાવીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. શૈલાદિ બોલ્યા—લિંગના અંતર્બિંબને ક્રમે આગ્નેય, સૌર અને અમૃતમય રૂપે ભાવવું; પછી હૃદયમાં ત્રિગુણ અને ત્યારબાદ ક્રમથી આત્મત્રયનું ધ્યાન કરવું।

Verse 2

तस्योपरि महादेवं निष्कलं सकलाकृतिम् कान्तार्धरूढदेहं च पूजयेद्ध्यानविद्यया

તે લિંગના ઉપર ધ્યાનવિદ્યા દ્વારા મહાદેવની પૂજા કરવી—જે નિષ્કલ પણ છે અને સકલરૂપધારી પણ; જેમનું દેહ પ્રિયાશક્તિના અર્ધભાગથી અધિષ્ઠિત છે (અર્ધનારીશ્વર).

Verse 3

ततो बहुविधं प्रोक्तं चिन्त्यं तत्रास्ति चेद्यतः चिन्तकस्य ततश्चिन्ता अन्यथा नोपपद्यते

અતએવ ચિંતનીય તત્ત્વ અનેક રીતે કહેલું છે; કારણ કે જો ખરેખર ચિંત્ય કંઈ હોય, તો ચિંતક (પશુ)ની ચિંતા તે સત્યમાંથી જ ઉપજે—નહિતર તે યોગ્ય નથી.

Verse 4

तस्माद्ध्येयं तथा ध्यानं यजमानः प्रयोजनम् स्मरेत्तन्नान्यथा जातु बुध्यते पुरुषस्य ह

અતએવ યજમાને ધ્યેય અને ધ્યાન—બન્નેને—તેમના પ્રયોજન સાથે સ્મરવા જોઈએ; કારણ કે પુરુષ તેને કદી અન્ય રીતે સાચે સમજતો નથી.

Verse 5

पुरे शेते पुरं देहं तस्मात्पुरुष उच्यते याज्यं यज्ञेन यजते यजमानस्तु स स्मृतः

જે ‘પુર’ એટલે દેહ-નગરમાં વસે છે, તેથી તે પુરુષ કહેવાય છે. અને જે યજ્ઞ દ્વારા પૂજ્યની પૂજા કરે છે, તે જ યજમાન તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 6

ध्येयो महेश्वरो ध्यानं चिन्तनं निर्वृतिः फलम् प्रधानपुरुषेशानं याथातथ्यं प्रपद्यते

મહેશ્વર જ ધ્યેય છે; ધ્યાન અને ચિંતનનું ફળ અંતઃનિર્વૃતિ છે. પ્રધાન અને પુરુષના ઈશાન પ્રભુમાં શરણ લઈ યથાતથ્ય સત્યનું જ્ઞાન થાય છે.

Verse 7

इह षड्विंशको ध्येयो ध्याता वै पञ्चविंशकः चतुर्विंशकम् अव्यक्तं महदाद्यास्तु सप्त च

અહીં ષડ્વિંશતિ તત્ત્વ ધ્યેય—ધ્યાનનો વિષય—રૂપે કહેવાયું છે અને પંચવિંશતિ તત્ત્વ જ ધ્યાતા—ધ્યાન કરનાર—નિશ્ચિત માનવામાં આવ્યું છે. ચતુર્વિંશતિ તત્ત્વ અવ્યક્ત પ્રકૃતિ છે; મહત્ આદિ સાત તત્ત્વો તેના વિકારો તરીકે સમજવા યોગ્ય છે.

Verse 8

महांस् तथा त्वहङ्कारं तन्मात्रं पञ्चकं पुनः कर्मेन्द्रियाणि पञ्चैव तथा बुद्धीन्द्रियाणि च

પ્રકૃતિમાંથી મહત્ ઉત્પન્ન થાય છે, પછી અહંકાર પ્રગટે છે. ત્યારબાદ પાંચ તન્માત્રાઓ જન્મે છે; સાથે પાંચ કર્મેન્દ્રિયો અને એ જ રીતે પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો પણ. આ રીતે પશુ માટે પાશ—બંધનનું ક્ષેત્ર—વિસ્તરે છે; તે પતિરૂપ શિવના અધિન રહીને વશ થાય છે.

Verse 9

मनश् च पञ्च भूतानि शिवः षड्विंशकस्ततः स एव भर्ता कर्ता च विधेरपि महेश्वरः

મન અને પાંચ મહાભૂત—આ બધું ષડ્વિંશતિ તત્ત્વોમાં આવે છે; તેનાથી પરે શિવ સ્થિત છે. એ જ મહેશ્વર—બ્રહ્માની સર્જનવિધિનો પણ—પાલક અને કર્તા છે.

Verse 10

हिरण्यगर्भं रुद्रो ऽसौ जनयामास शङ्करः विश्वाधिकश् च विश्वात्मा विश्वरूप इति स्मृतः

તે રુદ્ર—શંકર—એ હિરણ્યગર્ભને ઉત્પન્ન કર્યો. તે વિશ્વથી પર, વિશ્વનો આત્મા, અને વિશ્વરૂપ—સમગ્ર જગત જ જેના સ્વરૂપ—એ રીતે સ્મરાય છે.

Verse 11

विना यथा हि पितरं मातरं तनयास्त्विह न जायन्ते तथा सोमं विना नास्ति जगत्त्रयम्

જેમ આ લોકમાં પિતા અને માતા વિના સંતાન જન્મતું નથી, તેમ સોમ વિના ત્રિલોકનું અસ્તિત્વ ટકતું નથી.

Verse 12

सनत्कुमार उवाच कर्ता यदि महादेवः परमात्मा महेश्वरः तथा कारयिता चैव कुर्वतो ऽल्पात्मनस् तथा

સનત્કુમાર બોલ્યા—જો મહાદેવ પરમાત્મા મહેશ્વર જ સાચા કર્તા હોય, તો કરાવનાર પણ એ જ છે; અલ્પ જીવ ‘હું કરું છું’ એમ માને તોય તેની ક્રિયા એ જ પ્રેરિત કરે છે।

Verse 13

नित्यो विशुद्धो बुद्धश् च निष्कलः परमेश्वरः त्वयोक्तो मुक्तिदः किं वा निष्कलश्चेत्करोति किम्

તમે પરમેશ્વરને નિત્ય, વિશુદ્ધ, બુદ્ધ, નિષ્કલ અને મુક્તિદાતા કહ્યો છે; પરંતુ જો તે ખરેખર નિષ્કલ અને ક્રિયારહિત હોય, તો મોક્ષ આપવા માટે તે શું કરે છે?

Verse 14

शैलादिरुवाच कालः करोति सकलं कालं कलयते सदा निष्कलं च मनः सर्वं मन्यते सो ऽपि निष्कलः

શૈલાદિ બોલ્યા—કાળ સર્વને પ્રગટ અને સાકાર કરે છે અને સદા કાળનું જ માપન-પરિપાક કરે છે; મન પણ સર્વ રીતે નિષ્કલનું ચિંતન કરે છે. પરંતુ પરમેશ્વર તો ખરેખર નિષ્કલ—બધી મર્યાદા અને માપથી પર છે।

Verse 15

कर्मणा तस्य चैवेह जगत्सर्वं प्रतिष्ठितम् किमत्र देवदेवस्य मूर्त्यष्टकमिदं जगत्

તેણીની ક્રિયાશક્તિથી જ આ સમગ્ર જગત અહીં પ્રતિષ્ઠિત છે. તેમાં આશ્ચર્ય શું, જ્યારે આ જગત દેવદેવ શિવની અષ્ટમૂર્તિનું જ પ્રકટ રૂપ છે?

Verse 16

विनाकाशं जगन्नैव विना क्ष्मां वायुना विना तेजसा वारिणा चैव यजमानं तथा विना

આકાશ વિના જગત નથી; પૃથ્વી વિના, વાયુ વિના, તેજ (અગ્નિ) વિના અને જળ વિના જેમ નથી—તેમ જ યજમાન વિના પણ નથી. આ આધારોથી પ્રગટ સૃષ્ટિ ટકી છે, જ્યારે પરમ પતિ શિવ સર્વનો પરાત્પર આધાર છે।

Verse 17

भानुना शशिना लोकस् तस्यैतास्तनवः प्रभोः विचारतस्तु रुद्रस्य स्थूलमेतच्चराचरम्

સૂર્ય અને ચંદ્ર દ્વારા આ લોક ધારિત છે; એ જ તે પ્રભુની પ્રગટ તનુઓ છે. અને રુદ્રનું યથાર્થ વિચાર કરતાં આ સમગ્ર સ્થૂલ જગત્—ચર અને અચર—રુદ્રની મૂર્ત અભિવ્યક્તિ જ જણાય છે।

Verse 18

सूक्ष्मं वदन्ति ऋषयो यन्न वाच्यं द्विजोत्तमाः यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह

હે દ્વિજોત્તમ! ઋષિઓ તે તત્ત્વને પરમ સૂક્ષ્મ કહે છે, કારણ કે તે વાણીથી વર્ણવી શકાય તેમ નથી; ત્યાંથી વાણી પાછી વળે છે અને મન પણ તેને ન પામી પાછું ફરે છે।

Verse 19

आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कुतश्चन न भेतव्यं तथा तस्माज् ज्ञात्वानन्दं पिनाकिनः

જે બ્રહ્માનંદને જાણે છે તે કશાથી પણ ડરે નહીં. તેથી પિનાકી (ભગવાન શિવ) ના આનંદને જાણી તેમ જ નિર્ભય થવું જોઈએ।

Verse 20

विभूतयश् च रुद्रस्य मत्वा सर्वत्र भावतः सर्वं रुद्र इति प्राहुर् मुनयस्तत्त्वदर्शिनः

રુદ્રની વિભૂતિઓને સર્વત્ર અને સર્વ ભાવથી જાણી, તત્ત્વદર્શી મુનિઓ કહે છે—“આ બધું રુદ્ર જ છે.”

Verse 21

नमस्कारेण सततं गौरवात्परमेष्ठिनः सर्वं तु खल्विदं ब्रह्म सर्वो वै रुद्र ईश्वरः

પરમેષ્ઠિનને ગૌરવભક્તિથી સતત નમસ્કાર કરવાથી આ બોધ થાય છે—નિશ્ચયે આ બધું બ્રહ્મ છે; અને તે સમગ્ર બ્રહ્મ ખરેખર ઈશ્વર રુદ્ર જ છે।

Verse 22

पुरुषो वै महादेवो महेशानः परः शिवः एवं विभुर्विनिर्दिष्टो ध्यानं तत्रैव चिन्तनम्

મહાદેવ જ પરમ પુરુષ છે—મહેશાન, પરાત્પર શિવ. આ રીતે સર્વવ્યાપી સ્વામી નિર્દિષ્ટ થયો; ધ્યાન એટલે માત્ર તેમનું એકાગ્ર ચિંતન.

Verse 23

चतुर्व्यूहेण मार्गेण विचार्यालोक्य सुव्रत संसारहेतुः संसारो मोक्षहेतुश् च निर्वृतिः

હે સુવ્રત, ચતુર્વ્યૂહ માર્ગથી વિચાર કરીને સ્પષ્ટ જોઈ લેતાં આ સમજાય છે—સંસાર બંધનનું કારણ છે; અને એ જ સંસાર સમ્યક્ વિવેકથી મોક્ષનું કારણ બની પ્રભુમાં નિર્વૃતિ સુધી પહોંચાડે છે.

Verse 24

चतुर्व्यूहः समाख्यातश् चिन्तकस्येह योगिनः चिन्ता बहुविधा ख्याता सैकत्र परमेष्ठिना

અહીં ચિંતનનિષ્ઠ યોગી માટે ચતુર્વ્યૂહ જણાવાયો છે. ચિંતા અનેક પ્રકારની કહેવાય છે, પરંતુ પરમેષ્ઠી—પતિ—એ તેને એક જ સંકલિત ઉપદેશમાં એકત્ર કરી છે.

Verse 25

सुनिष्ठेत्यत्र कथिता रुद्रं रौद्री न संशयः ऐन्द्री चेन्द्रे तथा सौम्या सोमे नारायणे तथा

અહીં ‘સુનિષ્ઠા’ ઉપાધિ રુદ્રના સંદર્ભે કહેવાઈ છે—તે નિઃસંદેહ રૌદ્રી (રુદ્રાણી) છે. તેમ જ ‘ઐન્દ્રી’ ઇન્દ્રને, ‘સૌમ્યા’ સોમને, અને એ જ રીતે નારાયણના સંદર્ભે પણ કહેવાય છે.

Verse 26

सूर्ये वह्नौ च सर्वेषां सर्वत्रैवं विचारतः सैवाहं सो ऽहमित्येवं द्विधा संस्थाप्य भावतः

વિચારપૂર્વક તેને સર્વત્ર જુઓ—સૂર્યમાં, અગ્નિમાં અને સર્વ જીવોમાં. ભાવને બે રીતે સ્થાપિત કરો—“હું એ શક્તિ છું” અને “હું એ શિવ છું”; ત્યારે સર્વવ્યાપી પ્રભુનું આત્મસ્વરૂપ પ્રગટ થાય છે.

Verse 27

भक्तो ऽसौ नास्ति यस्तस्माच् चिन्ता ब्राह्मी न संशयः एवं ब्रह्ममयं ध्यायेत् पूर्वं विप्र चराचरम्

અતએવ એવો કોઈ નથી કે જે તેનો ભક્ત ન હોય—આમાં સંશય નથી. તેથી આ ચિંતન બ્રાહ્મી, બ્રહ્મમય છે. હે બ્રાહ્મણ, આગળ વધતાં પહેલાં ચરાચર સમગ્ર જગતને બ્રહ્મથી વ્યાપ્ત, બ્રહ્મમય માનીને ધ્યાન કરવું.

Verse 28

चराचरविभागं च त्यजेदभिमतं स्मरन् त्याज्यं ग्राह्यम् अलभ्यं च कृत्यं चाकृत्यमेव च

પરમ લક્ષ્યનું સ્મરણ કરતાં, ચર-અચર ભેદમાં રહેલી આસક્તિ ત્યજી દેવી. વિવેકથી નક્કી કરવું—શું ત્યાજ્ય, શું ગ્રાહ્ય; શું લભ્ય, શું અલભ્ય; અને શું કર્તવ્ય, શું અકર્તવ્ય.

Verse 29

यस्य नास्ति सुतृप्तस्य तस्य ब्राह्मी न चान्यथा आभ्यन्तरं समाख्यातम् एवमभ्यर्चनं क्रमात्

જેને આંતરિક સાચી તૃપ્તિ નથી, તેને બ્રાહ્મી પ્રવાહ ઉદ્ભવે નહીં—અને અન્યથા શક્ય નથી. આમ આભ્યંતર સાધના જણાવાઈ છે; આ રીતે ક્રમશઃ અભ્યર્ચના કરવી જોઈએ.

Verse 30

आभ्यन्तरार्चकाः पूज्या नमस्कारादिभिस् तथा विरूपा विकृताश्चापि न निन्द्या ब्रह्मवादिनः

આભ્યંતર આરાધના દ્વારા શિવની ઉપાસના કરનારાઓ નમસ્કાર વગેરે દ્વારા પૂજ્ય છે. તેઓ વિરૂપ કે વિકૃત દેખાય તો પણ, બ્રહ્મવાદીઓને નિંદવા ન જોઈએ.

Verse 31

आभ्यन्तरार्चकाः सर्वे न परीक्ष्या विजानता निन्दका एव दुःखार्ता भविष्यन्त्यल्पचेतसः

આભ્યંતર આરાધક સૌને જ્ઞાની વ્યક્તિએ બાહ્ય લક્ષણોથી પરખવા ન જોઈએ. નિંદા કરનારાઓ જ દુઃખથી પીડિત થઈ અલ્પબુદ્ધિ બની રહે છે.

Verse 32

यथा दारुवने रुद्रं विनिन्द्य मुनयः पुरा तस्मात्सेव्या नमस्कार्याः सदा ब्रह्मविदस् तथा

જેમ પ્રાચીનકાળે દારુવનમાં મુનિઓએ રુદ્રની નિંદા કરી, તેમ જ બ્રહ્મવિદો સદા સેવ્ય અને નમસ્કાર્ય છે।

Verse 33

वर्णाश्रमविनिर्मुक्ता वर्णाश्रमपरायणैः

તેઓ વર્ણ અને આશ્રમની મર્યાદાઓથી મુક્ત છે; છતાં વર્ણાશ્રમધર્મમાં પરાયણ લોકો તેમને પોષે અને આધાર આપે છે—અને આમ સર્વ વર્ગીકરણોથી પર એવા પતિ શિવ તરફ આગળ વધે છે।