Adhyaya 16

Verse 1

सूत उवाच अथान्यो ब्रह्मणः कल्पो वर्तते मुनिपुङ्गवाः विश्वरूप इति ख्यातो नामतः परमाद्भुतः

સૂત બોલ્યા—હે મુનિશ્રેષ્ઠો! બ્રહ્માનો એક બીજો કલ્પ પણ પ્રવર્તે છે; તે ‘વિશ્વરૂપ’ નામે ખ્યાત છે અને નામથી જ પરમ અદ્ભુત છે.

Verse 2

विनिवृत्ते तु संहारे पुनः सृष्टे चराचरे ब्रह्मणः पुत्रकामस्य ध्यायतः परमेष्ठिनः

સંહાર નિવૃત્ત થઈ ચરાચર જગત ફરી સર્જાયું ત્યારે, પરમેષ્ઠી બ્રહ્મા સૃષ્ટિકાર્ય માટે પુત્રકામનાથી ધ્યાનમાં પ્રવેશ્યા.

Verse 3

प्रादुर्भूता महानादा विश्वरूपा सरस्वती विश्वमाल्यांबरधरा विश्वयज्ञोपवीतिनी

ત્યારે મહાન નાદથી ગુંજતી, વિશ્વરૂપિણી સરસ્વતી પ્રાદુર્ભવ થઈ—જે વિશ્વને માળા અને વસ્ત્રરૂપે ધારણ કરે છે અને વિશ્વયજ્ઞનું યજ્ઞોપવીત ધારણ કરનારિણી છે.

Verse 4

विश्वोष्णीषा विश्वगन्धा विश्वमाता महोष्ठिका तथाविधं स भगवान् ईशानं परमेश्वरम्

તે ભગવાન ઈશાન, પરમેશ્વર છે—જેનુ મકુટ આ સમગ્ર વિશ્વ છે, જેમની સુગંધ વિશ્વમાં વ્યાપી છે, જે વિશ્વમાતા છે, અને જેમના મહોષ્ઠમાંથી સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-લયનું વચન પ્રગટે છે; એમ તેમનું વર્ણન છે।

Verse 5

शुद्धस्फटिकसंकाशं सर्वाभरणभूषितम् अथ तं मनसा ध्यात्वा युक्तात्मा वै पितामहः

નિર્મળ સ્ફટિક સમાન તેજસ્વી અને સર્વ આભૂષણોથી અલંકૃત તે દિવ્ય સ્વરૂપને મનમાં ધારણ કરીને, યોગયુક્ત અંતઃકરણવાળા પિતામહ બ્રહ્માએ તેમનું ધ્યાન કર્યું।

Verse 6

ववन्दे देवमीशानं सर्वेशं सर्वगं प्रभुम् ओमीशान नमस्ते ऽस्तु महादेव नमो ऽस्तु ते

હું દેવ ઈશાનને વંદન કરું છું—તે સર્વેશ, સર્વવ્યાપી પ્રભુ છે. હે ઈશાન, તમને નમસ્કાર; હે મહાદેવ, તમને પુનઃ પુનઃ નમસ્કાર।

Verse 7

नमो ऽस्तु सर्वविद्यानाम् ईशान परमेश्वर नमो ऽस्तु सर्वभूतानाम् ईशान वृषवाहन

હે ઈશાન પરમેશ્વર, સર્વ વિદ્યાઓના અધિપતિ, તમને નમસ્કાર. હે ઈશાન વૃષવાહન, સર્વ ભૂતોના અંતર્યામી અને આશ્રય, તમને નમસ્કાર.

Verse 8

ब्रह्मणो ऽधिपते तुभ्यं ब्रह्मणे ब्रह्मरूपिणे नमो ब्रह्माधिपतये शिवं मे ऽस्तु सदाशिव

હે બ્રહ્માના અધિપતિ, બ્રહ્મન્ સ્વરૂપ, બ્રહ્મરૂપિ, તમને નમસ્કાર. બ્રહ્માધિપતિને નમો; હે સદાશિવ, મને શિવં (મંગળ) પ્રાપ્ત થાઓ.

Verse 9

ओङ्कारमूर्ते देवेश सद्योजात नमोनमः प्रपद्ये त्वां प्रपन्नो ऽस्मि सद्योजाताय वै नमः

ઓંકારમૂર્તે દેવેશ! સદ્યોજાત! વારંવાર નમસ્કાર. હું તારી શરણમાં આવું છું, હું સંપૂર્ણ સમર્પિત છું; સદ્યોજાતને જ નમઃ.

Verse 10

अभवे च भवे तुभ्यं तथा नातिभवे नमः भवोद्भव भवेशान मां भजस्व महाद्युते

જે અભવ (અજન્મા) છે અને જે ભવ (પ્રગટ) પણ છે—તને નમઃ; તેમજ જે અતિભવ નથી—તને નમઃ. હે ભવોદ્ભવ, હે ભવેશાન, હે મહાદ્યુતિ! મને કૃપા કર, મને તારી શરણમાં સ્વીકાર.

Verse 11

वामदेव नमस्तुभ्यं ज्येष्ठाय वरदाय च नमो रुद्राय कालाय कलनाय नमो नमः

વામદેવ રૂપે તને નમસ્કાર; જ્યેષ્ઠ અને વરદ રૂપે પણ નમસ્કાર. રુદ્રને નમઃ—જે સ્વયં કાળ છે અને કાળના વિભાગોના નિયામક (કલના) છે; વારંવાર નમઃ.

Verse 12

नमो विकरणायैव कालवर्णाय वर्णिने बलाय बलिनां नित्यं सदा विकरणाय ते

ઇન્દ્રિયોથી પરે એવા વિકરણને નમઃ; કાળવર્ણ, સર્વ વર્ણ-રૂપોના અધિપતિને નમઃ. બળવાનોની અંદરનું બળ તું જ—તને નમઃ; નિત્ય, સદા, હે વિકરણ, તને નમઃ.

Verse 13

बलप्रमथनायैव बलिने ब्रह्मरूपिणे सर्वभूतेश्वरेशाय भूतानां दमनाय च

બળના અહંકારને ચકનાચૂર કરનારને નમઃ; બલવાન, બ્રહ્મરૂપિણને નમઃ. સર્વ ભૂતોના ઈશ્વરેશ્વરને નમઃ; તથા પ્રાણીઓ (પશુઓ)ને નિયંત્રિત કરી શાસન કરનારને નમઃ.

Verse 14

मनोन्मनाय देवाय नमस्तुभ्यं महाद्युते वामदेवाय वामाय नमस्तुभ्यं महात्मने

મનથી પરે એવા મહાતેજસ્વી દેવને નમસ્કાર. શિવના શુભ, સૌમ્ય વામદેવ રૂપ મહાત્માને નમસ્કાર.

Verse 15

ज्येष्ठाय चैव श्रेष्ठाय रुद्राय वरदाय च कालहन्त्रे नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं महात्मने

તમે જ્યેષ્ઠ અને શ્રેષ્ઠ; રુદ્ર, વરદાતા. કાળહંતા પ્રભુને નમસ્કાર; મહાત્માને વારંવાર નમસ્કાર.

Verse 16

इति स्तवेन देवेशं ननाम वृषभध्वजम् यः पठेत् सकृदेवेह ब्रह्मलोकं गमिष्यति

આ સ્તવથી તેણે દેવેશ, વૃષભધ્વજ શિવને પ્રણામ કર્યો. જે આ સ્તોત્ર અહીં એકવાર પણ પાઠ કરે, તે બ્રહ્મલોકને પામશે.

Verse 17

श्रावयेद्वा द्विजान् श्राद्धे स याति परमां गतिम् एवं ध्यानगतं तत्र प्रणमन्तं पितामहम्

અથવા શ્રાદ્ધમાં દ્વિજોને પાઠ શ્રવણ કરાવે તો તે પરમ ગતિ પામે છે. એ રીતે ધ્યાનમાં લીન થઈ ત્યાં પિતામહ બ્રહ્માને પ્રણામ કરતા જુએ છે.

Verse 18

उवाच भगवानीशः प्रीतो ऽहं ते किमिच्छसि ततस्तु प्रणतो भूत्वा वाग्विशुद्धं महेश्वरम्

ભગવાન ઈશે કહ્યું—“હું તારા પર પ્રસન્ન છું; તને શું ઇચ્છા છે?” ત્યારબાદ તે પ્રણામ કરીને વાણીથી પરમ શુદ્ધ એવા મહેશ્વરના સમક્ષ આવ્યો.

Verse 19

उवाच भगवान् रुद्रं प्रीतं प्रीतेन चेतसा यदिदं विश्वरूपं ते विश्वगौः श्रेयसीश्वरी

ભગવાન્ પ્રસન્ન ચિત્તે પ્રીત રુદ્રને કહ્યું—“તું જે વિશ્વરૂપ ધારણ કરે છે, એ જ વિશ્વગૌ છે; તે શ્રેયસી ઈશ્વરી, પરમ કલ્યાણ આપનારી દેવી છે.”

Verse 20

एतद्वेदितुमिच्छामि यथेयं परमेश्वर कैषा भगवती देवी चतुष्पादा चतुर्मुखी

હે પરમેશ્વર, હું આ જાણવા ઇચ્છું છું—આ ભગવતી દેવી કેવી રીતે ચતુષ્પાદા અને ચતુર્મુખી રૂપે પ્રગટ થાય છે?

Verse 21

चतुःशृङ्गी चतुर्वक्त्रा चतुर्दंष्ट्रा चतुःस्तनी चतुर्हस्ता चतुर्नेत्रा विश्वरूपा कथं स्मृता

તે ચતુઃશૃંગી, ચતુર્વક્ત્રા, ચતુર્દંષ્ટ્રા, ચતુઃસ્તની, ચતુર્હસ્તા અને ચતુર્નેત્રા—આ રીતે તેને ‘વિશ્વરૂપા’ શક્તિ તરીકે કેવી રીતે સ્મરવામાં આવે છે?

Verse 22

किंनामगोत्रा कस्येयं किंवीर्या चापि कर्मतः तस्य तद्वचनं श्रुत्वा देवदेवो वृषध्वजः

“તેનું નામ અને ગોત્ર શું? તે કોની છે? તેનું પરાક્રમ શું અને કર્મ શું?” આ વચન સાંભળી વૃષધ્વજ દેવદેવ શિવે ઉત્તર આપ્યો।

Verse 23

प्राह देववृषं ब्रह्मा ब्रह्माणं चात्मसंभवम् रहस्यं सर्वमन्त्राणां पावनं पुष्टिवर्धनम्

બ્રહ્માએ દેવવૃષને અને આત્મસંભવ બ્રહ્માને પણ કહ્યું—આ સર્વ મંત્રોનું રહસ્ય છે; આ પાવન છે અને પુષ્ટિ વધારનાર છે।

Verse 24

शृणुष्वैतत्परं गुह्यम् आदिसर्गे यथा तथा एवं यो वर्तते कल्पो विश्वरूपस्त्वसौ मतः

આ પરમ ગુહ્ય રહસ્ય સાંભળો—આદિસર્જનમાં જેમ હતું તેમ જ આ વર્તમાન કલ્પ પ્રવર્તે છે. તેથી આ કલ્પ ‘વિશ્વરૂપ’ માનવામાં આવે છે.

Verse 25

ब्रह्मस्थानमिदं चापि यत्र प्राप्तं त्वया प्रभो त्वत्तः परतरं देव विष्णुना तत्पदं शुभम्

હે પ્રભો! આ પણ બ્રહ્મસ્થાન છે જ્યાં તમે પહોંચ્યા છો. પરંતુ તમાથી પણ પરે, હે દેવ, વિષ્ણુએ તે શુભ પરમ પદ પ્રાપ્ત કર્યું છે.

Verse 26

वैकुण्ठेन विशुद्धेन मम वामाङ्गजेन वा तदाप्रभृति कल्पश् च त्रयस्त्रिंशत्तमो ह्ययम्

ત્યારે મારા ડાબા અંગમાંથી જન્મેલું વિશુદ્ધ વૈકુંઠ પ્રગટ થયું; અને એ ક્ષણથી આ સૃષ્ટિચક્ર ત્રેત્રીસમો કલ્પ કહેવાય છે.

Verse 27

शतं शतसहस्राणाम् अतीता ये स्वयंभुवः पुरस्तात्तव देवेश तच्छृणुष्व महामते

હે દેવેશ! તમારા પૂર્વે સૈંકડો-હજારો સ્વયંભુવ (સ્વયં ઉત્પન્ન પ્રજાપતિઓ) પસાર થઈ ગયા છે. હે મહામતે! તે વર્ણન સાંભળો.

Verse 28

आनन्दस्तु स विज्ञेय आनन्दत्वे व्यवस्थितः माण्डव्यगोत्रस्तपसा मम पुत्रत्वमागतः

તેને ‘આનંદ’ તરીકે જ જાણવો—આનંદત્વમાં સ્થિર. માંડવ્ય ગોત્રની તપસ્યાથી તેણે મારી કૃપાથી મારા પુત્રત્વને પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 29

त्वयि योगं च सांख्यं च तपोविद्याविधिक्रियाः ऋतं सत्यं दया ब्रह्म अहिंसा सन्मतिः क्षमा

હે પ્રભુ, આપમાં જ યોગ અને સાંખ્ય, તપ, વિદ્યા તથા વિધિપૂર્વકની ક્રિયાઓ સ્થિત છે. આપમાં જ ઋત, સત્ય, દયા, બ્રહ્મ, અહિંસા, સન્મતિ અને ક્ષમા નિવાસ કરે છે.

Verse 30

ध्यानं ध्येयं दमः शान्तिर् विद्याविद्या मतिर्धृतिः कान्तिर्नीतिः प्रथा मेधा लज्जा दृष्टिः सरस्वती

ધ્યાન અને ધ્યેય, દમ અને શાંતિ; વિદ્યા અને વિદ્યા પારનો વિવેક; મતિ અને ધૃતિ; કાંતિ અને નીતિ; પ્રથા અને મેધા; લજ્જા, સમ્યક દૃષ્ટિ અને સરસ્વતી—આ બધું (શિવના) સ્વરૂપરૂપે પ્રગટે છે.

Verse 31

तुष्टिः पुष्टिः क्रिया चैव प्रसादश् च प्रतिष्ठिताः द्वात्रिंशत्सुगुणा ह्येषा द्वात्रिंशाक्षरसंज्ञया

તૃપ્તિ, પુષ્ટિ, ક્રિયા, પ્રસાદ અને પ્રતિષ્ઠા—આ જ બત્રીસ શુભ ગુણો છે. ‘દ્વાત્રિંશાક્ષર’ નામની (શૈવ) મંત્ર-સંજ્ઞાથી એ પ્રસિદ્ધ છે, જેના દ્વારા પશુજીવ પતિ-પરાયણ બની સ્થિર થાય છે.

Verse 32

प्रकृतिर्विहिता ब्रह्मंस् त्वत्प्रसूतिर्महेश्वरी विष्णोर्भगवतश्चापि तथान्येषामपि प्रभो

હે બ્રહ્મન, પ્રકૃતિનું વિધાન થયું છે; મહેશ્વરી તમારી પ્રસૂતિ છે. તે જ ભગવાન વિષ્ણુ માટે પણ કારણરૂપ છે અને અન્ય સૌ માટે પણ, હે પ્રભુ.

Verse 33

सैषा भगवती देवी मत्प्रसूतिः प्रतिष्ठिता चतुर्मुखी जगद्योनिः प्रकृतिर् गौः प्रतिष्ठिता

એ જ ભગવતી દેવી મારી પ્રસૂતિનું કારણ બની પ્રતિષ્ઠિત છે. તે ચતુર્મુખી, જગતની યોનિ છે; પ્રકૃતિરૂપિણી તે ‘ગૌ’ સમાન આધાર બની દૃઢ રીતે પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 34

गौरी माया च विद्या च कृष्णा हैमवतीति च प्रधानं प्रकृतिश्चैव यामाहुस्तत्त्वचिन्तकाः

તે ગૌરી, માયા અને વિદ્યાના નામે પ્રસિદ્ધ છે; તેને કૃષ્ણા અને હૈમવતી પણ કહે છે. તત્ત્વચિંતકો તેને જ પ્રધાન—અર્થાત્ પ્રકૃતિ—રૂપે માને છે; તેના દ્વારા પશુ પાશબંધનમાં રહી પતિના અધિન લીલાનો અનુભવ કરે છે.

Verse 35

अजामेकां लोहितां शुक्लकृष्णां विश्वप्रजां सृजमानां सरूपाम् अजो ऽहं मां विद्धि तां विश्वरूपं गायत्रीं गां विश्वरूपां हि बुद्ध्या

તે એક અજાને જાણો—જે લોહિત, શ્વેત અને કૃષ્ણ વર્ણની છે—અને તે તે રૂપ ધારણ કરીને વિશ્વની પ્રજાને સર્જે છે. હું પણ અજ છું; મને તે વિશ્વરૂપ તત્ત્વરૂપે જાણો. જાગૃત બુદ્ધિથી ગાયત્રી-ગૌને પણ વિશ્વરૂપા તરીકે ઓળખો.

Verse 36

एवमुक्त्वा महादेवः ससर्ज परमेश्वरः ततश् च पार्श्वगा देव्याः सर्वरूपकुमारकाः

આ રીતે કહી પરમેશ્વર મહાદેવે સૃષ્ટિનું પ્રસારણ કર્યું. ત્યારબાદ દેવીના પાર্শ્વમાંથી સર્વરૂપ ધારણ કરવા સમર્થ એવા કુમારસ્વરૂપો ઉત્પન્ન થયા.

Verse 37

जटी मुण्डी शिखण्डी च अर्धमुण्डश् च जज्ञिरे ततस्तेन यथोक्तेन योगेन सुमहौजसः

પછી યથોક્ત ઉપદેશિત તે યોગથી અતિ તેજસ્વી મહાબલીઓ ઉત્પન્ન થયા—કોઈ જટાધારી, કોઈ મુંડિત, કોઈ શિખાધારી અને કોઈ અર્ધમુંડિત—પાશુપત અનુશાસનની શક્તિથી પ્રગટ થયેલા વિવિધ શૈવ તપસ્વી-રૂપો.

Verse 38

दिव्यवर्षसहस्रान्ते उपासित्वा महेश्वरम् धर्मोपदेशमखिलं कृत्वा योगमयं दृढम्

હજાર દિવ્ય વર્ષોના અંતે, મહેશ્વરની ઉપાસના કરીને, તેણે સમગ્ર ધર્મનો ઉપદેશ આપ્યો અને યોગમય દૃઢ અનુશાસન સ્થાપ્યું—જે પાશબદ્ધ પશુને મુક્ત કરનાર પતિ-તત્ત્વ તરફ ઉન્મુખ છે.

Verse 39

शिष्टाश् च नियतात्मानः प्रविष्टा रुद्रमीश्वरम्

શિષ્ટ અને નિયતાત્મા, મનને વશમાં રાખનારાઓ પરમેશ્વર રુદ્રમાં પ્રવેશ્યા; તેમની કૃપાથી પશુભાવ પતિમાં લીન થયો।