Adhyaya 15

Verse 1

सूत उवाच ततस्तस्मिन् गते कल्पे कृष्णवर्णे भयानके तुष्टाव देवदेवेशं ब्रह्मा तं ब्रह्मरूपिणम्

સૂત બોલ્યા—જ્યારે તે કૃષ્ણવર્ણ ભયાનક કલ્પ પસાર થયો, ત્યારે બ્રહ્માએ બ્રહ્મસ્વરૂપ દેવદેવેશ શંભુની સ્તુતિ કરી।

Verse 2

अनुगृह्य ततस्तुष्टो ब्रह्माणमवदद्धरः अनेनैव तु रूपेण संहरामि न संशयः

પછી અનુકંપા કરીને પ્રસન્ન થયેલા હર (શિવ) બ્રહ્માને બોલ્યા—“આ જ રૂપથી હું સંહાર કરું છું; તેમાં શંકા નથી।”

Verse 3

ब्रह्महत्यादिकान् घोरांस् तथान्यानपि पातकान् हीनांश्चैव महाभाग तथैव विविधान्यपि

હે મહાભાગ! આ બ્રહ્મહત્યાદિ ઘોર પાપો તથા અન્ય પાતકોને પણ—હીન હોય કે નાનાવિધ—નાશ કરે છે।

Verse 4

उपपातकमप्येवं तथा पापानि सुव्रत मानसानि सुतीक्ष्णानि वाचिकानि पितामह

હે સુવ્રત! એ જ રીતે ઉપપાતક અને અન્ય પાપ—માનસિક, તથા અતિ તીક્ષ્ણ વાણીથી કરેલા—સમજવા, હે પિતામહ।

Verse 5

कायिकानि सुमिश्राणि तथा प्रासंगिकानि च बुद्धिपूर्वं कृतान्येव सहजागन्तुकानि च

કર્મો અનેક પ્રકારના—કાયિક, સુમિશ્ર, પ્રસંગવશ, બુદ્ધિપૂર્વક કરેલા, તેમજ સહજ અને આગંતુક પણ।

Verse 6

मातृदेहोत्थितान्येवं पितृदेहे च पातकम् संहरामि न संदेहः सर्वं पातकजं विभो

હે વિભો! માતૃદેહમાંથી ઉત્પન્ન પાપો તથા પિતૃદેહસંબંધિત પાતક—હું (તમારી શરણમાં) સંહારું છું. તેમાં સંશય નથી; અધર્મજન્ય સર્વ દોષોને તમે ભસ્મ કરો છો.

Verse 7

लक्षं जप्त्वा ह्यघोरेभ्यो ब्रह्महा मुच्यते प्रभो तदर्धं वाचिके वत्स तदर्धं मानसे पुनः

હે પ્રભો! અઘોર-મંત્રનો એક લાખ જપ કરવાથી બ્રહ્મહત્યારો પણ મુક્ત થાય છે. હે વત્સ, તેની અડધી સંખ્યા વાચિક જપમાં અને ફરી તેની અડધી માનસ જપમાં પૂરતી છે.

Verse 8

चतुर्गुणं बुद्धिपूर्वे क्रोधादष्टगुणं स्मृतम् वीरहा लक्षमात्रेण भ्रूणहा कोटिमभ्यसेत्

વિચારપૂર્વક કરેલું કર્મ હોય તો પ્રાયશ્ચિત્ત ચારગણું કહેવાયું છે; અને ક્રોધથી કરેલું હોય તો આઠગણું સ્મૃત છે. વીરહંતક એક લાખ (જપ) કરે, અને ભ્રૂણહંતક એક કરોડ (જપ) આચરે.

Verse 9

मातृहा नियुतं जप्त्वा शुध्यते नात्र संशयः गोघ्नश्चैव कृतघ्नश् च स्त्रीघ्नः पापयुतो नरः

માતૃહંતક નિયુત (દસ લાખ) જપ કરીને શુદ્ધ થાય છે—એમાં સંશય નથી. તેમ જ ગોહંતક, કૃતઘ્ન અને સ્ત્રીહંતક—પાપયુક્ત નર પણ (શિવજપથી) શુદ્ધિ પામે છે.

Verse 10

अयुताघोरमभ्यस्य मुच्यते नात्र संशयः सुरापो लक्षमात्रेण बुद्ध्याबुद्ध्यापि वै प्रभो

અઘોર-મંત્રનો અયુત (દસ હજાર) જપ કરવાથી મુક્તિ મળે છે—એમાં સંશય નથી. હે પ્રભો, સુરાપાન કરનાર પણ એક લાખ (જપ) કરે તો, જાણીને કે અજાણતાં, મુક્ત થાય છે.

Verse 11

मुच्यते नात्र संदेहस् तदर्धेन च वारुणीम् अस्नाताशी सहस्रेण अजपी च तथा द्विजः

તે મુક્ત થાય છે—એમાં સંશય નથી. તેના અર્ધ આચરણથી પણ વારુણી વ્રતનું ફળ મળે છે. સ્નાન કર્યા વિના ભોજન કરનાર દ્વિજ અથવા જપવિહિન પણ, આને હજાર વાર કરવાથી શુદ્ધ થાય છે.

Verse 12

अहुताशी सहस्रेण अदाता च विशुध्यति ब्राह्मणस्वापहर्ता च स्वर्णस्तेयी नराधमः

અગ્નિમાં આહુતિ આપ્યા વિના ભોજન કરનાર પણ હજાર (પ્રાયશ્ચિત્ત)થી શુદ્ધ થાય છે; દાન ન આપનાર પણ તેમ જ શુદ્ધ થાય છે. પરંતુ બ્રાહ્મણનું ધન હરણ કરનાર અને સોનું ચોરનાર—તે નરાધમ છે.

Verse 13

नियुतं मानसं जप्त्वा मुच्यते नात्र संशयः गुरुतल्परतो वापि मातृघ्नो वा नराधमः

નિયુત સંખ્યામાં માનસ જપ કરવાથી તે મુક્ત થાય છે—એમાં સંશય નથી. ગુરુશય્યા ભંગ કરનાર હોય કે માતૃહંતક નરાધમ હોય, શિવકેન્દ્રિત અંતર્જપથી પાશબંધનમાંથી છૂટે છે.

Verse 14

ब्रह्मघ्नश् च जपेदेवं मानसं वै पितामह संपर्कात्पापिनां पापं तत्समं परिभाषितम्

હે પિતામહ! બ્રહ્મહત્યારો પણ દેવનું નામ માનસિક રીતે જપે. કારણ કે પાપીઓના સંસર્ગથી સમાન પ્રમાણનું પાપ લાગે છે—એવું કહેવાયું છે; તેથી શુદ્ધિ માટે અંતર્જપ વિધાન છે.

Verse 15

तथाप्ययुतमात्रेण पातकाद्वै प्रमुच्यते संसर्गात्पातकी लक्षं जपेद्वै मानसं धिया

તથાપિ માત્ર દસ હજાર (શિવમંત્ર) જપથી પાપમાંથી મુક્તિ થાય છે. પરંતુ દુષ્સંગથી પાતકી બનેલો, સ્થિર અને શુદ્ધ બુદ્ધિથી એક લાખ વાર માનસ જપ કરે.

Verse 16

उपांशु यच्चतुर्धा वै वाचिकं चाष्टधा जपेत् पातकादर्धमेव स्याद् उपपातकिनां स्मृतम्

મંત્રનો જપ ઉપાંશુ (ધીમે સ્વરે) ચાર વાર અને વાચિક (ઉચ્ચ સ્વરે) આઠ વાર કરવો. ઉપપાતકથી બદ્ધ જનને પાતકફળનું અર્ધમાત્ર જ સ્મૃતિમાં કહેલું છે.

Verse 17

तदर्धं केवले पापे नात्र कार्या विचारणा ब्रह्महत्या सुरापानं सुवर्णस्तेयमेव च

જે પાપ સ્વભાવથી જ અત્યંત ઘોર હોય, તેમાં (કહેલા પ્રાયશ્ચિત્તનું) અર્ધ જ લાગુ પડે—અહીં વિચાર કરવાની જરૂર નથી. બ્રહ્મહત્યા, સુરાપાન અને સોનાની ચોરી એવાં પાપો છે.

Verse 18

कृत्वा च गुरुतल्पं च पापकृद्ब्राह्मणो यदि रुद्रगायत्रिया ग्राह्यं गोमूत्रं कापिलं द्विजाः

હે દ્વિજોઃ જો કોઈ બ્રાહ્મણ પાપકર્મ કરીને ગુરુતલ્પગમનનું મહાપાતક કરે, તો રુદ્ર-ગાયત્રીને શુદ્ધિમંત્ર માની કાપિલા ગાયનું ગોમૂત્ર ગ્રહણ કરે. રુદ્રમંત્રબળે પશુ પાશથી હટી પતિ શિવ તરફ વળે છે.

Verse 19

गन्धद्वारेति तस्या वै गोमयं स्वस्थम् आहरेत् तेजो ऽसि शुक्तम् इत्याज्यं कापिलं संहरेद्बुधः

“ગંધદ્વારે…” મંત્ર ઉચ્ચારીને શુદ્ધ અને સ્વસ્થ ગોમય લાવવું. અને “તેજોऽસિ…” સૂક્તથી બુદ્ધિમાન સાધકે કાપિલા ગાયનું ઘી પણ એકત્ર કરવું—શિવપૂજામાં અર્પણયોગ્ય.

Verse 20

आप्यायस्वेति च क्षीरं दधिक्राव्णेति चाहरेत् गव्यं दधि नवं साक्षात् कापिलं वै पितामह

“આપ્યાયસ્વ” મંત્રથી દૂધ અર્પણ કરવું, અને “દધિક્રાવ್ಣ” જપથી તાજું ગાયનું દહીં લાવવું. હે પિતામહ, આ કાપિલા ગાયનું પ્રત્યક્ષ શુદ્ધ નૈવેદ્ય છે, રુદ્રવિધિ માટે યોગ્ય.

Verse 21

देवस्य त्वेति मन्त्रेण संग्रहेद्वै कुशोदकम् एकस्थं हेमपात्रे वा कृत्वाघोरेण राजते

“દેવસ્ય ત્વા…” મંત્ર જપતાં કુશા-સંસ્કૃત જળ એકત્ર કરવું. તેને એક સ્થાને, શ્રેષ્ઠ તો સુવર્ણપાત્રમાં રાખવાથી અઘોર આવાહનશક્તિથી તે તેજસ્વી બની લિંગપૂજામાં પતિ-સેવા માટે પાવન થાય છે.

Verse 22

ताम्रे वा पद्मपात्रे वा पालाशे वा दले शुभे सकूर्चं सर्वरत्नाढ्यं क्षिप्त्वा तत्रैव काञ्चनम्

તાંબાના પાત્રમાં, અથવા કમળાકાર પાત્રમાં, અથવા શુભ પલાશપાન પર, કુશા-કૂર્ચ (છાંટવાની તૂલિકા) સર્વ રત્નોથી અલંકૃત કરીને મૂકવું; અને એ જ સ્થાને સુવર્ણ પણ અર્પણાર્થે સ્થાપવું—લિંગપૂજામાં બંધનમોચક પતિનું સન્માન કરતાં.

Verse 23

जपेल्लक्षमघोराख्यं हुत्वा चैव घृतादिभिः घृतेन चरुणा चैव समिद्भिश् च तिलैस् तथा

અઘોર નામના મંત્રનો એક લાખ જપ કરવો; પછી ઘૃતાદિ દ્રવ્યોથી હોમ કરવો—ઘૃત, ચરુ, સમિધા અને તિલથી આહુતિ અર્પણ કરીને મહાદેવની કૃપા તથા પાશબંધનચ્છેદ માટે વિધિ પૂર્ણ કરવી.

Verse 24

यवैश् च व्रीहिभिश्चैव जुहुयाद्वै पृथक्पृथक् प्रत्येकं सप्तवारं तु द्रव्यालाभे घृतेन तु

યવ અને વ્રીહિ (ચોખા)થી અલગ અલગ હોમ કરવો; દરેક દ્રવ્યની આહુતિ સાત વખત આપવી. દ્રવ્ય ન મળે તો માત્ર ઘૃતથી આહુતિ કરવી.

Verse 25

हुत्वाघोरेण देवेशं स्नात्वाघोरेण वै द्विजाः अष्टद्रोणघृतेनैव स्नाप्य पश्चाद्विशोध्य च

અઘોર મંત્રથી દેવેશને હોમ અર્પણ કરીને, હે દ્વિજોઃ પછી અઘોર મંત્રથી જ સ્નાન કરાવવું. ત્યારબાદ આઠ દ્રોણ ઘૃતથી અભિષેક કરીને, પછી શુદ્ધિ-વિધિ કરવી.

Verse 26

अहोरात्रोषितः स्नातः पिबेत्कूर्चं शिवाग्रतः ब्राह्मं ब्रह्मजपं कुर्याद् आचम्य च यथाविधि

અહોરાત્રનું નિયમ પાલન કરીને સ્નાન કરી, શિવસન્નિધિમાં કૂર્ચ-જળનું પાન કરવું. પછી વિધિપૂર્વક આચમન કરીને બ્રાહ્મ કર્મ—બ્રહ્મમંત્રનો જપ—કરવો, જેથી પાશબદ્ધ પશુ (જીવ) શુદ્ધ થઈ પતિ ભગવાન શિવને સમીપ જઈ શકે।

Verse 27

एवं कृत्वा कृतघ्नो ऽपि ब्रह्महा भ्रूणहा तथा वीरहा गुरुघाती च मित्रविश्वासघातकः

આ રીતે કર્યાં છતાં કૃતઘ્ન, બ્રાહ્મણહંતા, ભ્રૂણહંતા, વીરહંતા, ગુરુઘાતી અને મિત્રના વિશ્વાસનો ઘાત કરનાર—આ બધા મહાપાતકના પાશથી જીવને સંસારમાં બાંધે છે અને પતિ ભગવાન શિવ તરફ ગમનમાં અવરોધ કરે છે।

Verse 28

स्तेयी सुवर्णस्तेयी च गुरुतल्परतः सदा मद्यपो वृषलीसक्तः परदारविधर्षकः

ચોર, સોનાનો ચોર, સદા ગુરુશય્યા ભંગ કરનાર, મદ્યપ, દુષ્ટાચારિણી સ્ત્રીમાં આસક્ત, અને પરસ્ત્રીનું અપમાન/દૂષણ કરનાર—આ બધા ઘોર અધર્મમાં પ્રવૃત્ત થઈ પાશબંધનને દૃઢ કરે છે અને જીવને પતિ શિવથી દૂર કરે છે।

Verse 29

ब्रह्मस्वहा तथा गोघ्नो मातृहा पितृहा तथा देवप्रच्यावकश्चैव लिङ्गप्रध्वंसकस् तथा

બ્રાહ્મણની સંપત્તિ હરણ કરનાર, ગોહંતા, માતૃહંતા, પિતૃહંતા; દેવતાઓને તેમના સ્થાનથી ચ્યૂત કરનાર અને લિંગનો ધ્વંસ કરનાર—આ પણ મહાપાપ છે, જે પતિના અવમાનથી જીવ પર ઘોર પાશબંધન લાવે છે।

Verse 30

तथान्यानि च पापानि मानसानि द्विजो यदि वाचिकानि तथान्यानि कायिकानि सहस्रशः

તેમજ જો દ્વિજ માનસિક, વાચિક અને કાયિક—હજારો પ્રકારના અન્ય પાપ કરે, તો તે પણ પાશબંધનના કારણ બને છે; શુદ્ધિ માટે શિવાનુગ્રહથી વિધિપૂર્વક પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ।

Verse 31

कृत्वा विमुच्यते सद्यो जन्मान्तरशतैरपि एतद्रहस्यं कथितम् अघोरेशप्रसंगतः

આ આચરણ કરવાથી સાધક તત્કાળ મુક્ત થાય છે, ભલે સૈકડો જન્મોના બંધનમાં બંધાયેલો હોય. પશુના પાશને છેદનારા પતિ શ્રીશિવના અઘોરેશ પ્રસંગે આ રહસ્ય ઉપદેશ કહેવાયો છે.

Verse 32

तस्माज्जपेद्द्विजो नित्यं सर्वपापविशुद्धये

અતએવ દ્વિજે દરરોજ જપ કરવો જોઈએ, જેથી સર્વ પાપો સંપૂર્ણ રીતે શુદ્ધ થાય. તેથી પશુ (જીવ) નો પાશ (બંધન) ઢીલો પડી પતિ શ્રીશિવ અને લિંગતત્ત્વ તરફ વળે છે.