Adhyaya 13
पीतवासा-कल्पः, माहेश्वरी-दर्शनम्, रौद्री-गायत्री, महायोगेन अपुनर्भवः
સૂત કહે છે—આ પીતા વાસા નામનો એકત્રીસમો કલ્પ છે. પ્રજાસૃષ્ટિની ઇચ્છાથી બ્રહ્મા ધ્યાન કરે છે અને પીળાં વસ્ત્રોથી શોભિત તેજોમય દિવ્ય યુવાનનું દર્શન કરે છે. પછી અંતર્મુખ થઈ વિશ્વેશ્વરની શરણાગતિ લેતાં મહેશ્વરમાંથી પ્રગટ થતી પરમ માહેશ્વરીનું દર્શન થાય છે. દેવીનું ચતુષ્પાદ, ચતુર્મુખ, ચતુર્ભુજ, ચતુસ્તની વગેરે બહુરૂપ સ્વરૂપ સર્વવ્યાપી શક્તિનું સૂચક છે. મહાદેવ તેને મતિ, સ્મૃતિ અને બુદ્ધિ કહી સ્તુતિ કરે છે અને યોગ દ્વારા જગતમાં વ્યાપીને ધર્મવ્યવસ્થા સ્થાપવા આજ્ઞા આપે છે; બ્રાહ્મણો અને ધર્મના કલ્યાણ માટે તે રુદ્રાણી બનશે એમ કહે છે. શિવના ઉપદેશથી બ્રહ્મા વૈદિક રૌદ્રી ગાયત્રીનો જપ કરે છે અને શરણાગતિથી દિવ્ય યોગ, જ્ઞાન, ઐશ્વર્ય અને વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત કરે છે. બ્રહ્માના પાર्श્વમાંથી તેજસ્વી કુમારો પ્રગટ થઈ બ્રાહ્મણહિતાર્થે મહાયોગ શીખવે છે અને અંતે મહેશ્વરમાં લીન થાય છે. તેમ જ નિયમબદ્ધ ધ્યાનીઓ પાપ ત્યજી શુદ્ધ બની અપુનર્ભવ માટે રુદ્રમાં પ્રવેશે છે; આગળની શૈવ સાધના અને લોકવ્યવસ્થાનો પ્રવાહ અહીંથી આગળ વધે છે.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच एकत्रिंशत्तमः कल्पः पीतवासा इति स्मृतः ब्रह्मा यत्र महाभागः पीतवासा बभूव ह
સૂતએ કહ્યું: એકત્રીસમો કલ્પ ‘પીતવાસા’ તરીકે સ્મરાય છે; કારણ કે તે કલ્પમાં મહાભાગ બ્રહ્મા પીતવસ્ત્રધારી થયો હતો.
Verse 2
ध्यायतः पुत्रकामस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः प्रादुर्भूतो महातेजाः कुमारः पीतवस्त्रधृक्
પુત્રની ઇચ્છાથી ધ્યાનમાં લીન પરમેષ્ઠી બ્રહ્મા માટે મહાતેજસ્વી એક દિવ્ય કુમાર પ્રાદુર્ભવ્યો—જે પીતવસ્ત્રધારી હતો.
Verse 3
पीतगन्धानुलिप्ताङ्गः पीतमाल्यांबरो युवा हेमयज्ञोपवीतश् च पीतोष्णीषो महाभुजः
તેના અંગો સુવર્ણ-પીત સુગંધથી અનુલેપિત હતા; યુવાન રૂપે પીતમાળા અને પીતાંબર ધારણ કરતો. સુવર્ણ યજ્ઞોપવીત અને પીત ઉષ્ણીષથી શોભિત, તે મહાભુજ હતો.
Verse 4
तं दृष्ट्वा ध्यानसंयुक्तो ब्रह्मा लोकमहेश्वरम् मनसा लोकधातारं प्रपेदे शरणं विभुम्
તેમને જોઈ ધ્યાનમાં લીન બ્રહ્માએ મનથી જ તે સર્વવ્યાપી લોકમહેશ્વર, લોકધાતા—તેમની શરણાગતિ લીધી.
Verse 5
ततो ध्यानगतस्तत्र ब्रह्मा माहेश्वरीं वराम् गां विश्वरूपां ददृशे महेश्वरमुखाच्च्युताम्
ત્યારે ત્યાં ધ્યાનસ્થ બ્રહ્માએ મહેશ્વરના મુખમાંથી પ્રગટ થયેલી વિશ્વરૂપા, શ્રેષ્ઠ માહેશ્વરી ગાયનું દર્શન કર્યું।
Verse 6
चतुष्पदां चतुर्वक्त्रां चतुर्हस्तां चतुःस्तनीम् चतुर्नेत्रां चतुःशृङ्गीं चतुर्दंष्ट्रां चतुर्मुखीम्
તેણે અદ્ભુત રૂપ જોયું—ચાર પગવાળી, ચાર મુખવાળી, ચાર હાથ અને ચાર સ્તનવાળી; ચાર નેત્ર, ચાર શૃંગ અને ચાર દંષ્ટ્રાવાળી।
Verse 7
द्वात्रिंशद्गुणसंयुक्ताम् ईश्वरीं सर्वतोमुखीम् स तां दृष्ट्वा महातेजा महादेवीं महेश्वरीम्
બત્રીસ ગુણોથી યુક્ત, સર્વદિશામુખી ઈશ્વરીને તે મહાતેજસ્વીએ જોયી; તેને જોઈ તેણે તેને મહાદેવી, પરમ માહેશ્વરી તરીકે ઓળખી।
Verse 8
पुनराह महादेवः सर्वदेवनमस्कृतः मतिः स्मृतिर्बुद्धिरिति गायमानः पुनः पुनः
ત્યારે સર્વ દેવોથી નમસ્કૃત મહાદેવે ફરી કહ્યું અને વારંવાર ગાયું—“મતિ, સ્મૃતિ, બુદ્ધિ।”
Verse 9
एह्येहीति महादेवि सातिष्ठत्प्राञ्जलिर्विभुम् विश्वमावृत्य योगेन जगत्सर्वं वशीकुरु
“આવો, આવો, હે મહાદેવી!” એમ કહી તે વિભુના સમક્ષ હાથ જોડીને ઊભો રહ્યો અને બોલ્યો: “યોગથી વિશ્વને આવરી સર્વ જગતને વશ કરો।”
Verse 10
अथ तामाह देवेशो रुद्राणी त्वं भविष्यसि ब्राह्मणानां हितार्थाय परमार्था भविष्यसि
ત્યારે દેવેશ્વરે તેણીને કહ્યું—“તું રુદ્રાણી બનશે. બ્રાહ્મણોના હિતાર્થે તું પ્રગટ થશે અને પરમાર્થમાં પ્રતિષ્ઠિત થઈ જીવોને પરમ કલ્યાણ તરફ દોરી જશે.”
Verse 11
तथैनां पुत्रकामस्य ध्यायतः परमेष्ठिनः प्रददौ देवदेवेशः चतुष्पादां जगद्गुरुः
આ રીતે પુત્રકામનાથી ધ્યાનમાં લીન પરમેષ્ઠિન (બ્રહ્મા)ને દેવદેવેશ, જગદ્ગુરુએ ચતુષ્પાદ વેદ અર્પણ કર્યો—જે દ્વારા પશુભાવમાં બંધાયેલ જીવ પતિ-સ્વરૂપ પ્રભુને સમીપ જઈ શકે છે.
Verse 12
ततस्तां ध्यानयोगेन विदित्वा परमेश्वरीम् ब्रह्मा लोकगुरोः सो ऽथ प्रतिपेदे महेश्वरीम्
પછી ધ્યાનયોગ દ્વારા તે પરમેશ્વરીને જાણી, બ્રહ્માએ લોકગુરુની કૃપાથી ત્યારે મહેશ્વરીનું યથાર્થ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું.
Verse 13
गायत्रीं तु ततो रौद्रीं ध्यात्वा ब्रह्मानुयन्त्रितः इत्येतां वैदिकीं विद्यां रौद्रीं गायत्रीमीरिताम्
પછી બ્રહ્માના નિયમ અનુસાર પ્રેરિત થઈ તેણે રૌદ્રી ગાયત્રીનું ધ્યાન કર્યું. આ રીતે આ વૈદિક વિદ્યા ‘રૌદ્રી ગાયત્રી’ તરીકે પ્રખ્યાત છે—જે પશુભાવમાં બંધાયેલ જીવને પતિ-સ્વરૂપ રુદ્ર તરફ વાળે છે.
Verse 14
जपित्वा तु महादेवीं ब्रह्मा लोकनमस्कृताम् प्रपन्नस्तु महादेवं ध्यानयुक्तेन चेतसा
લોકો દ્વારા નમસ્કૃત મહાદેવીનો જપ કરીને, બ્રહ્મા ધ્યાનયુક્ત ચિત્તથી મહાદેવના શરણે ગયો.
Verse 15
ततस्तस्य महादेवो दिव्ययोगं बहुश्रुतम् ऐश्वर्यं ज्ञानसंपत्तिं वैराग्यं च ददौ प्रभुः
ત્યારબાદ પરમ પ્રભુ મહાદેવે તેને દિવ્ય યોગ, બહુશ્રુત પવિત્ર વિદ્યા, ઐશ્વર્ય, સત્યજ્ઞાનની સંપત્તિ અને વૈરાગ્ય પણ અર્પણ કર્યું।
Verse 16
ततो ऽस्य पार्श्वतो दिव्याः प्रादुर्भूताः कुमारकाः पीतमाल्यांबरधराः पीतस्रगनुलेपनाः
પછી તેમના બંને પાર्श્વે દિવ્ય કુમારકો પ્રગટ થયા—પીળી માળા અને પીળાં વસ્ત્ર ધારણ કરનાર, પીળા પુષ્પહાર અને સુગંધિત અનુલેપનથી શોભિત।
Verse 17
पीताभोष्णीषशिरसः पीतास्याः पीतमूर्धजाः ततो वर्षसहस्रान्त उषित्वा विमलौजसः
તેમના મસ્તક પર પીળા પાગા, ચહેરા પીળા અને વાળ પણ પીળા; ત્યારબાદ તેઓ નિર્મળ તેજથી દીપ્ત રહી એક હજાર વર્ષ પૂરાં થાય ત્યાં સુધી વસ્યા।
Verse 18
योगात्मानस्तपोह्लादाः ब्राह्मणानां हितैषिणः धर्मयोगबलोपेता मुनीनां दीर्घसत्त्रिणाम्
તેઓ યોગાત્મા તપસ્વી હતા, તપના આનંદમાં હર્ષિત; બ્રાહ્મણોના હિતૈષી; ધર્મ અને યોગબળથી યુક્ત—દીર્ઘ સત્રોનું પાલન કરનારા મુનિઓ।
Verse 19
उपदिश्य महायोगं प्रविष्टास्ते महेश्वरम् एवमेतेन विधिना ये प्रपन्ना महेश्वरम्
મહાયોગનો ઉપદેશ આપી તેઓ મહેશ્વરમાં લીન થયા. આ જ વિધિથી જે મહેશ્વરને શરણ જાય છે, તેઓ પશુના પાશ હરણ કરનાર પતિ-સ્વરૂપ પ્રભુમાં સમાવી જાય છે।
Verse 20
अन्ये ऽपि नियतात्मानो ध्यानयुक्ता जितेन्द्रियाः ते सर्वे पापमुत्सृज्य विमला ब्रह्मवर्चसः
અન્ય પણ નિયતાત્મા, ધ્યાનનિષ્ઠ અને ઇન્દ્રિયજિત છે. તેઓ સર્વ પાપ ત્યજી નિર્મળ બની બ્રહ્મતેજથી પ્રકાશે છે.
Verse 21
प्रविशन्ति महादेवं रुद्रं ते त्वपुनर्भवाः
તેઓ મહાદેવ રુદ્રમાં પ્રવેશ કરે છે; પાશછેદક પતિને પ્રાપ્ત કરીને તેઓ અપુનર્ભવ, એટલે પુનર્જન્મરહિત થાય છે.
Frequently Asked Questions
It identifies Shakti as the divine intelligence-power operating within cognition itself; spiritual governance of the cosmos and the seeker’s inner purification both depend on this awakened faculty, culminating in yoga that leads to Shiva-realization.
A combined discipline of dhyana (focused meditation), Raudri Gayatri japa (Vedic mantra-recitation), and prapatti (surrender), through which Shiva bestows divya-yoga, jnana, aishvarya, and vairagya, leading to apunarbhava (freedom from rebirth).
As ‘entering Mahadeva/Rudra’—a moksha idiom where purified, self-controlled practitioners abandon sin, attain brahma-tejas, and become apunarbhava (not returning to samsara).