Adhyaya 106
विनायकोत्पत्तिः / ताण्डव-प्रसङ्गः (दारुक-वधः, काली-उत्पत्तिः, क्षेत्रपालोत्पत्तिः)
ઋષિઓ શંભુના નૃત્ય-આરંભનું કારણ અને સ્કંદના અગ્રજ સંબંધિત પ્રસંગ પૂછે છે. સૂત દારુકાસુરનું વર્ણન કરે છે—તપસ્યાથી બળ મેળવી તે દેવો અને દ્વિજોને પીડે છે. બ્રહ્મા આદિ દેવો ઉમાપતિ શિવની શરણ જઈ દારુક-વધની પ્રાર્થના કરે છે. શિવ ગિરિજાને વિનવે છે; દેવી શિવદેહમાં પ્રવેશી ઉગ્ર શક્તિરૂપ બને છે. શિવ તૃતીય નેત્રથી કાળી (કાલકંઠી)ને સર્જે છે; કાળી દારુકને મારીને પણ ક્રોધાગ્નિથી જગતને વ્યાકુળ કરે છે. ત્યારે શિવ શ્મશાને બાળરૂપે રડતો પ્રગટ થાય છે; દેવી સ્તન્ય આપીને કાળીનો ક્રોધ શમાવે છે. એ બાળ ક્ષેત્રપાલ બને છે અને અષ્ટમૂર્તિઓનો સંકેત મળે છે. અંતે સંધ્યાકાળે શિવ પ્રેતગણો સાથે તાંડવ કરે છે; દેવી નૃત્યામૃત પીને પ્રસન્ન થાય છે અને દેવો કાળી તથા પાર્વતીને નમે છે.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे विनायकोत्पत्तिर्नाम पञ्चाधिकशततमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः नृत्यारम्भः कथं शंभोः किमर्थं वा यथातथम् वक्तुमर्हसि चास्माकं श्रुतः स्कन्दाग्रजोद्भवः
આ રીતે શ્રીલિંગ મહાપુરાણના પૂર્વભાગમાં ‘વિનાયકોત્પત્તિ’ નામનો એકસો છઠ્ઠો અધ્યાય આરંભે છે. ઋષિઓ બોલ્યા—હે શંભો! તમારું નૃત્ય કેવી રીતે શરૂ થયું અને કયા હેતુથી—જેમ બન્યું તેમ અમને કહો. સ્કંદના અગ્રજરૂપ વિનાયકના પ્રાકટ્ય વિષે અમે સાંભળ્યું છે; તેથી તે વિસ્તારે વર્ણવો।
Verse 2
सूत उवाच दारुको ऽसुरसम्भूतस् तपसा लब्धविक्रमः सूदयामास कालाग्निर् इव देवान्द्विजोत्तमान्
સૂત બોલ્યા—અસુરકુલમાં જન્મેલો દારુક તપસ્યાથી પરાક્રમ પામી, યુગાંતની કાલાગ્નિ સમાન દેવો અને શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને પીડાવી નાશ કરવા લાગ્યો. ધર્મ દબાય ત્યારે બંધાયેલો પશુ (જીવ) પાશ (બંધન)માં વધુ ફસાય છે; ત્યારે તે પતિ—ભગવાન શિવ—ની શરણ લે છે।
Verse 3
दारुकेण तदा देवास् ताडिताः पीडिता भृशम् ब्रह्माणं च तथेशानं कुमारं विष्णुमेव च
ત્યારે દારુક દ્વારા આઘાત પામી અત્યંત પીડિત દેવો શરણ લેવા નીકળ્યા. તેઓ બ્રહ્મા, ઈશાન (પ્રભુ), કુમાર (સ્કંદ) અને વિષ્ણુ પાસે જઈ પોતાનું દુઃખ નિવેદન કરવા લાગ્યા।
Verse 4
यममिन्द्रमनुप्राप्य स्त्रीवध्य इति चासुरः स्त्रीरूपधारिभिः स्तुत्यैर् ब्रह्माद्यैर्युधि संस्थितैः
યમ અને ઇન્દ્ર પાસે પહોંચ્યા પછી તે અસુર વિષે ‘સ્ત્રીવધ્ય’—અર્થાત્ સ્ત્રીરૂપથી જ વધયોગ્ય—એવો નિશ્ચય થયો. યુદ્ધભૂમિમાં સ્થિત બ્રહ્મા આદિ દેવોએ સ્ત્રીરૂપ ધારણ કરી સ્તુતિઓ દ્વારા તેની આરાધના કરી।
Verse 5
बाधितास्तेन ते सर्वे ब्रह्माणं प्राप्य वै द्विजाः विज्ञाप्य तस्मै तत्सर्वं तेन सार्धमुमापतिम्
તેના દ્વારા પીડિત તે બધા દ્વિજ બ્રાહ્મણો બ્રહ્મા પાસે પહોંચ્યા. તેમણે તેને બધું જ જણાવી દીધું અને ઉમાપતિ—ઉમાસહિત ભગવાન શિવ—સંબંધિત વર્ણન પણ સાથે રજૂ કર્યું।
Verse 6
सम्प्राप्य तुष्टुवुः सर्वे पितामहपुरोगमाः ब्रह्मा प्राप्य च देवेशं प्रणम्य बहुधा नतः
તેમને પ્રાપ્ત કરીને પિતામહ (બ્રહ્મા)ના આગેવાને સર્વે દેવોએ દેવેશની સ્તુતિ કરી. અને બ્રહ્માએ દેવેશને નજીક જઈ વારંવાર સાષ્ટાંગ પ્રણામ કર્યો.
Verse 7
दारुणो भगवान्दारुः पूर्वं तेन विनिर्जिताः निहत्य दारुकं दैत्यं स्त्रीवध्यं त्रातुमर्हसि
હે ભગવાન, ‘દારુ’ નામનો તે ભયંકર હતો; પહેલાં અમે તેના દ્વારા પરાજિત થયા. દારુક દૈત્યને સંહાર કરીને, સ્ત્રીવધ માટે નિર્ધારિત તે સ્ત્રીઓનું રક્ષણ કરવું તમને યોગ્ય છે.
Verse 8
विज्ञप्तिं ब्रह्मणः श्रुत्वा भगवान् भगनेत्रहा देवीमुवाच देवेशो गिरिजां प्रहसन्निव
બ્રહ્માની વિનંતી સાંભળી ભગવાન—ભગનેત્રહા, દેવેશ—જાણે મંદ સ્મિત સાથે ગિરિજા દેવીને કહ્યું.
Verse 9
भवतीं प्रार्थयाम्यद्य हिताय जगतां शुभे वधार्थं दारुकस्यास्य स्त्रीवध्यस्य वरानने
હે શુભે, જગતના હિત માટે આજે હું તને પ્રાર્થના કરું છું. હે વરાનને, સ્ત્રી દ્વારા વધ્ય એવા આ દારુકનો વધ કર.
Verse 10
अथ सा तस्य वचनं निशम्य जगतो ऽरणिः विवेश देहे देवस्य देवेशी जन्मतत्परा
પછી જગતની અરણિ સમાન દેવેશીએ તેનું વચન સાંભળી દેવના દેહમાં પ્રવેશ કર્યો અને થનારા પ્રાકટ્ય (જન્મ) માટે તત્પર બની.
Verse 11
एकेनांशेन देवेशं प्रविष्टा देवसत्तमम् न विवेद तदा ब्रह्मा देवाश्चेन्द्रपुरोगमाः
પોતાની શક્તિના માત્ર એક અંશથી દેવેશમાં પ્રવેશ કર્યા છતાં, ત્યારે બ્રહ્મા તથા ઇન્દ્ર-પુરોગામી દેવગણ તે દેવસત્તમને યથાર્થ રીતે જાણી શક્યા નહીં।
Verse 12
गिरिजां पूर्ववच्छंभोर् दृष्ट्वा पार्श्वस्थितां शुभाम् मायया मोहितस्तस्याः सर्वज्ञो ऽपि चतुर्मुखः
શંભુના પાર्श્વમાં પૂર્વવત્ શુભ રીતે ઊભેલી ગિરિજાને જોઈ, સર્વજ્ઞ હોવા છતાં ચતુર્મુખ બ્રહ્મા તેની માયાથી મોહિત થયો।
Verse 13
सा प्रविष्टा तनुं तस्य देवदेवस्य पार्वती कण्ठस्थेन विषेणास्य तनुं चक्रे तदात्मनः
દેવદેવ મહાદેવના દેહમાં પાર્વતી પ્રવેશી; અને તેમના કણ્ઠમાં સ્થિત વિષના પ્રભાવથી તેણે તે દેહને પોતાના આત્મસ્વરૂપ સમાન ઘડી દીધો।
Verse 14
तां च ज्ञात्वा तथाभूतां तृतीयेनेक्षणेन वै ससर्ज कालीं कामारिः कालकण्ठीं कपर्दिनीम्
તેની એવી સ્થિતિ જાણી, કામારિ શિવે નિશ્ચયે પોતાના તૃતીય નેત્રના તેજથી કાળીનું સર્જન કર્યું—કાલકંઠી, કપર્દિની।
Verse 15
जाता यदा कालिमकालकण्ठी जाता तदानीं विपुला जयश्रीः देवेतराणामजयस्त्वसिद्ध्या तुष्टिर्भवान्याः परमेश्वरस्य
જ્યારે નীলકંઠની સહધર્મિણી કાલિમા પ્રગટ થઈ, ત્યારે જ વિજયની વિશાળ શ્રી ઉદિત થઈ. દેવેતરોના પ્રયત્નો નિષ્ફળ થતાં તેઓ પરાજિત થયા, અને ભવાની તથા પરમેશ્વર પ્રસન્ન થયા।
Verse 16
जातां तदानीं सुरसिद्धसंघा दृष्ट्वा भयाद् दुद्रुवुर् अग्निकल्पाम् कालीं गरालंकृतकालकण्ठीम् उपेन्द्रपद्मोद्भवशक्रमुख्याः
ત્યારે અગ્નિસમાન પ્રજ્વલિત, ભયંકર ગરાળમાળાથી અલંકૃત કાલકંઠી કાલિકાને નવી ઉત્પન્ન થયેલી જોઈ, ઉપેન્દ્ર (વિષ્ણુ), પદ્મોદ્ભવ (બ્રહ્મા) અને શક્ર (ઇન્દ્ર) મુખ્ય સહિત દેવો અને સિદ્ધોના સમૂહો ભયથી દોડી ગયા।
Verse 17
तथैव जातं नयनं ललाटे सितांशुलेखा च शिरस्युदग्रा कण्ठे करालं निशितं त्रिशूलं करे करालं च विभूषणानि
તેમ જ લલાટે એક નેત્ર પ્રગટ થયું અને શિરોમણિ પર શ્વેત ચંદ્રરેખા જેવી ઊંચી કાંતિ દેખાઈ। કણ્ઠદેશે ભયંકર તીક્ષ્ણ ત્રિશૂલ ઉદ્ભવ્યું અને હાથમાં પણ ભયજનક આભૂષણો પ્રાદુર્ભૂત થયા।
Verse 18
सार्धं दिव्यांबरा देव्याः सर्वाभरणभूषिताः सिद्धेन्द्रसिद्धाश् च तथा पिशाचा जज्ञिरे पुनः
દેવી સાથે—દિવ્ય વસ્ત્રોથી તેજસ્વી અને સર્વ આભૂષણોથી ભૂષિત—ફરીથી સિદ્ધો, સિદ્ધોના અધિપતિ એવા સિદ્ધો તથા પિશાચો પણ ઉત્પન્ન થયા।
Verse 19
आज्ञया दारुकं तस्याः पार्वत्याः परमेश्वरी दानवं सूदयामास सूदयन्तं सुराधिपान्
તે પરમેશ્વરી પાર્વતીની આજ્ઞાથી, દેવાધિપતિઓને પીડાવતો દાનવ દારુક દેવીએ સંહાર્યો।
Verse 20
संरंभातिप्रसंगाद् वै तस्याः सर्वमिदं जगत् क्रोधाग्निना च विप्रेन्द्राः संबभूव तदातुरम्
હે વિપ્રશ્રેષ્ઠો, તેણીના અતિઉગ્ર આવેગભર્યા ક્રોધના પ્રસારથી ક્રોધાગ્નિ પ્રજ્વલિત થયો અને ત્યારે આ સમગ્ર જગત દગ્ધ થઈ વ્યાકુળ બન્યું।
Verse 21
भवो ऽपि बालरूपेण श्मशाने प्रेतसंकुले रुरोद मायया तस्याः क्रोधाग्निं पातुम् ईश्वरः
ભવ (શિવ) પણ બાળરૂપ ધારણ કરીને પ્રેતોથી ભરેલા શ્મશાનમાં પોતાની માયાથી રડ્યા, જેથી ઈશ્વર તેણીના ક્રોધાગ્નિને પીીને શમાવી દે।
Verse 22
तं दृष्ट्वा बालमीशानं मायया तस्य मोहिता उत्थाप्याघ्राय वक्षोजं स्तनं सा प्रददौ द्विजाः
બાળરૂપ ઈશાનને જોઈ તે તેની માયાથી મોહિત થઈ. તેને ઉઠાવી વક્ષસ્થળે લગાડી સ્તનપાન કરાવ્યું—હે દ્વિજોઃ।
Verse 23
स्तनजेन तदा सार्धं कोपमस्याः पपौ पुनः क्रोधेनानेन वै बालः क्षेत्राणां रक्षको ऽभवत्
ત્યારે સ્તન્ય સાથે સાથે તેણે તેણીનો કોપ પણ ફરી પી લીધો. એ જ ક્રોધશક્તિથી તે બાળક પવિત્ર ક્ષેત્રોનો રક્ષક—ક્ષેત્રપાલ—બન્યો।
Verse 24
मूर्तयो ऽष्टौ च तस्यापि क्षेत्रपालस्य धीमतः एवं वै तेन बालेन कृता सा क्रोधमूर्छिता
તે ધીમાન ક્ષેત્રપાલની પણ આઠ મૂર્તિઓ (આઠ રૂપો) છે. આ રીતે તે બાળકે કર્યું; તે ક્રોધથી મૂર્છિત થઈ ગઈ।
Verse 25
कृतमस्याः प्रसादार्थं देवदेवेन ताण्डवम् संध्यायां सर्वभूतेन्द्रैः प्रेतैः प्रीतेन शूलिना
તેણે પ્રસાદ આપવા દેવોના દેવએ સંધ્યાકાળે તાંડવ કર્યું. પ્રસન્ન ત્રિશૂલધારી સાથે સર્વ ભૂતેન્દ્રો અને પ્રેતગણો હાજર હતા।
Verse 26
पीत्वा नृत्यामृतं शंभोर् आकण्ठं परमेश्वरी ननर्त सा च योगिन्यः प्रेतस्थाने यथासुखम्
શંભુના નૃત્યનું અમૃત કંઠ સુધી પી ને પરમેશ્વરી નૃત્ય કરવા લાગી; અને યોગિનીઓ પણ પ્રેતસ્થાન એવા શ્મશાનમાં યથાસુખ નાચી।
Verse 27
तत्र सब्रह्मका देवाः सेन्द्रोपेन्द्राः समन्ततः प्रणेमुस्तुष्टुवुः कालीं पुनर्देवीं च पार्वतीम्
ત્યાં બ્રહ્માસહિત સર્વ દેવો—ઇન્દ્ર અને ઉપેન્દ્ર (વિષ્ણુ) સહિત ચારે તરફથી—પ્રણામ કરીને કાળીનું સ્તવન કરવા લાગ્યા; અને ફરી દેવીને પાર્વતી રૂપે પણ વખાણ્યા।
Verse 28
एवं संक्षेपतः प्रोक्तं ताण्डवं शूलिनः प्रभोः योगानन्देन च विभोस् ताण्डवं चेति चापरे
આ રીતે ત્રિશૂલધારી પ્રભુનું તાંડવ સંક્ષેપમાં કહેવાયું. કેટલાક લોકો સર્વવ્યાપી વિભુના આ જ નૃત્યને ‘યોગાનંદ-તાંડવ’ પણ કહે છે.
Frequently Asked Questions
Kali is manifested to accomplish the destruction of the boon-protected Daruka (notably framed as ‘strī-vadhya’), signifying Shiva’s controlled release of Shakti’s fierce power for dharma-protection—followed by the necessity of pacifying that power to restore cosmic balance.
It dramatizes divine upaya (skillful means): Shiva uses māyā to redirect and absorb the destructive ‘krodhāgni’ into a protective function, transforming uncontrolled fury into kshetra-raksha (guardianship), a template for inner anger’s sublimation in sadhana.
The text presents Tandava as a prasāda-hetu act that delights and pacifies, while also being described as ‘yogānanda-tāṇḍava’—linking outward divine dance with inward yogic bliss and restoration of sattva.