Adhyaya 104
Vighneshvara-Prashna and Deva-Krita Shiva-Stava (Adhyaya 104)
ઋષિઓ સૂતને પૂછે છે—હાથીમુખ વિનાયક ગણેશ્વરનો જન્મ કેવી રીતે થયો અને વિઘ્નો પર તેની શક્તિ એટલી મહાન કેમ છે. સૂત એક મહાકાલિક સંધિનું વર્ણન કરે છે, જ્યાં ઇન્દ્ર-ઉપેન્દ્ર સહિત દેવો દૈત્યપ્રેરિત વિઘ્ન-ઉપદ્રવને રોકી ધર્મરક્ષા માટે ઉપાય શોધે છે. અહીં ‘વિઘ્ન’ માત્ર દુર્ભાગ્ય નથી, કર્મફળનું નિયમન કરનાર તત્ત્વ છે; દેવો અવીઘ્ન રહે, મનુષ્યોને પુત્રલાભ અને કર્મસિદ્ધિ મળે તે માટે શિવસ્તુતિ કરવી અને ગણપ/વિઘ્નેશનો પ્રાદુર્ભાવ થવો જોઈએ. ત્યારબાદ દેવો શિવનું વિસ્તૃત સ્તવન કરે છે—તેમને કાળ, કાળાગ્નિરુદ્ર, ઓંકાર, વેદ, પંચાક્ષર અને ગુણાતીત પરતત્ત્વ રૂપે ઓળખે છે. અંતે ફલશ્રુતિ—ભક્તિપૂર્વક આ દેવકૃત શિવસ્તવનું પાઠન કે ઉપદેશ કરનાર પરમ પદ પામે છે; આગળ વિઘ્નેશ્વરની ઉત્પત્તિ અને કાર્યનું વર્ણન આવશે।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे पार्वतीविवाहवर्णनं नाम त्र्यधिकशततमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः कथं विनायको जातो गजवक्त्रो गणेश्वरः कथं प्रभावस्तस्यैवं सूत वक्तुमिहार्हसि
આ રીતે શ્રીલિંગમહાપુરાણના પૂર્વભાગમાં ‘પાર્વતીવિવાહવર્ણન’ નામનો એકસો ચોથો અધ્યાય આરંભ થાય છે। ઋષિઓ બોલ્યા—ગજમુખ ગણેશ્વર વિનાયક કેવી રીતે જન્મ્યા? તેમનો એવો પ્રભાવ કેમ થયો? હે સૂત, તમે અહીં કહેવા યોગ્ય છો।
Verse 2
सूत उवाच एतस्मिन्नन्तरे देवाः सेन्द्रोपेन्द्राः समेत्य ते धर्मविघ्नं तदा कर्तुं दैत्यानामभवन्द्विजाः
સૂત બોલ્યા—આ વચ્ચે ઇન્દ્ર અને ઉપેન્દ્ર સહિત દેવતાઓ એકત્ર થયા અને તે સમયે દૈત્યોના ધર્મમાં વિઘ્ન કરવા દ્વિજ-બ્રાહ્મણનું રૂપ ધારણ કર્યું।
Verse 3
असुरा यातुधानाश् च राक्षसाः क्रूरकर्मिणः तामसाश् च तथा चान्ये राजसाश् च तथा भुवि
પૃથ્વી પર અસુરો, યાતુધાન અને રાક્ષસો—ક્રૂર કર્મ કરનાર—તામસિક છે; તેમજ અન્ય કેટલાક રાજસિક પણ છે।
Verse 4
अविघ्नं यज्ञदानाद्यैः समभ्यर्च्य महेश्वरम् ब्रह्माणं च हरिं विप्रा लब्धेप्सितवरा यतः
હે વિપ્રો, યજ્ઞ, દાન વગેરે દ્વારા મહેશ્વરની—અને સાથે બ્રહ્મા તથા હરિની—સમ્યક આરાધના કરીને તેઓ નિર્વિઘ્ન બન્યા અને ઇચ્છિત વર પ્રાપ્ત કર્યા।
Verse 5
ततो ऽस्माकं सुरश्रेष्ठाः सदा विजयसंभवः तेषां ततस्तु विघ्नार्थम् अविघ्नाय दिवौकसाम्
ત્યારે, હે દેવશ્રેષ્ઠો, અમારી તરફ સદા વિજય નિશ્ચિત હતો. તેથી તેમના માટે વિઘ્ન ઉત્પન્ન કરવા અને દિવૌકસો માટે અવીઘ્નતા રહે તે हेतु દિવ્ય પ્રતિશક્તિ પ્રવર્તી.
Verse 6
पुत्रार्थं चैव नारीणां नराणां कर्मसिद्धये विघ्नेशं शङ्करं स्रष्टुं गणपं स्तोतुमर्हथ
સ્ત્રીઓના પુત્રાર્થ અને પુરુષોના કર્મસિદ્ધિ માટે, શંકરે વિઘ્નહર તથા સિદ્ધિદાતા સ્વામીરૂપે સર્જેલા ગણપ—વિઘ્નેશ—ની સ્તુતિ અને પૂજા કરવી યોગ્ય છે.
Verse 7
इत्युक्त्वान्योन्यमनघं तुष्टुवुः शिवमीश्वरम् नमः सर्वात्मने तुभ्यं सर्वज्ञाय पिनाकिने
આ રીતે પરસ્પર કહીને તેમણે નિર્દોષ પરમેશ્વર શિવની સ્તુતિ કરી—“હે સર્વાત્મન્, તમને નમસ્કાર; હે સર્વજ્ઞ, પિનાકધારી, તમને નમસ્કાર.”
Verse 8
अनघाय विरिञ्चाय देव्याः कार्यार्थदायिने अकायायार्थकायाय हरेः कायापहारिणे
નિષ્પાપ પ્રભુને નમસ્કાર; વિરિંચ (બ્રહ્મા) ને નમસ્કાર; દેવીને કાર્યસિદ્ધિનું સામર્થ્ય આપનારને નમસ્કાર; દેહવિહિન હોવા છતાં અર્થપૂર્ણ રૂપ ધારણ કરનારને નમસ્કાર; અને હરિ (વિષ્ણુ) ની દેહાવસ્થાને પણ અપહરી લયમાં લેનારને નમસ્કાર.
Verse 9
कायान्तस्थामृताधारमण्डलावस्थिताय ते कृतादिभेदकालाय कालवेगाय ते नमः
દેહની અંદર અમૃત-આધાર-મંડલમાં સ્થિત રહેનાર તમને નમસ્કાર; કૃતાદિ યુગોના ભેદ કરનાર કાળરૂપ તમને નમસ્કાર; અને કાળના તીવ્ર વેગરૂપ તમને નમસ્કાર.
Verse 10
कालाग्निरुद्ररूपाय धर्माद्यष्टपदाय च कालीविशुद्धदेहाय कालिकाकारणाय ते
કાલાગ્નિ-રુદ્રરૂપ, ધર્માદિ અષ્ટપદ આધાર, કાળીથી વિશુદ્ધ દેહવાળા, અને કાલિકાના કારણ-મૂળ સ્વરૂપ તમને નમસ્કાર।
Verse 11
कालकण्ठाय मुख्याय वाहनाय वराय ते अंबिकापतये तुभ्यं हिरण्यपतये नमः
નીલકંઠ, પરમ મુખ્ય, શ્રેષ્ઠ વાહનસ્વરૂપ અને વરદાયક, અંબિકાપતિ, તથા હિરણ્ય-સમૃદ્ધિના અધિપતિ—તમને નમઃ।
Verse 12
हिरण्यरेतसे चैव नमः शर्वाय शूलिने कपालदण्डपाशासिचर्माङ्कुशधराय च
હિરણ્યરેતસને નમઃ; શર્વ શૂલધારીને નમઃ; જે કપાલદંડ, પાશ, અસિ, ચર્મ અને અંકુશ ધારણ કરે છે—તે પ્રભુને પ્રણામ।
Verse 13
पतये हैमवत्याश् च हेमशुक्लाय ते नमः पीतशुक्लाय रक्षार्थं सुराणां कृष्णवर्त्मने
હૈમવતી (પાર્વતી)ના પતિ, હેમ-શુક્લ તેજસ્વી—તમને નમઃ। દેવોના રક્ષણાર્થે પીત-શુક્લ રૂપવાળા, અને કૃષ્ણવર્ત્મા (ગૂઢ માર્ગવાળા) તમને નમઃ।
Verse 14
पञ्चमाय महापञ्चयज्ञिनां फलदाय च पञ्चास्यफणिहाराय पञ्चाक्षरमयाय ते
પંચમ (પંચથી પર) સ્વરૂપ, મહાપંચયજ્ઞ કરનારને ફળ આપનાર, પંચાસ્ય પર ફણીહાર ધારણ કરનાર, અને પંચાક્ષર (નમઃ શિવાય)મય—તમને નમઃ।
Verse 15
पञ्चधा पञ्चकैवल्यदेवैरर्चितमूर्तये पञ्चाक्षरदृशे तुभ्यं परात्परतराय ते
પાંચ રીતે પાંચ કૈવલ્ય-દેવોથી અર્ચિત મૂર્તિસ્વરૂપ, પંચાક્ષરી ‘નમઃ શિવાય’ દર્શનમંત્રરૂપ પરાત્પર પરમેશ્વર, તમને નમસ્કાર.
Verse 16
षोडशस्वरवज्राङ्गवक्त्रायाक्षयरूपिणे कादिपञ्चकहस्ताय चादिहस्ताय ते नमः
સોળ પવિત્ર સ્વરોની વજ્રશક્તિથી તેજસ્વી મુખવાળા, અક્ષય સ્વરૂપ, ‘ક’ આદિ પંચક અક્ષરસમૂહને હસ્તશક્તિ (મંત્રબળ) રૂપે ધારણ કરનાર, અને સ્વયં આદિહસ્ત—પ્રથમ કર્તૃત્વ—તમને નમઃ.
Verse 17
टादिपादाय रुद्राय तादिपादाय ते नमः पादिमेण्ढ्राय यद्यङ्गधातुसप्तकधारिणे
ટ-આદિ પાદતત્ત્વરૂપ રુદ્રને નમઃ; ત-આદિ પાદ-આધારરૂપ તમને નમઃ. પાદ-આધારમાં સ્થિત રહી દેહના અંગો તથા સપ્ત ધાતુઓ ધારણ કરનાર, તમને નમસ્કાર.
Verse 18
शान्तात्मरूपिणे साक्षात् क्षदन्तक्रोधिने नमः लवरेफहलाङ्गाय निरङ्गाय च ते नमः
શાંત આત્માસ્વરૂપ, સાક્ષાત્ તત્ત્વપ્રકાશ, અને ક્રોધને ક્ષય કરી ભસ્મ કરનાર તમને નમઃ. ‘લ-વ-ર-રે-ફ-હ-લાંગ’ અક્ષરદેહરૂપ તમને નમઃ; તેમજ નિરંગ, નિર્મળ, નિરાકાર તમને પુનઃ નમસ્કાર.
Verse 19
सर्वेषाम् एव भूतानां हृदि निःस्वनकारिणे भ्रुवोर् अन्ते सदा सद्भिर् दृष्टायात्यन्तभानवे
સર્વ ભૂતોના હૃદયમાં સૂક્ષ્મ આંતરિક નાદ ઉત્પન્ન કરનાર, અને ભ્રૂઓના અંતસ્થાને સદા સદ્ભક્તો દ્વારા દર્શિત અતિ તેજસ્વી પરમાત્માને નમસ્કાર.
Verse 20
भानुसोमाग्निनेत्राय परमात्मस्वरूपिणे गुणत्रयोपरिस्थाय तीर्थपादाय ते नमः
જેનાં નેત્ર સૂર્ય, ચંદ્ર અને અગ્નિ છે, જે પરમાત્મસ્વરૂપ છે, ત્રિગુણથી પરે સ્થિત છે, અને જેમનાં ચરણો જ તીર્થ છે—તમને નમસ્કાર।
Verse 21
तीर्थतत्त्वाय साराय तस्मादपि पराय ते ऋग्यजुःसामवेदाय ओंकाराय नमो नमः
તીર્થતત્ત્વ, અંતઃસાર, અને તેનાથી પણ પરમ પરાત્પર—તમને વારંવાર નમસ્કાર। તમે જ ઋગ્-યજુઃ-સામ વેદ અને તમે જ પ્રણવ ઓંકાર—નમો નમઃ।
Verse 22
ओङ्कारे त्रिविधं रूपम् आस्थायोपरिवासिने पीताय कृष्णवर्णाय रक्तायात्यन्ततेजसे
ઓંકારમાં નિવાસ કરીને તેઓ ત્રિવિધ રૂપ ધારણ કરે છે—ઊર્ધ્વસ્થ પરાત્પર પ્રભુરૂપે; પીળા, કૃષ્ણવર્ણ અને રક્તવર્ણ રૂપે; અતિશય તેજસ્વી।
Verse 23
स्थानपञ्चकसंस्थाय पञ्चधाण्डबहिः क्रमात् ब्रह्मणे विष्णवे तुभ्यं कुमाराय नमोनमः
પંચ સ્થાનોમાં સ્થિત અને ક્રમશઃ પંચ આવરણોથી પરે રહેનારા—તમને નમો નમઃ. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને તમે—દિવ્ય કુમાર (સ્કંદ)ને વારંવાર પ્રણામ।
Verse 24
अंबायाः परमेशाय सर्वोपरिचराय ते मूलसूक्ष्मस्वरूपाय स्थूलसूक्ष्माय ते नमः
અંબા (શક્તિ)ના પરમેશ્વર, જેને સર્વે સેવા કરે છે—તમને નમસ્કાર। મૂળકારણરૂપ અતિસૂક્ષ્મ સ્વરૂપ અને સ્થૂલ-સૂક્ષ્મ બંનેરૂપ—તમને નમઃ।
Verse 25
सर्वसंकल्पशून्याय सर्वस्माद्रक्षिताय ते आदिमध्यान्तशून्याय चित्संस्थाय नमोनमः
હે ભગવન્! સર્વ સંકલ્પોથી શૂન્ય, સર્વ મર્યાદાઓથી પરે અક્ષુણ્ણ, આદિ‑મધ્ય‑અંતથી રહિત અને શુદ્ધ ચિત્‑સ્વરૂપે સ્થિત એવા આપને વારંવાર નમસ્કાર।
Verse 26
यमाग्निवायुरुद्रांबुसोमशक्रनिशाचरैः दिङ्मुखे दिङ्मुखे नित्यं सगणैः पूजिताय ते
હે પતિ! યમ, અગ્નિ, વાયુ, રુદ્ર, વરુણ (જલાધિપ), સોમ, શક્ર (ઇન્દ્ર) તથા નિશાચરો—દરેક દિશાના દ્વારે—તમારા ગણો સહિત તમને નિત્ય પૂજે છે।
Verse 27
सर्वेषु सर्वदा सर्वमार्गे सम्पूजिताय ते रुद्राय रुद्रनीलाय कद्रुद्राय प्रचेतसे महेश्वराय धीराय नमः साक्षाच्छिवाय ते
જે સર્વે દ્વારા, સર્વકાળે, સર્વ માર્ગોથી સંપૂર્ણ પૂજિત છે—તે રુદ્રને, નીલવર્ણ રુદ્રને, ઉગ્ર રુદ્રને, સર્વજ્ઞ પ્રચેતસને; મહેશ્વર, ધીર‑શાંત સ્વરૂપને—અને સాక్షાત્ શિવરૂપ આપને નમસ્કાર।
Verse 28
अथ शृणु भगवन् स्तवच्छलेन कथितमजेन्द्रमुखैः सुरासुरेशैः /* मखमदनयमाग्निदक्षयज्ञक्षपणविचित्रविचेष्टितं क्षमस्व
હવે, હે ભગવન્! બ્રહ્મા તથા દેવ‑અસુરેશોએ સ્તવના બહાને જે કહ્યું છે તે સાંભળો. મખનું દમન, મદનનો ગર્વભંગ, યમ‑અગ્નિનું નિયંત્રણ અને દક્ષયજ્ઞનો અદ્ભુત વિનાશ—આ વિલક્ષણ લીલાઓને ક્ષમા કરો।
Verse 29
सूत उवाच यः पठेत्तु स्तवं भक्त्या शक्राग्निप्रमुखैः सुरैः कीर्तितं श्रावयेद्विद्वान् स याति परमां गतिम्
સૂત બોલ્યા—શક્ર‑અગ્નિ પ્રભૃતિ દેવોએ કીર્તિત કરેલ આ સ્તવને જે ભક્તિથી પાઠ કરે છે, અને જે વિદ્વાન તેને અન્યને શ્રવણ કરાવે છે—તે પરમ ગતિને પામે છે।
Frequently Asked Questions
The rishis ask how Vināyaka (Gaṇeśvara) was born with an elephant face and why his authority over obstacles is uniquely powerful.
Shiva is praised as Kāla and Kālāgni-Rudra, as Oṃkāra and the very substance of Ṛg–Yajus–Sāma, as pañcākṣara-maya, as the inner Self of all beings, and as transcendent beyond the three guṇas—uniting ritual, mantra, and metaphysics.
The text states that one who recites it with devotion—or a learned person who causes it to be heard—attains paramā gati, the supreme state associated with liberation through Shiva’s grace.