Adhyaya 103
उमास्वयंवरः / भवोद्वाहः, गणसमागमः, अविमुक्तक्षेत्रमाहात्म्यम्, तथा विनायक-उत्पत्तिसूचना
સૂત કહે છે—બ્રહ્મા કરજોડે મહાદેવને લગ્ન આરંભવા વિનંતી કરે છે. શિવ સંમતિ આપે તત્ક્ષણે બ્રહ્મા રત્નમય દિવ્ય નગરીને વિધિ-સ્થળરૂપે રચી દે છે. ત્યાં દેવમાતાઓ અને દેવપત્નીઓ, નાગ-ગરુડ, યક્ષ, ગંધર્વ, કિન્નર, સમુદ્રો, પર્વતો, વાદળો, માસ-વર્ષ, વેદ, મંત્ર, યજ્ઞ અને અસંખ્ય અપ્સરાઓ ભેગાં થાય છે—આ લગ્ન ખાનગી નહીં, બ્રહ્માંડવ્યાપી મહોત્સવ છે. જટા, ચંદ્રચૂડ, ત્રિનેત્ર, નીલકંઠ વગેરે શૈવચિહ્નો ધરાવતા અસંખ્ય ગણેશ્વરો અને નામધારી ગણો એકત્ર થાય છે. વિષ્ણુ અલંકૃત ગિરિજાને નગરીમાં લાવી શિવને તત્ત્વવંશ કહે છે—રુદ્રના પાર्श્વમાંથી બ્રહ્મા-વિષ્ણુ પ્રગટ થયા અને જગત રુદ્રરૂપોથી જ રચાયું છે. બ્રહ્મા પુરોહિત બની અગ્નિસાક્ષીએ વૈદિક મંત્રોથી પ્રદક્ષિણા, આહુતિ વગેરે કરાવી દિવ્ય દંપતિનું વિધિવત્ મિલન કરાવે છે. પછી શિવ નંદી અને ગણો સાથે અવિમુક્ત ક્ષેત્ર કાશી જાય છે. પાર્વતી મહાત્મ્ય પૂછે ત્યારે શિવ કહે છે—અવિમુક્તમાં પાપક્ષય થાય છે અને ત્યાં મરણારને અપુનરાવર્તિ મોક્ષ મળે છે. અંતે તે પવિત્ર ઉપવનનો સંકેત કરે છે જ્યાં ગજવક્ત્ર વિનાયક દૈત્યવિઘ્નો અટકાવવા અને દેવકાર્યો નિર્વિઘ્ન કરવા પ્રાદુર્ભવ થાય છે—આગામી કાશીમાહાત્મ્ય અને વિનાયકધર્મની ભૂમિકા।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे उमास्वयंवरो नाम द्व्यधिकशततमो ऽध्यायः सूत उवाच अथ ब्रह्मा महादेवम् अभिवन्द्य कृताञ्जलिः उद्वाहः क्रियतां देव इत्युवाच महेश्वरम्
આ રીતે શ્રીલિંગમહાપુરાણના પૂર્વભાગમાં ‘ઉમા-સ્વયંવર’ નામે એકસો ત્રીજો અધ્યાય (આરંભે છે). સૂત બોલ્યા—પછી બ્રહ્માએ મહાદેવને વંદન કરી, હાથ જોડીને મહેશ્વરને કહ્યું—“હે દેવ! વિવાહવિધિ સંપન્ન થાઓ.”
Verse 2
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मणः परमेष्ठिनः यथेष्टमिति लोकेशं प्राह भूतपतिः प्रभुः
પરમેષ્ઠી બ્રહ્માના તે વચન સાંભળી પ્રભુ ભૂતપતિએ લોકેશને કહ્યું—“જેમ તારી ઇચ્છા, તેમ જ થાઓ.”
Verse 3
उद्वाहार्थं महेशस्य तत्क्षणादेव सुव्रताः ब्रह्मणा कल्पितं दिव्यं पुरं रत्नमयं शुभम्
હે સુવ્રતજનોએ! મહેશના વિવાહાર્થે તે ક્ષણે જ બ્રહ્માએ દિવ્ય, શુભ, રત્નમય નગર રચ્યું.
Verse 4
अथादितिर्दितिः साक्षाद् दनुः कद्रुः सुकालिका पुलोमा सुरसा चैव सिंहिका विनता तथा
પછી અદિતિ, દિતિ, દનુ, કદ્રુ, સુકાલિકા, પુલોમા, સુરસા, સિંહિકા તથા વિનતા—આ (દિવ્ય માતાઓ) પ્રગટ થયા.
Verse 5
सिद्धिर्माया क्रिया दुर्गा देवी साक्षात्सुधा स्वधा सावित्री वेदमाता च रजनी दक्षिणा द्युतिः
તે સિદ્ધિ, માયા અને ક્રિયા છે; તે દુર્ગા દેવી—સાક્ષાત્ સુધા અને સ્વધા. તે સાવિત્રી, વેદમાતા; તેમજ રજની, દક્ષિણા અને દ્યુતિ સ્વરૂપા છે.
Verse 6
स्वाहा स्वाहामतिर् बुद्धिर् ऋद्धिर् वृद्धिः सरस्वती राका कुहूः सिनीवाली देवी अनुमती तथा
સ્વાહા, ‘સ્વાહા’ ઉચ્ચારતી સંકલ્પશક્તિ, બુદ્ધિ અને વિવેક; ઋદ્ધિ અને વૃદ્ધિ; સરસ્વતી; રાકા, કુહૂ, સિનિવાલી દેવી તથા અનુમતી—આ સર્વ શિવની શક્તિરૂપે આવાહિત થાય છે, યજ્ઞકર્મ અને જ્ઞાનથી પશુજીવને પતિ-શિવ તરફ દોરી જાય છે।
Verse 7
धरणी धारणी चेला शची नारायणी तथा एताश्चान्याश् च देवानां मातरः पत्नयस् तथा
ધરણી, ધારણી, ચેલા, શચી અને નારાયણી—આ તથા અન્ય દેવીઓ પણ દેવતાઓની માતાઓ અને તેમની પત્નીઓ (સહધર્મિણીઓ) તરીકે કહેવાય છે।
Verse 8
उद्वाहः शङ्करस्येति जग्मुः सर्वा मुदान्विताः उरगा गरुडा यक्षा गन्धर्वाः किन्नरा गणाः
“આ શંકરનો વિવાહ છે”—એ સાંભળીને સૌ આનંદથી નીકળી પડ્યા: ઉરગ (નાગ), ગરુડ, યક્ષ, ગંધર્વ, કિન્નર અને ગણસમૂહ।
Verse 9
सागरा गिरयो मेघा मासाः संवत्सरास् तथा वेदा मन्त्रास् तथा यज्ञाः स्तोमा धर्माश् च सर्वशः
સમુદ્રો, પર્વતો, મેઘો, માસો અને સંવત્સરો; વેદો, મંત્રો, યજ્ઞો, સ્તોમો અને સર્વ ધર્મ—આ બધું સર્વ રીતે તે પરમ પતિ શિવથી વ્યાપ્ત છે।
Verse 10
हुङ्कारः प्रणवश्चैव प्रतिहाराः सहस्रशः कोटिरप्सरसो दिव्यास् तासां च परिचारिकाः
રહસ્યમય હુંકાર અને પવિત્ર પ્રણવ (ઓં) પણ ત્યાં છે; અને હજારો પ્રતિહાર (દ્વારપાલ) છે। એક કરોડ દિવ્ય અપ્સરાઓ હાજર છે—તેમની પરિચારિકાઓ સાથે।
Verse 11
याश् च सर्वेषु द्वीपेषु देवलोकेषु निम्नगाः ताश् च स्त्रीविग्रहाः सर्वाः संजग्मुर्हृष्टमानसाः
સર્વ દ્વીપોમાં અને દેવલોકોમાં વહેતી જે જે નદીઓ છે, તે સર્વે સ્ત્રીરૂપ ધારણ કરીને હર્ષિત મનથી ત્યાં એકત્ર થઈ।
Verse 12
गणपाश् च महाभागाः सर्वलोकनमस्कृताः उद्वाहः शङ्करस्येति तत्राजग्मुर्मुदान्विताः
અને મહાભાગ્યશાળી, સર્વ લોકોથી નમસ્કૃત એવા ગણસમૂહો “આ શંકરનો વિવાહ છે” એમ સાંભળી આનંદથી ત્યાં આવ્યા।
Verse 13
अभ्ययुः शङ्खवर्णाश् च गणकोट्यो गणेश्वराः दशभिः केकराक्षश् च विद्युतो ऽष्टाभिर् एव च
પછી કરોડો ગણેશ્વરો આગળ વધ્યા; તેમાં શંખવર્ણ (શ્વેત) ગણો, અભ્યયુ વગેરે; અને કેકરાક્ષ દસ (દળો) સાથે, તથા વિદ્યુત માત્ર આઠ (દળો) સાથે આવ્યો।
Verse 14
चतुःषष्ट्या विशाखाश् च नवभिः पारयात्रिकः षड्भिः सर्वान्तकः श्रीमान् तथैव विकृताननः
ચોસઠ (દળો) સાથે વિશાખ, નવ (દળો) સાથે પારયાત્રિક, છ (દળો) સાથે શ્રીમાન્ સર્વાંતક, અને તેમ જ વિકૃતાનન પણ (આવ્યા)।
Verse 15
ज्वालाकेशो द्वादशभिः कोटिभिर् गणपुङ्गवः सप्तभिः समदः श्रीमान् दुन्दुभो ऽष्टाभिर् एव च
ગણોમાં શ્રેષ્ઠ જ્વાલાકેશ દ્વાદશ કરોડ (અનુચરો) સાથે હતો; શ્રીમાન્ સમદ સાત કરોડ સાથે, અને દુન્દુભ પણ આઠ કરોડ સાથે (આવ્યો)।
Verse 16
पञ्चभिश् च कपालीशः षड्भिः संदारकः शुभः कोटिकोटिभिर् एवेह गण्डकः कुंभकस् तथा
પાંચ રૂપોથી તેઓ ‘કપાલીષ’—કપાળ ધારણ કરનાર પ્રભુ—રૂપે સ્તુત થાય છે; છ રૂપોથી શુભ ‘સંદારક’—ક્લેશહર—રૂપે. અને અહીં કરોડો-કરોડ રૂપોમાં તેઓ ‘ગંડક’ તથા ‘કુંભક’ નામે પણ પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 17
विष्टम्भो ऽष्टाभिर् एवेह गणपः सर्वसत्तमः पिप्पलश् च सहस्रेण संनादश् च तथा द्विजाः
અહીં ‘વિષ્ટંભ’ નામનો ગણપ—સર્વ સત્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ—આઠ ગણોથી ઘેરાયેલો છે. તેવી જ રીતે ‘પિપ્પલ’ હજાર ગણોથી, અને ‘સન્નાદ’ પણ; સાથે દ્વિજ ઋષિઓ શિવસ્તુતિ કરે છે.
Verse 18
आवेष्टनस् तथाष्टाभिः सप्तभिश्चन्द्रतापनः महाकेशः सहस्रेण कोटीनां गणपो वृतः
તેઓ ‘આવેષ્ટન’ પણ છે અને ‘ચંદ્રતાપન’ પણ—આઠ અને સાત ગણોથી યુક્ત. તેઓ ‘મહાકેશ’—મહાજટાધારી—હજારો અને કરોડો ગણપો તથા શિવગણોથી ઘેરાયેલા છે.
Verse 19
कुण्डी द्वादशभिर् वीरस् तथा पर्वतकः शुभः कालश् च कालकश्चैव महाकालः शतेन वै
તેઓ ‘કુંડી’ છે; તેઓ દ્વાદશરૂપ છે; તેઓ ‘વીર’ છે; તેમજ શુભ ‘પર્વતક’—પર્વતાધિપતિ—છે. તેઓ ‘કાલ’ અને ‘કાલક’ પણ; અને ‘મહાકાલ’ રૂપે શતવાર સ્તુત થાય છે.
Verse 20
आग्निकः शतकोट्या वै कोट्याग्निमुख एव च आदित्यमूर्धा कोट्या च तथा चैव धनावहः
તેઓ ‘આગ્નિક’—શત-કરોડ રૂપે અગ્નિસ્વરૂપ પ્રભુ; અને કરોડો-કરોડ અગ્નિમુખવાળા પણ છે. તેઓ ‘આદિત્યમૂર્ધા’—જેનુ મસ્તક સૂર્ય છે—અને ‘ધનાવહ’—સમૃદ્ધિના વાહક તથા દાતા—પણ છે.
Verse 21
संनामश् च शतेनैव कुमुदः कोटिभिस् तथा अमोघः कोकिलश्चैव कोटिकोट्या सुमन्त्रकः
તે સન્નામ—શતશત સ્તુતિઓથી સ્તવિત; કુમુદ—કોટિકોટિ ભક્તોથી આરાધિત. તે અમોઘ—જેની કૃપા કદી નિષ્ફળ નથી; કોકિલ—શ્રુતિપ્રકાશમાં મધુર સ્વરવાળો. તે સુમંત્રક—શુભ મંત્રોથી અસંખ્ય કરોડો દ્વારા આવાહિત.
Verse 22
काकपाटो ऽपरः षष्ट्या षष्ट्या संतानकः प्रभुः महाबलश् च नवभिर् मधुपिङ्गश् च पिङ्गलः
તે કાકપાટ પણ છે; અને ‘અપર’—બધા માપથી પર. તે પ્રભુ સંતાનક—ષષ્ટિ અને ષષ્ટિથી ગણાતો, સતત પરંપરાનો ધારક. તે મહાબલ—નવથી પરિગણિત; અને મધુપિંગ તથા પિંગલ—મધુર તામ્રવર્ણ તેજથી દીપ્ત.
Verse 23
नीलो नवत्या देवेशः पूर्णभद्रस्तथैव च कोटीनां चैव सप्तत्या चतुर्वक्त्रो महाबलः
તે નીલવર્ણ—દેવેશ, દેવોના ઈશ્વર. તે પૂર્ણભદ્ર પણ—સંપૂર્ણ મંગલમય અને રક્ષક. તે કોટિઓના દશકોમાં અને સપ્તતિઓમાં પણ પરિગણિત—અનંત રૂપે પ્રગટ. તે ચતુર્વક્ત્ર અને મહાબલ—અતિશય શક્તિશાળી.
Verse 24
कोटिकोटिसहस्राणां शतैर् विंशतिभिर् वृताः तत्राजग्मुस् तथा देवास् ते सर्वे शङ्करं भवम्
કોટિ કોટિ અને સહસ્ર ગણો, તેમજ શતો અને વિંશતિના દળોથી ઘેરાયેલા સર્વ દેવો ત્યાં એકત્ર આવ્યા. તેઓ બધા શંકર—ભવ પાસે પહોંચ્યા; તે શુભ પતિ છે અને પાશથી બંધાયેલા પશુરૂપ જીવને બંધનમાંથી મુક્ત કરે છે.
Verse 25
भूतकोटिसहस्रेण प्रमथः कोटिभिस्त्रिभिः वीरभद्रश्चतुःषष्ट्या रोमजाश्चैव कोटिभिः
સહસ્ર કરોડ ભૂતો સાથે, ત્રણ કરોડ પ્રમથો સાથે, ચોસઠ (કરોડ) વીરભદ્ર-પ્રમુખો સાથે, અને કરોડો રોમજો સાથે પણ—આ રીતે રુદ્રગણો પ્રભુના દિવ્ય કાર્ય માટે એકત્ર થયા.
Verse 26
करणश्चैव विंशत्या नवत्या केवलः शुभः पञ्चाक्षः शतमन्युश् च मेघमन्युस् तथैव च
તે જ કરણ છે, તે જ ‘વીસ’ અને ‘નેવું’ પણ; તે જ એકમાત્ર, પરમ શુભ છે. તે જ પંચાક્ષરી મંત્રના સ્વામી; તે જ શતમન્યુ અને મેઘમન્યુ પણ છે.
Verse 27
काष्ठकूटश् चतुःषष्ट्या सुकेशो वृषभस् तथा विरूपाक्षश् च भगवान् चतुःषष्ट्या सनातनः
ચોસઠ નામોની ગણતરીમાં તે કાષ્ઠકૂટ, સુકેશ, વૃષભ અને વિરূপાક્ષ તરીકે સ્તુત છે; અને એ જ ચોસઠીમાં તે ભગવાન્ સનાતન—શાશ્વત—પણ છે.
Verse 28
तालुकेतुः षडास्यश् च पञ्चास्यश् च सनातनः संवर्तकस् तथा चैत्रो लकुलीशः स्वयं प्रभुः
તાલૂકેતુ, ષડાસ્ય, પંચાસ્ય, સનાતન, સંવર્તક અને ચૈત્ર—આ બધાં સ્વયં પ્રભુ લકુલીશ જ છે.
Verse 29
लोकान्तकश् च दीप्तास्यस् तथा दैत्यान्तकः प्रभुः मृत्युहृत् कालहा कालो मृत्युञ्जयकरस् तथा
તે લોકાંતક—લોકોના અંત કરનાર; દીપ્તાસ્ય—જ્વલંત મુખવાળો; દૈત્યાંતક પ્રભુ—દૈત્યોનો સંહારક છે. તે મૃત્યુહૃત્, કાલહા, સ્વયં કાલ, અને મૃત્યુંજય-વિજયદાતા પણ છે.
Verse 30
विषादो विषदश्चैव विद्युतः कान्तकः प्रभुः देवो भृङ्गी रिटिः श्रीमान् देवदेवप्रियस् तथा
તે વિષાદ અને વિષદ છે; તે વિદ્યુત સમ તેજસ્વી છે. તે કાંતક—અવરોધો દમન કરનાર—પ્રભુ છે. તે સ્વયં દેવ; ભૃંગી, રિટી, શ્રીમાન્ અને દેવદેવપ્રિય—દેવોના દેવનો પ્રિય—પણ છે.
Verse 31
अशनिर् भासकश् चैव चतुःषष्ट्या सहस्रपात् एते चान्ये च गणपा असंख्याता महाबलाः
અશનિ, ભાસક તથા ચોસઠ સહસ્રપાદ સહિત—આ અને અન્ય અનેક ગણપ-નાયકો અસંખ્ય અને મહાબળવાન હતા।
Verse 32
सर्वे सहस्रहस्ताश् च जटामुकुटधारिणः चन्द्ररेखावतंसाश् च नीलकण्ठास् त्रिलोचनाः
તેઓ સર્વે સહસ્રહસ્ત હતા; જટામુકુટધારી, ચંદ્રરેખાથી શોભિત, નીલકંઠ અને ત્રિલોચન રૂપે પ્રગટ થયા।
Verse 33
हारकुण्डलकेयूरमुकुटाद्यैर् अलंकृताः ब्रह्मेन्द्रविष्णुसंकाशा अणिमादिगुणैर्वृताः
હાર, કુંડળ, કેયૂર, મુકુટ આદિથી અલંકૃત તેઓ બ્રહ્મા-ઇન્દ્ર-વિષ્ણુ સમાન તેજસ્વી હતા અને અણિમા આદિ સિદ્ધિ-ગુણોથી આવૃત હતા।
Verse 34
सूर्यकोटिप्रतीकाशास् तत्राजग्मुर्गणेश्वराः पातालचारिणश्चैव सर्वलोकनिवासिनः
ત્યારે સૂર્યકોટિ સમાન તેજસ્વી ગણેશ્વરો ત્યાં આવ્યા; સાથે પાતાળચારી તથા સર્વ લોકનિવાસીઓ પણ ઉપસ્થિત થયા।
Verse 35
तुंबरुर्नारदो हाहा हूहूश्चैव तु सामगाः रत्नान्यादाय वाद्यांश् च तत्राजग्मुस्तदा पुरम्
ત્યારે તુંબુરુ, નારદ તથા સામગાન ગંધર્વો—હાહા અને હૂહૂ—રત્નો અને વાદ્યો લઈને તે સમયે તે નગર તરફ ગયા।
Verse 36
ऋषयः कृत्स्नशस्तत्र देवगीतास्तपोधनाः पुण्यान् वैवाहिकान् मन्त्रान् अजपुर् हृष्टमानसाः
ત્યાં તપોધન ઋષિઓ, દેવગીતોમાં સંપૂર્ણ પારંગત, હર્ષિત મનથી પુણ્યમય વૈવાહિક મંત્રોનું સંપૂર્ણ જપ કરવા લાગ્યા।
Verse 37
तत एवं प्रवृत्ते तु सर्वतश् च समागमे गिरिजां ताम् अलंकृत्य स्वयमेव शुचिस्मिताम्
આ રીતે કાર્ય આગળ વધ્યું અને સર્વ દિશાઓથી મહાસભા એકત્ર થઈ, ત્યારે પ્રભુએ સ્વયં શુચિસ્મિત ગિરિજાને અલંકૃત કરી।
Verse 38
पुरं प्रवेशयामास स्वयम् आदाय केशवः सदस्याह च देवेशं नारायणमजो हरिम्
કેશવે સ્વયં (તેમને) સાથે લઈને નગરમાં પ્રવેશ કરાવ્યો; અને સભાસદોએ દેવેશ—નારાયણ, અજ, હરિ—ને આદરથી સંબોધ્યા।
Verse 39
भवानग्रे समुत्पन्नो भवान्या सह दैवतैः वामाङ्गादस्य रुद्रस्य दक्षिणाङ्गादहं प्रभो
તમે ભવાની તથા દેવગણો સાથે પ્રથમ ઉત્પન્ન થયા; આ રુદ્રના વામ અંગમાંથી તમે પ્રગટ થયા અને દક્ષિણ અંગમાંથી હું, હે પ્રભુ।
Verse 40
मन्मूर्तिस्तुहिनाद्रीशो यज्ञार्थं सृष्ट एव हि एषा हैमवती जज्ञे मायया परमेष्ठिनः
હિમાદ્રિના ઈશ્વર—જે મારી જ મૂર્તિ છે—યજ્ઞાર્થે જ સૃષ્ટ થયો; અને આ હૈમવતી પરમેષ્ઠિન (બ્રહ્મા) ની માયાથી જન્મી।
Verse 41
श्रौतस्मार्तप्रवृत्त्यर्थम् उद्वाहार्थम् इहागतः अतो ऽसौ जगतां धात्री धाता तव ममापि च
શ્રૌત અને સ્માર્ત ધર્મપ્રવૃત્તિ ટકાવી રાખવા તથા વિવાહાર્થે તેઓ અહીં આવ્યા છે. તેથી એ જ સર્વ જગતના ધારક-ધાતા છે—તમારા અને મારા પણ વિધાતા તથા પાલક છે.
Verse 42
अस्य देवस्य रुद्रस्य मूर्तिभिर् विहितं जगत् क्ष्माबग्निखेन्दुसूर्यात्मपवनात्मा यतो भवः
આ દેવ રુદ્રની પ્રગટ મૂર્તિઓ દ્વારા જ આ સમગ્ર જગત રચાયું છે. તેમના પરથી ભવ પ્રગટે છે, જેમનું સ્વરૂપ પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, આકાશ, ચંદ્ર, સૂર્ય અને પવન છે—તત્ત્વોના અંતર્યામી પતિ.
Verse 43
तथापि तस्मै दातव्या वचनाच्च गिरेर्मम एषा ह्य् अजा शुक्लकृष्णा लोहिता प्रकृतिर्भवान्
તથાપિ તેને તેમને જ આપવી જોઈએ—મેં કહેલા વચનના કારણે અને પર્વતરાજની આજ્ઞાથી. હે પૂજ્ય, આ ‘અજા’ જ પ્રકૃતિ છે—શ્વેત, કૃષ્ણ અને લોહિત રૂપવાળી.
Verse 44
श्रेयो ऽपि शैलराजेन संबन्धो ऽयं तवापि च तव पाद्मे समुद्भूतः कल्पे नाभ्यंबुजादहम्
શૈલરાજ સાથે તમારો આ સંબંધ કલ્યાણકારી છે; ખરેખર તે તમારાં માટે પણ શુભ છે. કારણ કે આ કલ્પમાં હું તમારા કમળમાંથી—નાભિ-કમળમાંથી—ઉદ્ભવ્યો છું.
Verse 45
मदंशस्यास्य शैलस्य ममापि च गुरुर्भवान् सूत उवाच बाढम् इत्यजम् आहासौ देवदेवो जनार्दनः
“મારા અંશરૂપ આ પર્વતના તમે ગુરુ છો, અને મારા પણ ગુરુ છો.” એમ સૂતે કહ્યું. ત્યારે અજ, દેવદેવ જનાર્દને ઉત્તર આપ્યો—“બાઢમ્, તથાસ્તુ.”
Verse 46
देवाश् च मुनयः सर्वे देवदेवश् च शङ्करः ततश्चोत्थाय विद्वान्सः पद्मनाभः प्रणम्य ताम्
ત્યારે સર્વ દેવો અને સર્વ મુનિઓ, તેમજ દેવદેવ શંકર પણ ત્યાં ઉપસ્થિત હતા. ત્યારબાદ વિદ્વાન પદ્મનાભ ઊભા થઈ, તે દેવીને પ્રણામ કરીને શ્રદ્ધાપૂર્વક નમસ્કાર કર્યો.
Verse 47
पादौ प्रक्षाल्य देवस्य कराभ्यां कमलेक्षणः अभ्युक्षद् आत्मनो मूर्ध्नि ब्रह्मणश् च गिरेस् तथा
કમલનેત્રે પોતાના હાથોથી દેવના ચરણ ધોઈ, તે પવિત્ર જળ પોતાના મસ્તક પર તથા બ્રહ્મા અને ગિરિરાજ (હિમાલય) ના મસ્તક પર પણ છાંટ્યું.
Verse 48
त्वदीयैषा विवाहार्थं मेनजा ह्यनुजा मम इत्युक्त्वा सोदकं दत्त्वा देवीं देवेश्वराय ताम्
“મારી નાની બહેન મેનજા તારા વિવાહાર્થે છે” એમ કહી, જળসহ દાન કરીને તે દેવીને દેવેશ્વર (શિવ) ને અર્પણ કરી દીધી.
Verse 49
स्वात्मानमपि देवाय सोदकं प्रददौ हरिः अथ सर्वे मुनिश्रेष्ठाः सर्ववेदार्थपारगाः
હરિ (વિષ્ણુ) એ પણ વિધિપૂર્વક જળসহ પોતાનું સ્વાત્મા દેવ (શિવ) ને અર્પણ કર્યું. ત્યારબાદ સર્વ વેદોના અર્થના પારગામી મુનિશ્રેષ્ઠોએ પણ તે શરણાગતિને અનુસરી સંમતિ આપી.
Verse 50
ऊचुर्दाता गृहीता च फलं द्रव्यं विचारतः एष देवो हरो नूनं मायया हि ततो जगत्
તેઓ બોલ્યા—“દાતા, ગ્રહિતા, દાનદ્રવ્ય અને ફળ—આ બધાનો વિચાર કરીએ તો નિશ્ચિત થાય છે કે આ દેવ હર જ પોતાની માયાથી આ સમગ્ર જગત બની રહે છે.”
Verse 51
इत्युक्त्वा तं प्रणेमुश् च प्रीतिकण्टकितत्वचः ससृजुः पुष्पवर्षाणि खेचराः सिद्धचारणाः
આવું કહી તેઓએ તેમને પ્રણામ કર્યો; આનંદથી તેમની ત્વચા રોમાંચિત થઈ. ત્યારબાદ આકાશગામી સિદ્ધો અને ચારણોએ પુષ્પવર્ષા કરી.
Verse 52
देवदुन्दुभयो नेदुर् ननृतुश्चाप्सरोगणाः वेदाश् च मूर्तिमन्तस्ते प्रणेमुस्तं महेश्वरम्
દેવદુન્દુભિઓ ગુંજ્યાં; અપ્સરાઓના ગણ નૃત્ય કરવા લાગ્યા; અને મૂર્તિમાન વેદોએ પણ તે મહેશ્વરને પ્રણામ કર્યો.
Verse 53
ब्रह्मणा मुनिभिः सार्धं देवदेवमुमापतिम् देवो ऽपि देवीमालोक्य सलज्जां हिमशैलजाम्
બ્રહ્મા અને મુનિઓ સાથે દેવગણ દેવોના દેવ ઉમાપતિ પાસે ગયા. અને દેવ (શિવ) લજ્જાસહિત હિમશૈલજા દેવીને જોઈ શ્રદ્ધાભાવે નિહાળ્યા.
Verse 54
न तृप्यत्यनवद्याङ्गी सा च देवं वृषध्वजम् वरदो ऽस्मीति तं प्राह हरिं सो ऽप्याह शङ्करम्
નિર્દોષ અંગવાળી દેવી તૃપ્ત ન થઈ અને તેણે વૃષધ્વજ દેવને કહ્યું. તેણે કહ્યું, “હું વરદાતા છું.” પછી તે હરિ પાસે ગઈ, અને હરિએ પણ તેને શંકર તરફ જ મોકલી.
Verse 55
त्वयि भक्तिः प्रसीदेति ब्रह्माख्यां च ददौ तु सः ततस्तु पुनरेवाह ब्रह्मा विज्ञापयन्प्रभुम्
“તમામાં ભક્તિ પ્રસન્ન અને સ્થિર થાઓ” એમ કહી તેણે ‘બ્રહ્મા’ નામની સંજ્ઞા આપી. ત્યારબાદ બ્રહ્માએ ફરી પ્રભુને વિનંતી કરી.
Verse 56
हविर्जुहोमि वह्नौ तु उपाध्यायपदे स्थितः ददासि मम यद्याज्ञां कर्तव्यो ह्यकृतो विधिः
ઉપાધ્યાયના પદમાં સ્થિત રહી હું પવિત્ર અગ્નિમાં હવિ અર્પણ કરું છું. તમે મને આજ્ઞા આપો તો જે વિધિ હજી અધૂરી છે તે શાસ્ત્રોક્ત નિયમ મુજબ અવશ્ય પૂર્ણ કરવી જોઈએ.
Verse 57
तमाह शङ्करो देवं देवदेवो जगत्पतिः यद्यदिष्टं सुरश्रेष्ठ तत्कुरुष्व यथेप्सितम्
ત્યારે દેવદેવ, જગત્પતિ શંકરે તે દેવને કહ્યું— “હે સુરશ્રેષ્ઠ! જે જે તને ઇષ્ટ છે, તે તારી ઇચ્છા મુજબ જ કર।”
Verse 58
कर्तास्मि वचनं सर्वं देवदेव पितामह ततः प्रणम्य हृष्टात्मा ब्रह्मा लोकपितामहः
“હે દેવદેવ, હે પિતામહ! આપનું સર્વ વચન હું પૂર્ણ કરીશ.” એમ કહી લોકપિતામહ બ્રહ્મા હર્ષિત હૃદયે પ્રણામ કરીને પ્રભુની આજ્ઞા સ્વીકારી.
Verse 59
हस्तं देवस्य देव्याश् च युयोज परमं प्रभुः ज्वलनश् च स्वयं तत्र कृताञ्जलिरुपस्थितः
પરમ પ્રભુએ દેવ અને દેવીના હાથોને પવિત્ર સંયોગમાં જોડ્યા. ત્યાં જ જ્વલન (અગ્નિ) પોતે કરજોડે સాక్షીરૂપે ઉપસ્થિત રહ્યો.
Verse 60
श्रौतैरेतैर्महामन्त्रैर् मूर्तिमद्भिर् उपस्थितैः यथोक्तविधिना हुत्वा लाजानपि यथाक्रमम्
પછી આ શ્રૌત મહામંત્રો દ્વારા—જાણે મૂર્તિમાન બની નજીક ઉપસ્થિત હોય—શાસ્ત્રોક્ત વિધિ પ્રમાણે આહુતિ આપવી; અને લાજા (ભૂંજેલા ધાન) પણ ક્રમશઃ નિયમ મુજબ અર્પણ કરવી.
Verse 61
आनीतान्विष्णुना विप्रान् सम्पूज्य विविधैर्वरैः त्रिश् च तं ज्वलनं देवं कारयित्वा प्रदक्षिणम्
વિષ્ણુ દ્વારા લાવવામાં આવેલા બ્રાહ્મણ ઋષિઓને બોલાવી, વિવિધ ઉત્તમ દાનોથી તેમની સમ્યક પૂજા કરીને, પછી જ્વલનદેવ અગ્નિની ત્રણ વાર ભક્તિપૂર્વક પ્રદક્ષિણા કરાવી।
Verse 62
मुक्त्वा हस्तसमायोगं सहितैः सर्वदैवतैः सुरैश् च मानवैः सर्वैः प्रहृष्टेनान्तरात्मना
કરજોડ નમસ્કારની મુદ્રા છોડીને, સર્વ દેવતાઓ સાથે—દેવગણો અને સર્વ માનવો સહિત—હર્ષિત અંતરાત્માથી તે આગળ વધ્યો।
Verse 63
ननाम भगवान्ब्रह्मा देवदेवमुमापतिम् ततः पाद्यं तयोर् दत्त्वा शंभोराचमनं तथा
ત્યારે ભગવાન બ્રહ્માએ દેવદેવ, ઉમાપતિ શિવને પ્રણામ કર્યો। પછી તેઓ બંનેને પાદ્ય અર્પણ કરીને, શંભુ માટે આચમનીય જળ પણ વિધિપૂર્વક આપ્યું।
Verse 64
मधुपर्कं तथा गां च प्रणम्य च पुनः शिवम् अतिष्ठद्भगवान्ब्रह्मा देवैरिन्द्रपुरोगमैः
મધુપર્ક તથા ગાય અર્પણ કરીને, ફરી શિવને પ્રણામ કરીને, ભગવાન બ્રહ્મા ઇન્દ્ર-પ્રમુખ દેવતાઓ સાથે ત્યાં ઊભા રહ્યા।
Verse 65
भृग्वाद्यमुनयः सर्वे चाक्षतैस्तिलतण्डुलैः सूर्यादयः समभ्यर्च्य तुष्टुवुर्वृषभध्वजम्
ભૃગુ આદિ સર્વ મુનિઓએ, સૂર્ય આદિ દેવતાઓ સાથે, અક્ષત, તિલ અને તંડુલથી વૃષભધ્વજ (શિવ)ની સમ્યક અર્ચના કરી અને સ્તુતિ ગાઈ।
Verse 66
शिवः समाप्य देवोक्तं वह्निमारोप्य चात्मनि तया समागतो रुद्रः सर्वलोकहिताय वै
શિવે દેવોએ કહેલું કાર્ય પૂર્ણ કરીને પવિત્ર અગ્નિને પોતાના આત્મામાં આરોપિત કરી; પછી રુદ્ર તે અગ્નિ સાથે, નિશ્ચયે સર્વ લોકના હિતાર્થે આગળ વધ્યા।
Verse 67
यः पठेच्छृणुयाद्वापि भवोद्वाहं शुचिस्मितः श्रावयेद्वा द्विजाञ्छुद्धान् वेदवेदाङ्गपारगान्
જે શુચિ અને મૃદુ સ્મિત સાથે ભવના (શિવના) પવિત્ર ઉદ્વાહ-આખ્યાનનું પાઠ કરે કે સાંભળે, અથવા વેદ-વેદાંગમાં પારંગત શુદ્ધ દ્વિજોને તે શ્રવણ કરાવે—તે શિવકૃપાથી પશુને પતિ તરફ દોરી જતું પાવન પુણ્ય પામે છે।
Verse 68
स लब्ध्वा गाणपत्यं च भवेन सह मोदते यत्रायं कीर्त्यते विप्रैस् तावदास्ते तदा भवः
તે ગાણપત્ય પદ પ્રાપ્ત કરીને ભવ (શિવ) સાથે આનંદ કરે છે. જ્યાં જ્યાં વિપ્રો આ કીર્તન કરે છે, તેટલા સમય સુધી ત્યાં ભવ નિવાસ કરે છે।
Verse 69
तस्मात् सम्पूज्य विधिवत् कीर्तयेन्नान्यथा द्विजाः उद्वाहे च द्विजेन्द्राणां क्षत्रियाणां द्विजोत्तमाः
અતએવ, હે દ્વિજોઃ, વિધિપૂર્વક યોગ્ય પૂજન કરીને જ કીર્તન કરવું, અન્યથા નહીં. તેમજ શ્રેષ્ઠ ક્ષત્રિયોના વિવાહવિધિમાં પણ, હે દ્વિજોત્તમો, આ જ નિયમ પાલનীয় છે।
Verse 70
कीर्तनीयमिदं सर्वं भवोद्वाहमनुत्तमम् कृतोद्वाहस्तदा देव्या हैमवत्या वृषध्वजः
ભવના આ અનુત્તમ ઉદ્વાહનો સમગ્ર વર્ણન કીર્તનીય છે. ત્યારે વૃષધ્વજ—વૃષભધ્વજ ભગવાન શિવ—હૈમવતી દેવી (પાર્વતી) સાથે વિવાહ સંસ્કાર પૂર્ણ કર્યો।
Verse 71
सगणो नन्दिना सार्धं सर्वदेवगणैर्वृतः पुरीं वाराणसीं दिव्याम् आजगाम महाद्युतिः
મહાન તેજથી દીપ્ત તે નંદી સાથે પોતાના ગણો સહિત, સર્વ દેવગણોથી પરિવૃત થઈ, દિવ્ય વારાણસી પુરીમાં આવ્યા।
Verse 72
अविमुक्ते सुखासीनं प्रणम्य वृषभध्वजम् अपृच्छत्क्षेत्रमाहात्म्यं भवानी हर्षितानना
અવિમુક્ત ક્ષેત્રમાં સુખાસીન વૃષભધ્વજ ભગવાન શિવને પ્રણામ કરીને, હર્ષિત મુખવાળી ભવાની એ ક્ષેત્રનું માહાત્મ્ય પૂછ્યું।
Verse 73
अथाहार्धेन्दुतिलकः क्षेत्रमाहात्म्यमुत्तमम् अविमुक्तस्य माहात्म्यं विस्तराच्छक्यते नहि
ત્યારે આહાર್ಧેન્દુતિલક (શિવ) એ ક્ષેત્રનું ઉત્તમ માહાત્મ્ય વર્ણવ્યું; કારણ કે અવિમુક્તની મહિમા વિસ્તારે કહી શકાય તેવી નથી।
Verse 74
वक्तुं मया सुरेशानि ऋषिसंघाभिपूजितम् किं मया वर्ण्यते देवी ह्य् अविमुक्तफलोदयः
હે સુરેશાની દેવી! ઋષિસંઘો દ્વારા પૂજિત અને જેના ફળનો ઉદય સદા પ્રગટ છે એવા અવિમુક્તનું હું શું વર્ણન કરું?
Verse 75
पापिनां यत्र मुक्तिः स्यान् मृतानाम् एकजन्मना अन्यत्र तु कृतं पापं वाराणस्यां व्यपोहति
જ્યાં પાપીઓ પણ ત્યાં મરે તો એક જ જન્મમાં મુક્તિ પામે; અને અન્યત્ર કરેલા પાપ પણ વારાણસીમાં (શિવકૃપાથી) દૂર થઈ જાય છે।
Verse 76
वाराणस्यां कृतं पापं पैशाच्यनरकावहम् कृत्वा पापसहस्राणि पिशाचत्वं वरं नृणाम्
વારાણસીમાં કરેલું પાપ પિશાચ-નરક આપનારું છે. હજારો પાપો કર્યા પછી પણ (કાશીમાં પાપફળ અતિ કઠોર હોવાથી) મનુષ્યો માટે પિશાચત્વ જ વધુ સારું માનવામાં આવે છે।
Verse 77
न तु शक्रसहस्रत्वं स्वर्गे काशीपुरीं विना यत्र त्रिविष्टपो देवो यत्र विश्वेश्वरो विभुः
કાશીપુરી વિના સ્વર્ગમાં સહસ્ર ઇન્દ્રપદ પણ સમકક્ષ નથી. જ્યાં દેવોનું ત્રિવિષ્ટપ છે, ત્યાં સર્વવ્યાપી વિશ્વેશ્વર પ્રભુ વિરાજે છે।
Verse 78
ओंकारेशः कृत्तिवासा मृतानां न पुनर्भवः उक्त्वा क्षेत्रस्य माहात्म्यं संक्षेपाच्छशिशेखरः
ક્ષેત્રનું માહાત્મ્ય સંક્ષેપમાં કહી શશિશેખર (શિવ) બોલ્યા—“ઓંકારેશ, કૃત્તિવાસા: અહીં જે મરે છે તેમને પુનર્જન્મ નથી।”
Verse 79
दर्शयामास चोद्यानं परित्यज्य गणेश्वरान् तत्रैव भगवान् जातो गजवक्त्रो विनायकः
તેમણે તે ઉદ્યાન દર્શાવ્યું અને ગણેશ્વરોના સમૂહને પરે રાખીને, ત્યાં જ ભગવાન ગજવક્ત્ર વિનાયક રૂપે પ્રગટ થયા।
Verse 80
दैत्यानां विघ्नरूपार्थम् अविघ्नाय दिवौकसाम् एतद्वः कथितं सर्वं कथासर्वस्वमुत्तमम्
દૈત્યો વિઘ્નરૂપ બને અને દેવગણ અવીઘ્ન રહે—આ હેતુથી મેં તમને આ બધું કહ્યું છે; આ જ કથાનું ઉત્તમ સાર છે।
Verse 81
यथाश्रुतं मया सर्वं प्रसादाद्वः सुशोभनम्
જેમ મેં સાંભળ્યું હતું તેમ જ આ સર્વ પાવન આખ્યાન મેં પ્રસાદકૃપાથી તમને સુશોભિત કરીને કહેલું છે।
Frequently Asked Questions
Because the text frames Shiva as the ontological center: rivers, Vedas, yajñas, time-cycles, and innumerable gaṇas gathering signifies that dharma, ritual order, and cosmic functions converge upon Shiva, and the marriage ritually stabilizes that universal order.
Avimukta is presented as Shiva’s special liberation-field where sins are removed and the dead attain ‘na punarbhava’ (no return). The narrative ties sacred geography to Shaiva soteriology, implying that Shiva’s grace operates through both worship and tīrtha.
Brahmā performs the officiant role, Agni is invoked as witness, and mantras are described as ‘mūrtimat’ (embodied). This frames Vedic rite as a vehicle through which Shiva’s cosmic status is affirmed and the divine union is ritually enacted.
After describing Avimukta, Shiva points to a sacred garden where Gajavaktra Vinayaka manifests to become ‘vighna-rūpa’ for demons and ‘avighna’ (obstacle-remover) for the gods—foreshadowing subsequent tīrtha and deity-focused discourse.