Adhyaya 101
अध्याय १०१: हैमवती-तपः, तारकवंश-उत्पातः, स्कन्द-प्रत्याशा, मदनदहनम्
ઋષિઓ સતીદેવીના પુનર્જન્મની કથા પૂછે છે—હિમવત્પુત્રી હૈમવતી (ઉમા/પાર્વતી) કેવી રીતે જન્મી અને શિવને પતિરૂપે કેવી રીતે પ્રાપ્ત કર્યા. સૂત કહે છે કે દેવી મેનાના દેહનો આશ્રય લઈને સ્વેચ્છાએ હૈમવતીરૂપે પ્રગટ થઈ; ગિરિરાજે તેના સંસ્કાર કર્યા. બાર વર્ષે તે બહેનો સાથે તપ શરૂ કરે છે; અપર્ણા, એકપર્ણા, એકપાટલા વગેરે નામોથી વિવિધ તપોવ્રતો સૂચિત થાય છે અને અનન્ય ભક્તિથી શિવકૃપા સહેલાઈથી મળે છે તે દર્શાય છે. એ જ સમયે દાનવ તારકે બ્રહ્માના વરથી બળ મેળવી વિષ્ણુને પણ જીત્યો; દેવો ભયથી બૃહસ્પતિ પાસે વિલાપ કરે છે. બ્રહ્મા ઉપદેશ આપે છે—ઉમા-શિવના યોગથી સ્કંદ ઉત્પન્ન થશે અને તે જ તારકવધ કરશે. દેવકાર્યસિદ્ધિ માટે ઇન્દ્ર કામદેવને શિવ-ઉમા સંયોગ માટે આદેશ આપે છે; મદન રતિ અને વસંત સાથે શિવાશ્રમમાં જઈ પ્રયત્ન કરે છે, પરંતુ ત્ર્યંબક તૃતીય નેત્રની અગ્નિથી તેને દહન કરે છે. રતિના શોકને જોઈ શિવ વર આપે છે—મદન અમૂર્ત રહી ભવિષ્યમાં વાસુદેવ (વિષ્ણુ) સંબંધિત શાપપ્રસંગે પુત્રરૂપે ફરી પ્રાપ્ત થશે. આ અધ્યાય પાર્વતીતપ, સ્કંદોત્પત્તિ અને તારકવધની કથાધારાની ભૂમિકા બાંધે છે તથા કામદહન દ્વારા શિવનું વૈરાગ્ય અને ઐશ્વર્ય પ્રતિપાદિત કરે છે.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे शिवकृद्दक्षयज्ञविध्वंसनो नाम शततमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः कथं हिमवतः पुत्री बभूवांबा सती शुभा कथं वा देवदेवेशम् अवाप पतिमीश्वरम्
આ રીતે શ્રીલિંગ મહાપુરાણના પૂર્વભાગમાં ‘શિવકૃત-દક્ષયજ્ઞવિધ્વંસન’ નામે એકસો એકમો અધ્યાય આરંભ થાય છે. ઋષિઓ બોલ્યા—“શુભા અંબા સતી કેવી રીતે હિમવતની પુત્રી બની? અને દેવદેવેશ પરમ ઈશ્વરને પતિરૂપે તેણે કેવી રીતે પ્રાપ્ત કર્યો?”
Verse 2
सूत उवाच सा मेनातनुम् आश्रित्य स्वेच्छयैव वराङ्गना तदा हैमवती जज्ञे तपसा च द्विजोत्तमाः
સૂત બોલ્યા—હે દ્વિજોત્તમો! તે શ્રેષ્ઠા સ્ત્રીએ પોતાની ઇચ્છાથી મેનાના દેહનો આશ્રય લઈને, તપસ્યાના પ્રભાવથી, ત્યારે હૈમવતી (પાર્વતી) રૂપે જન્મ લીધો.
Verse 3
जातकर्मादिकाः सर्वाश् चकार च गिरीश्वरः द्वादशे च तदा वर्षे पूर्णे हैमवती शुभा
ગિરીશ્વરે જાતકર્મ વગેરે સર્વ સંસ્કારો વિધિપૂર્વક કર્યા. અને બારમું વર્ષ પૂર્ણ થતાં શુભા હૈમવતી (પાર્વતી) યોગ્ય પરિપક્વતા સુધી પહોંચી.
Verse 4
तपस्तेपे तया सार्धम् अनुजा च शुभानना अन्या च देवी ह्यनुजा सर्वलोके नमस्कृता
તેણી સાથે શુભમુખી કનિષ્ઠ બહેને પણ તપ કર્યું; અને બીજી એક કનિષ્ઠ બહેન પણ—એ દેવી સર્વ લોકોમાં નમસ્કૃત અને પૂજિત છે।
Verse 5
ऋषयश् च तदा सर्वे सर्वलोकमहेश्वरीम् तुष्टुवुस् तपसा देवीं समावृत्य समन्ततः
ત્યારે સર્વ ઋષિઓએ સર્વલોક-મહેશ્વરી દેવીને ચારે તરફથી ઘેરી, પોતાના તપથી તેની સ્તુતિ કરી; તે શિવશક્તિ છે, જેના દ્વારા પતિ બંધાયેલા પશુઓને મુક્તિ આપે છે।
Verse 6
ज्येष्ठा ह्यपर्णा ह्यनुजा चैकपर्णा शुभानना तृतीया च वरारोहा तथा चैवैकपाटला
તે જ્યેષ્ઠા—અપર્ણા; તે કનિષ્ઠ પણ—એકપર્ણા, શુભમુખી; તે તૃતીયા—વરારોહા; અને તે જ એકપાટલા નામે પણ પ્રસિદ્ધ છે।
Verse 7
तपसा च महादेव्याः पार्वत्याः परमेश्वरः वशीकृतो महादेवः सर्वभूतपतिर्भवः
મહાદેવી પાર્વતીના તપથી પરમેશ્વર—મહાદેવ, ભવ, સર્વભૂતપતિ—વશીભૂત થઈ તેણી પર પ્રસન્ન અને અનુગ્રહી બન્યા।
Verse 8
एतस्मिन्नेव काले तु तारको नाम दानवः तारात्मजो महातेजा बभूव दितिनन्दनः
એ જ સમયે તારક નામનો દૈત્ય—તારાનો પુત્ર, મહાતેજસ્વી—દિતિનો પ્રિય નંદન બનીને જન્મ્યો।
Verse 9
तस्य पुत्रास्त्रयश्चापि तारकाक्षो महासुरः विद्युन्माली च भगवान् कमलाक्षश् च वीर्यवान्
તેના ત્રણ પુત્રો પણ હતા—મહાસુર તારકાક્ષ, ભગવદ્ભાવે પૂજ્ય વિદ્યુન્માલી, અને મહાપરાક્રમી કમલાક્ષ।
Verse 10
पितामहस् तथा चैषां तारो नाम महाबलः तपसा लब्धवीर्यश् च प्रसादाद्ब्रह्मणः प्रभोः
એમનો પિતામહ ‘તાર’ નામનો મહાબળી હતો; તપસ્યાથી વીర్య પ્રાપ્ત કરી પ્રભુ બ્રહ્માના પ્રસાદથી બળ મેળવ્યું।
Verse 11
सो ऽपि तारो महातेजास् त्रैलोक्यं सचराचरम् विजित्य समरे पूर्वं विष्णुं च जितवान् असौ
એ મહાતેજસ્વી તાર પણ પહેલાં યુદ્ધમાં ચરાચરসহ ત્રિલોક જીતીને, વિષ્ણુને પણ સમરમાં પરાજિત કરી ચૂક્યો હતો।
Verse 12
तयोः समभवद्युद्धं सुघोरं रोमहर्षणम् दिव्यं वर्षसहस्रं तु दिवारात्रम् अविश्रमम्
તેમના વચ્ચે અતિ ઘોર, રોમાંચક દિવ્ય યુદ્ધ થયું; તે દિવ્ય સહસ્ર વર્ષો સુધી દિવસ-રાત અવિશ્રાંત ચાલ્યું. પુરાણદૃષ્ટિએ આ પાશ-બંધનો કાળપરિપાક છે; તેનો નિવારણ માત્ર પતિ શિવના પ્રસાદથી થાય છે।
Verse 13
सरथं विष्णुमादाय चिक्षेप शतयोजनम् तारेण विजितः संख्ये दुद्राव गरुडध्वजः
તારે વિષ્ણુને રથসহ પકડી શત યોજન દૂર ફેંકી દીધા. તે યુદ્ધમાં તારથી પરાજિત થઈ ગરુડધ્વજ પ્રભુ પીછેહઠ કરીને દૂર થયા।
Verse 14
तारो वराञ्छतगुणं लब्ध्वा शतगुणं बलम् पितामहाज्जगत्सर्वम् अवाप दितिनन्दनः
પિતામહ બ્રહ્મા પાસેથી શતગુણ વધારેલો વર મેળવી તારકે શતગુણ બળ પ્રાપ્ત કર્યું. દિતીપુત્ર તે દત્ત શક્તિના પ્રભાવથી સમગ્ર જગત પર પ્રભુત્વ જમાવ્યું.
Verse 15
देवेन्द्रप्रमुखाञ्जित्वा देवान्देवेश्वरेश्वरः वारयामास तैर् देवान् सर्वलोकेषु मायया
ઇન્દ્રપ્રમુખ દેવોને જીત્યા પછી તે પરમેશ્વરે પોતાની માયાથી એ જ દેવોને સર્વ લોકોમાં રોકી રાખ્યા અને નિયંત્રણના સાધન બનાવ્યા.
Verse 16
देवताश् च सहेन्द्रेण तारकाद्भयपीडिताः न शान्तिं लेभिरे शूराः शरणं वा भयार्दिताः
તારકના ભયથી પીડિત દેવતાઓ—ઇન્દ્ર સહિત—શાંતિ મેળવી શક્યા નહીં. શૂર હોવા છતાં ભયાક્રાંત બની તેઓ શરણ શોધવા લાગ્યા.
Verse 17
तदामरपतिः श्रीमान् संनिपत्यामरप्रभुः उवाचाङ्गिरसं देवो देवानामपि संनिधौ
ત્યારે શ્રીમાન અમરપતિ ઇન્દ્ર—દેવાધિપતિ—સભા એકત્ર કરી, દેવતાઓની હાજરીમાં, અઙ્ગિરા મુનિને સંબોધીને બોલ્યો.
Verse 18
भगवंस्तारको नाम तारजो दानवोत्तमः तेन संनिहता युद्धे वत्सा गोपतिना यथा
હે ભગવન! તારા પાસેથી જન્મેલો તારક નામનો એક શ્રેષ્ઠ દાનવ છે. યુદ્ધમાં તેણે અમને એમ પરાજિત કર્યા, જેમ ગોપાલ વાછરડાંને વશ કરે છે.
Verse 19
भयात्तस्मान्महाभाग बृहद्युद्धे बृहस्पते अनिकेता भ्रमन्त्येते शकुन्ता इव पञ्जरे
અતએવ, હે મહાભાગ બૃહસ્પતે, આ મહાયુદ્ધમાં ભયથી આશ્રયવિહિન થયેલા એ લોકો પાંજરામાં બંધ પક્ષીઓની જેમ ભટકતા રહે છે।
Verse 20
अस्माकं यान्य् अमोघानि आयुधान्य् अङ्गिरो वर तानि मोघानि जायन्ते प्रभावादमरद्विषः
હે અંગિરસ‑કુલશ્રેષ્ઠ, અમારા જે અમોઘ આયુધો હતા, તે હવે અમરોના શત્રુના પ્રભાવથી નિષ્ફળ બનતા જાય છે।
Verse 21
दशवर्षसहस्राणि द्विगुणानि बृहस्पते विष्णुना योधितो युद्धे तेनापि न च सूदितः
હે બૃહસ્પતે, વીસ હજાર વર્ષ સુધી વિષ્ણુએ તેની સાથે યુદ્ધ કર્યું; છતાં તે વિષ્ણુ દ્વારા પણ સંહારાયો નહીં।
Verse 22
यस्तेनानिर्जितो युद्धे विष्णुना प्रभविष्णुना कथमस्मद्विधस्तस्य स्थास्यते समरे ऽग्रतः
જેણે પરાક્રમી વિષ્ણુને પણ યુદ્ધમાં અજિત રાખ્યો, તેના સામે સમરનાં અગ્રભાગે અમારા જેવા કેવી રીતે ઊભા રહી શકીએ?
Verse 23
एवम् उक्तस् तु शक्रेण जीवः सार्धं सुराधिपैः सहस्राक्षेण च विभुं सम्प्राप्याह कुशध्वजम्
શક્ર (ઇન્દ્ર) એમ કહ્યા પછી, જીવ દેવાધિપતિઓ અને સહસ્રાક્ષ ઇન્દ્ર સાથે તે વિભુ કુશધ્વજ પાસે જઈને બોલ્યો।
Verse 24
सो ऽपि तस्य मुखाच्छ्रुत्वा प्रणयात्प्रणतार्तिहा देवैरशेषैः सेन्द्रैस्तु जीवमाह पितामहः
તેના મુખમાંથી તે સાંભળી પિતામહ બ્રહ્મા—ભક્તિથી નમન કરનારની આર્તિ હરનાર—ઇન્દ્ર સહિત સર્વ દેવોની હાજરીમાં જીવનદાયક વચન બોલ્યા।
Verse 25
जाने वो ऽर्तिं सुरेन्द्राणां तथापि शृणु सांप्रतम् विनिन्द्य दक्षं या देवी सती रुद्राङ्गसंभवा
હે દેવೇಂದ್ರો, તમારી આર્તિ મને જાણે છે; છતાં હવે મારી વાત સાંભળો. રુદ્રના પોતાના અંગમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી દેવી સતીએ દક્ષની નિંદા કરીને શિવતત્ત્વનું સત્ય પ્રગટ કર્યું।
Verse 26
उमा हैमवती जज्ञे सर्वलोकनमस्कृता तस्याश्चैवेह रूपेण यूयं देवाः सुरोत्तमाः
હિમવતની પુત્રી ઉમા જન્મી, જેને સર્વ લોક નમસ્કાર કરે છે. હે સૂરોત્તમ દેવો, અહીં તમે તેણીને જ આ રૂપે દર્શો છો।
Verse 27
विभोर्यतध्वमाक्रष्टुं रुद्रस्यास्य मनो महत् तयोर्योगेन सम्भूतः स्कन्दः शक्तिधरः प्रभुः
વિભુ શક્તિને આકર્ષવા માટે આ રુદ્રનો મહાન સંકલ્પ ઉદિત થયો. રુદ્ર અને શક્તિના યોગથી શક્તિધર પ્રભુ સ્કંદ પ્રગટ થયા।
Verse 28
षडास्यो द्वादशभुजः सेनानीः पावकिः प्रभुः स्वाहेयः कार्तिकेयश् च गाङ्गेयः शरधामजः
તે ષડાનન, દ્વાદશભુજ પ્રભુ—દેવસેનાનો સેનાપતિ; પાવકજ, પરાક્રમી. સ્વાહાનો પુત્ર કાર્તિકેય, ગાંગેય અને શરધામજ તરીકે પણ પ્રસિદ્ધ છે।
Verse 29
देवः शाखो विशाखश् च नैगमेशश् च वीर्यवान् सेनापतिः कुमाराख्यः सर्वलोकनमस्कृतः
તે દેવસ્વરૂપ છે; તે જ શાખ અને વિશાખ છે; તે જ મહાવીર્યવાન નૈગમેષ છે. તે દેવસેનાનો સેનાપતિ ‘કુમાર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ અને સર્વ લોકોથી નમસ્કૃત છે।
Verse 30
लीलयैव महासेनः प्रबलं तारकासुरम् बालो ऽपि विनिहत्यैको देवान् संतारयिष्यति
મહાસેન તો લીલામાત્રે, બાળક હોવા છતાં, એકલો જ પ્રબળ તારકાસુરનો વધ કરશે અને દેવોને સંકટમાંથી પાર ઉતારી સુરક્ષિત કરશે।
Verse 31
एवम् उक्तस् तदा तेन ब्रह्मणा परमेष्ठिना बृहस्पतिस् तथा सेन्द्रैर् देवैर् देवं प्रणम्य तम्
પરમેષ્ઠી બ્રહ્માએ એમ કહ્યે ત્યારે, બૃહસ્પતિએ ઇન્દ્ર સહિત દેવતાઓ સાથે તે દેવ—મહાદેવ, પશુઓને પાશમાંથી મુક્ત કરનાર પતિને—પ્રણામ કર્યો।
Verse 32
शिव बुर्न्स् काम मेरोः शिखरमासाद्य स्मरं सस्मार सुव्रतः स्मरणाद्देवदेवस्य स्मरो ऽपि सह भार्यया
સુવ્રત શિવ મેરુના શિખરે પહોંચી સ્મર (કામ)નું સ્મરણ કરવા લાગ્યા. દેવદેવના તે સ્મરણમાત્રથી સ્મર પણ પત્ની સહિત પ્રગટ થયો।
Verse 33
रत्या समं समागम्य नमस्कृत्य कृताञ्जलिः सशक्रमाह तं जीवं जगज्जीवो द्विजोत्तमाः
હે દ્વિજોત્તમ, રતિ સાથે આવી તેણે કરજોડે નમસ્કાર કર્યો; અને શક્ર (ઇન્દ્ર) સહિત તેણે તે જીવને સંબોધ્યો; ત્યારે જગજ્જીવ—સર્વ પશુઓના પતિ—અંતર્યામી સાક્ષીરૂપે સ્થિત હતો।
Verse 34
स्मृतो यद्भवता जीव सम्प्राप्तो ऽहं तवान्तिकम् ब्रूहि यन्मे विधातव्यं तमाह सुरपूजितः
હે જીવ! તું મને સ્મરે છે તેથી હું તારા સમીપ આવ્યો છું. તારા કલ્યાણ માટે હું તારા માટે શું વિધાન કરું—એવું દેવપૂજિત પ્રભુએ કહ્યું.
Verse 35
तम् आह भगवाञ्छक्रः संभाव्य मकरध्वजम् शङ्करेणांबिकामद्य संयोजय यथासुखम्
પછી ભગવಾನ್ શક્ર (ઇન્દ્ર) એ મકરધ્વજ (કામદેવ) ને સન્માન આપી કહ્યું—“આજે અંબિકાને શંકર સાથે યથોચિત અને સુખદ રીતે જોડો.”
Verse 36
तया स रमते येन भगवान् वृषभध्वजः तेन मार्गेण मार्गस्व पत्न्या रत्यानया सह
જે માર્ગે વૃષભધ્વજ ભગવાન શિવ તેણી સાથે રમે છે, એ જ માર્ગ અનુસરો; તમારી પત્ની રતિ સાથે એ જ પથ પર આગળ વધો.
Verse 37
सो ऽपि तुष्टो महादेवः प्रदास्यति शुभां गतिम् विप्रयुक्तस्तया पूर्वं लब्ध्वा तां गिरिजामुमाम्
એ મહાદેવ પણ પ્રસન્ન થઈ શુભ ગતિ આપશે. કારણ કે અગાઉ તેઓ તેણીથી વિયોગ પામ્યા હતા અને પછી ગિરિજા ઉમાને ફરી પ્રાપ્ત કરી હતી.
Verse 38
एवमुक्तो नमस्कृत्य देवदेवं शचीपतिम् देवदेवाश्रमं गन्तुं मतिं चक्रे तया सह
આ રીતે કહ્યા પછી તેણે શચીપતિ, દેવદેવ ઇન્દ્રને નમસ્કાર કર્યો અને તેણી સાથે (રતિ સાથે) દેવદેવ શિવના આશ્રમમાં જવાનો નિશ્ચય કર્યો.
Verse 39
गत्वा तदाश्रये शंभोः सह रत्या महाबलः वसंतेन सहायेन देवं योक्तुमना भवत्
શંભુના આશ્રયસ્થાને જઈ તે મહાબલી રતિ સાથે અને વસંતના સહાયથી દેવને કામોદ્રેકમાં જોડવા ઉદ્યત થયો।
Verse 40
ततः सम्प्रेक्ष्य मदनं हसन् देवस् त्रियंबकः नयनेन तृतीयेन सावज्ञं तम् अवैक्षत
પછી મદનને જોઈ ત્ર્યંબક દેવ હસ્યા અને તૃતીય નેત્રથી અવજ્ઞાભાવે તેને નિહાળ્યો—જાણે પ્રગટ કર્યું કે પશુને બાંધનાર કામપાશ પતિને સ્પર્શતો નથી।
Verse 41
ततो ऽस्य नेत्रजो वह्निर् मदनं पार्श्वतः स्थितम् अदहत्तत्क्षणादेव ललाप करुणं रतिः
પછી તેના (શિવના) નેત્રમાંથી ઉત્પન્ન અગ્નિએ બાજુમાં ઊભેલા મદનને તત્ક્ષણે દહન કરી દીધો; અને રતિ કરુણ વિલાપ કરવા લાગી।
Verse 42
रत्याः प्रलापमाकर्ण्य देवदेवो वृषध्वजः कृपया परया प्राह कामपत्नीं निरीक्ष्य च
રતિનો વિલાપ સાંભળી દેવોના દેવ વૃષધ્વજ શિવે કામપત્નીને જોઈ પરમ કૃપાથી તેને કહ્યું।
Verse 43
अमूर्तो ऽपि ध्रुवं भद्रे कार्यं सर्वं पतिस्तव रतिकाले ध्रुवे भद्रे करिष्यति न संशयः
હે ભદ્રે, તારો પતિ અમૂર્ત હોવા છતાં નિશ્ચયે તારા સર્વ કાર્ય સિદ્ધ કરશે. હે શુભે, રતિકાળે ધ્રુવ અવશ્ય તે પૂર્ણ કરશે—કોઈ સંશય નથી।
Verse 44
यदा विष्णुश् च भविता वासुदेवो महायशाः शापाद्भृगोर्महातेजाः सर्वलोकहिताय वै
જ્યારે મહાતેજસ્વી ભૃગુના પ્રબળ શાપથી મહાયશસ્વી વિષ્ણુ વાસુદેવરૂપે પ્રગટ થાય છે, ત્યારે તે નિશ્ચયે સર્વ લોકના હિત માટે જ હોય છે. (જ્ઞાની જાણે છે—આ અવતરણ પણ પતિ શિવના અધિન છે; તે શાપને પણ લોકહિત અને દેહધારીઓના પાશબંધન શિથિલ કરવાનું સાધન બનાવે છે.)
Verse 45
तदा तस्य सुतो यश् च स पतिस्ते भविष्यति सा प्रणम्य तदा रुद्रं कामपत्नी शुचिस्मिता
ત્યારે (રુદ્રે) કહ્યું—“તેનો જે પુત્ર થશે, એ જ તારો પતિ બનશે.” ત્યારબાદ કામની પત્ની, શુચિસ્મિત, રુદ્રને પ્રણામ કરી.
Verse 46
जगाम मदनं लब्ध्वा वसंतेन समन्विता
વસંત સાથે સંયુક્ત થઈ, મદન (કામ) નો પ્રભાવ મેળવી, તે આગળ ગઈ.
Frequently Asked Questions
Haimavati is Uma/Parvati born as the daughter of Himavan and Menā, described here as Sati’s re-manifestation by her own will. The chapter frames her birth and tapas as the continuity of the Devi’s purpose: reunion with Shiva and restoration of cosmic balance.
They function as tapasya-identifiers—names reflecting distinctive austerity modes and vows (vrata) undertaken by Parvati. In Shaiva-Puranic framing, such names encode the intensity of renunciation and single-pointed devotion that draws Shiva’s grace.
Kamadeva’s attempt to provoke desire in Shiva symbolizes intrusion into yogic stillness. Shiva’s third eye represents jnana-agni (the fire of higher awareness) that consumes kama (desire). The later boon to Rati preserves cosmic dharma by allowing love to continue in subtler, ‘ananga’ (bodiless) form.
It establishes (1) Parvati’s tapas as the cause for Shiva-Uma union, (2) Taraka’s oppressive power as the crisis, and (3) Brahma’s prophecy that Skanda will be born to defeat Taraka—setting up subsequent chapters focused on Skanda’s manifestation and the devas’ deliverance.